ତତ୍ତୁ ମର୍ତ୍ଯଃ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଅନ୍ଯେନାପି ପ୍ରଭୁଜ୍ଯତେ । ତତ୍ସୁଖଂ କୋ ଵିଜାନାତି ନିଶ୍ଚଯଂ ନୈଵ ପଶ୍ଯତି
କିନ୍ତୁ ମଣିଷ ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ଅନ୍ୟେ ଏହା ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି; ସେଇ ସୁଖ କିଏ ଜାଣେ? କେହି ନିଶ୍ଚିତ ଦେଖିପାରେ ନାହିଁ ।
ତଚ୍ଛ୍ରେଯୋ ନୈଵ ପଶ୍ଯାମି ଅନ୍ଯାଯ୍ଯଂ ହି କୃତଂ ତଵ । ଯେନ କାଯେନ କ୍ରିଯତେ ଭୁଜ୍ଯତେ ନୈଵ ତତ୍ସୁଖମ୍
ମୁଁ ଏହାକୁ ନିଜର ଭଲ ବୋଲି ଦେଖୁନି; ତୁମେ ଯାହା କରିଛ, ତାହା ଅନ୍ୟାୟ । ଯେ ଶରୀର ଦ୍ୱାରା କାମ କରାଯାଏ, ସେଇ ସୁଖ ଉପଭୋଗ ହୁଏ ନାହିଁ ।
ଅନ୍ଯେନ କ୍ରିଯତେ କ୍ଲେଶମନ୍ଯେନାପି ପ୍ରଭୁଜ୍ଯତେ । ତତ୍ସୁଖଂ କୋ ଵିଜାନାତି ଚାନ୍ଯାଯଂ ଧର୍ମମେଵ ଵା
ଅନ୍ୟେ କଷ୍ଟ ଭୋଗ କରନ୍ତି, ଅନ୍ୟେ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି; ସେଇ ସୁଖ କିଏ ଜାଣେ, କିମ୍ବା ଧର୍ମ ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ତାହା ବି ।
ଅନ୍ଯେନ କ୍ରିଯତେ କ୍ଲେଶମନ୍ଯେନାପି ସୁଖଂ ପୁନଃ । ଭୁନକ୍ତି ପୁରୁଷୋ ଧର୍ମ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଶ୍ରେଯସା ଯୁତମ୍
ଅନ୍ୟେ କଷ୍ଟ ଭୋଗ କରନ୍ତି, ପୁଣି ଅନ୍ୟେ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି; ମଣିଷ ଧର୍ମ ଉପଭୋଗ କରେ, ସବୁ କିଛି ଭଲରେ ଭରିଆ ।
ପୁଣ୍ଯଂ ଚୈଵ ଅନେନାପି ଅନେନ ଫଲମଶ୍ନୁତେ । କ୍ରିଯମାଣଂ ପୁନଃ ପୁଣ୍ଯମନ୍ଯେନ ପରିଭୁଜ୍ଯତେ
ଏହିପରି ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ, ଏବଂ ତାହାର ଫଳ ଉପଭୋଗ କରାଯାଏ; କିନ୍ତୁ କରାଯାଇଥିବା ପୁଣ୍ୟ ପୁଣି ଅନ୍ୟେ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି ।
ତତ୍ସର୍ଵଂ ହି ସୁଖଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଯତ୍ତଥା ଯସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣମ୍ । ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରୋଦିତଂ ଚୈଵ କୃତଂ ସର୍ଵତ୍ର ନାନ୍ଯଥା
ଯାହା ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ, ସେଇ ସମସ୍ତ ସୁଖ ବୋଲାଯାଇଛି; ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରରେ ଯାହା ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି, ସେଇ ସବୁଠାରେ କରାଯାଏ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ ।
ଯେନ କାଯେନ କୁର୍ଵଂତି ତେନ ଦୁଃଖଂ ସହନ୍ତି ତେ । ପରତ୍ର ତେନ ଭୁଂଜଂତି ଅନେନାପି ତଥୈଵ ଚ
ଯେହି ଦେହରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେହି ଦେହରେ ଦୁଃଖ ଭୋଗନ୍ତି; ପରଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ଏହି ଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ହୁଏ।
ଇତି ଜ୍ଞାତ୍ଵା ସ ଧର୍ମାତ୍ମା ଭଵାନ୍ସମଵଲୋକଯେତ୍ । ଯଥା ଚୌରା ମହାପାପାଃ ସ୍ଵକାଯେନ ସହଂତି ତେ
ଏହା ଜାଣି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବ୍ୟକ୍ତି ଭଲଭାବେ ଦେଖିବା ଉଚିତ୍; ଯେପରି ଚୋର ଓ ମହାପାପୀମାନେ ନିଜ ଦେହରେ ଦୁଃଖ ଭୋଗନ୍ତି।
ଦୁଃଖେନ ଦାରୁଣଂ ତୀଵ୍ରଂ ତଥା ସୁଖଂ କଥଂ ନହି । ଧର୍ମ ଉଵାଚ- ଯେନ କାଯେନ ପାପାଶ୍ଚ ସଂଚରନ୍ତି ହି ପାତକମ୍
ଯଦି ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର ଓ ତୀବ୍ର ଦୁଃଖ ଭୋଗନ୍ତି, ତେବେ ସେମାନେ ସେହିପରି ସୁଖ କାହିଁକି ଅନୁଭବ କରନ୍ତିନାହିଁ? ଧର୍ମ କହିଲେ—ଯେହି ଦେହରେ ପାପୀମାନେ ପାପ କରନ୍ତି—
ତେନ ପୀଡାଂ ସହଂତ୍ଯେଵ ପାତକସ୍ଯ ହି ତତ୍ଫଲମ୍ । ଦଂଡମେକଂ ପରଂ ଦୃଷ୍ଟଂ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରେଷୁ ପଂଡିତୈଃ
ସେହି ଦେହରେ ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗନ୍ତି; ଏହା ପାପର ଫଳ। ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏକମାତ୍ର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦଣ୍ଡକୁ ମାନନ୍ତି।
ତଂ ଧର୍ମପୂର୍ଵକଂ ଵିଦ୍ଧି ଏତୈର୍ନ୍ଯାଯୈସ୍ତ୍ଵମେଵ ହି । ଦୁର୍ଵାସା ଉଵାଚ- ଏଵଂ ନ୍ଯାଯଂ ନ ମନ୍ଯେହଂ ତଥୈଵ ଶୃଣୁ ଧର୍ମରାଟ୍
ସେହି ଦଣ୍ଡକୁ ଧର୍ମ ଆଧାରିତ ବୋଲି ଜାଣ; ଏହି ନ୍ୟାୟ ଅନୁଯାୟୀ ତୁମେ ଏହା କର। ଦୁର୍ବାସା କହିଲେ—ମୁଁ ଏହି ନ୍ୟାୟକୁ ମାନେନି; ଧର୍ମରାଜ, ଯଥା ଅଛି, ଶୁଣ।
ଶାପତ୍ରଯଂ ପ୍ରଦାସ୍ଯାମି କ୍ରୁଦ୍ଧୋହଂ ତଵ ନାନ୍ଯଥା । ଧର୍ମ ଉଵାଚ- ଯଦା କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ମାମେଵ ହି କ୍ଷମସ୍ଵ ଚ
ମୁଁ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ତୁମକୁ ତିନୋଟି ଶାପ ଦେବି; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ। ଧର୍ମ କହିଲେ—ମହାମୁନି, ଆପଣ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ, ମୋତେ ମାଫ କରନ୍ତୁ।
ନୈଵ କ୍ଷମସି ଵିପ୍ରେଂଦ୍ର ଦାସୀପୁତ୍ରଂ ହି ମାଂ କୁରୁ । ରାଜାନଂ ତୁ ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯଂ ଚାଂଡାଲଂ ଚ ମହାମୁନେ
ମୁଁ ଦେଖୁଛି, ଆପଣ ମୋତେ କ୍ଷମା କରୁନାହାନ୍ତି, ବ୍ରାହ୍ମଣମଣ୍ଡଳୀର ମୁଖ୍ୟ; ମୋତେ ଦାସୀପୁତ୍ର କରନ୍ତୁ। ଏବଂ ମୋତେ ରାଜା ଓ ଚଣ୍ଡାଳ ମଧ୍ୟ କରନ୍ତୁ, ମହାମୁନି।
ପ୍ରସାଦସୁମୁଖୋ ଵିପ୍ର ପ୍ରଣତସ୍ଯ ସଦୈଵ ହି । ଦୁର୍ଵାସାଶ୍ଚ ତତଃ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଧର୍ମଂ ଚୈଵ ଶଶାପ ହ
ଯେ ନମସ୍କାର କରେ, ସେଠାରେ ସଦା କୃପାମୟ ମୁହଁ ଦେଖାନ୍ତୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣ। ଏହା ପରେ ଦୁର୍ବାସା କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଧର୍ମଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ।
ଦୁର୍ଵାସା ଉଵାଚ-। ରାଜା ଭଵ ତ୍ଵଂ ଧର୍ମାଦ୍ଯ ଦାସୀପୁତ୍ରଶ୍ଚ ନାନ୍ଯଥା । ଗଚ୍ଛ ଚାଂଡାଲଯୋନିଂ ଚ ଧର୍ମ ତ୍ଵଂ ସ୍ଵେଚ୍ଛଯା ଵ୍ରଜ
ଦୁର୍ବାସା କହିଲେ—ଆଜି ଧର୍ମରୁ ତୁମେ ରାଜା ହେଉ, ଦାସୀପୁତ୍ର ମଧ୍ୟ ହେଉ; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ। ଧର୍ମ, ତୁମେ ଇଚ୍ଛାକ୍ରମେ ଚଣ୍ଡାଳ ଜନ୍ମକୁ ଯାଅ।
ଏଵଂ ଶାପତ୍ରଯଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ଗତୋସୌ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମଃ । ଅନେନାପି ପ୍ରସଂଗେନ ଦୃଷ୍ଟୋ ଧର୍ମଃ ପୁରା କିଲ
ଏପରି ତିନୋଟି ଶାପ ଦେଇ ସେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଚାଲିଗଲେ; ଏହି ଘଟଣା ଦ୍ୱାରା ପୁରାତନ କାଳରେ ଧର୍ମଙ୍କୁ ଦେଖାଯାଇଥିଲା।
ସୋମଶର୍ମୋଵାଚ-। ଧର୍ମସ୍ତୁ କୀଦୃଶୋ ଜାତସ୍ତେନ ଶପ୍ତୋ ମହାତ୍ମନା । ତଦ୍ରୂପଂ ତସ୍ଯ ମେ ବ୍ରୂହି ଯଦି ଜାନାସି ଭାମିନି
ସୋମଶର୍ମା କହିଲେ—ସେ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଶାପରେ ଧର୍ମ କେମିତି ହୋଇଥିଲେ? ତାଙ୍କର ରୂପ କଣ ଥିଲା, ଯଦି ଜାଣ, ମୋତେ କୁହ।
ସୁମନୋଵାଚ-। ଭରତାନାଂ କୁଲେ ଜାତୋ ଧର୍ମୋ ଭୂତ୍ଵା ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ । ଵିଦୁରୋ ଦାସୀପୁତ୍ରସ୍ତୁ ଅନ୍ଯଂ ଚୈଵ ଵଦାମ୍ଯହମ୍
ସୁମନା କହିଲେ—ଭାରତବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇ ଧର୍ମ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ହେଲେ; ଦାସୀପୁତ୍ର ହେଲେ ବିଦୁର, ଆଉ ଏକ ଉଦାହରଣ ମୁଁ କହିବି।
ଯଦା ରାଜା ହରିଶ୍ଚଂଦ୍ରୋ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରେଣ କର୍ଷିତଃ । ତଦା ଚାଂଡାଲତାଂ ପ୍ରାପ୍ତଃ ସ ହି ଧର୍ମୋ ମହାମତିଃ
ଯେତେବେଳେ ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଦୁଃଖ ଦେଲେ, ସେତେବେଳେ ସେ ଚଣ୍ଡାଳ ହେଲେ; କାରଣ ସେ ଧର୍ମ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ୍।
ଏଵଂ କର୍ମଫଲଂ ଭୁକ୍ତଂ ଧର୍ମେଣାପି ମହାତ୍ମନା । ଦୁର୍ଵାସସୋ ହି ଶାପାଦ୍ଵୈ ସତ୍ଯମୁକ୍ତଂ ତଵାଗ୍ରତଃ
ଏପରି ଭାବରେ ମହାତ୍ମା ଧର୍ମ ମଧ୍ୟ କର୍ମର ଫଳ ଭୋଗ କଲେ; ଦୁର୍ବାସାଙ୍କ ଶାପରେ ଯାହା ଆପଣଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ କୁହାଯାଇଛି, ଏହା ସତ୍ୟ।
ସୋମଶର୍ମୋଵାଚ- ଲକ୍ଷଣଂ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯସ୍ଯ ତନ୍ମେ ଵିସ୍ତରତୋ ଵଦ । କୀଦୃଶଂ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଂ ଚ ଯଦି ଜାନାସି ଭାମିନି
ସୋମଶର୍ମା କହିଲେ—ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟର ଲକ୍ଷଣ ମୋତେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କୁହ; ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ କଣ, ଯଦି ଜାଣ, ସୁନ୍ଦରୀ।
ନିତ୍ଯଂ ସତ୍ଯେ ରତିର୍ଯସ୍ଯ ପୁଣ୍ଯାତ୍ମା ତୁଷ୍ଟିତାଂ ଵ୍ରଜେତ୍ । ଋତୌ ପ୍ରାପ୍ତେ ଵ୍ରଜେନ୍ନାରୀଂ ସ୍ଵୀଯାଂ ଦୋଷଵିଵର୍ଜିତଃ
ଯାହା ସଦା ସତ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦ ପାଏ, ପୁଣ୍ୟ ଆତ୍ମା ତୃପ୍ତିକୁ ଅନୁଭବ କରେ; ଋତୁ ଆସିଲେ ନିଜ ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କୁ ଦୋଷ ଛାଡି ଗ୍ରହଣ କରେ।
ସ୍ଵକୁଲସ୍ଯ ସଦାଚାରଂ କଦାନୈଵ ଵିମୁଂଚତି । ଏତଦେଵ ସମାଖ୍ଯାତଂ ଗୃହସ୍ଥସ୍ଯ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
ସେ କେବେ ନିଜ ପରିବାରର ଭଲ ଆଚରଣକୁ ଛାଡେନାହିଁ; ଏହିଠାରେ ଗୃହସ୍ଥ ପାଇଁ ଏହି ନିୟମ କୁହାଯାଇଛି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ।
ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଂ ମଯା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଗୃହିଣାମୁତ୍ତମଂ କିଲ । ଯତୀନାଂ ତୁ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତନ୍ମେ ନିଗଦତଃ ଶୃଣୁ
ମୁଁ ଗୃହସ୍ଥମାନେ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କହିଛି; ଏବେ ମୁଁ ଯତୀମାନେ ପାଇଁ କହିବି—ମୋ କଥା ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ଶୁଣ।
ଦମସତ୍ଯସମାଯୁକ୍ତଃ ପାପାଦ୍ଭୀତସ୍ତୁ ସର୍ଵଦା । ଭାର୍ଯାସଂଗଂ ଵର୍ଜଯିତ୍ଵା ଧ୍ଯାନଜ୍ଞାନପ୍ରତିଷ୍ଠିତଃ
ଯେଉଁଜଣ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାରେ ଦକ୍ଷ, ସତ୍ୟବାଦୀ ଏବଂ ସଦା ପାପକୁ ଭୟ କରିଥାନ୍ତି, ସେ ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀ ସହ ମିଶିବାକୁ ଟାଳିଥାନ୍ତି, ଧ୍ୟାନ ଓ ଜ୍ଞାନରେ ନିଶ୍ଚିତ ଅଟୁଟ ରହିଥାନ୍ତି।
ଯତୀନାଂ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଂ ଚ ସମାଖ୍ଯାତଂ ତଵାଗ୍ରତଃ । ତପ ଏଵ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତନ୍ମେନିଗଦତଃ ଶୃଣୁ
ଯତୀମାନେ କିପରି ନିଷ୍କଳଙ୍କ ରହନ୍ତି, ଏହି ଦେହରେ ତୁମେ ଜାଣିଛ, ଏବେ ମୁଁ ତପସ୍ୟା ବିଷୟରେ କହିବି, ମୋର କଥା ଶୁଣ।
ଆଚାରେଣ ପ୍ରଵର୍ତେତ କାମକ୍ରୋଧଵିଵର୍ଜିତଃ । ପ୍ରାଣିନାମୁପକାରାଯ ସଂସ୍ଥିତଉଦ୍ଯମାଵୃତଃ
ସେ ନିଜ ଆଚରଣରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିବା ଉଚିତ, ଚାହିଦା ଓ କ୍ରୋଧରୁ ଦୂର ରହିବା ଉଚିତ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ସଦା ପ୍ରୟାସରେ ଲାଗି ରହିବା ଉଚିତ।
ତପ ଏଵଂ ସମାଖ୍ଯାତଂ ସତ୍ଯମେଵଂ ଵଦାମ୍ଯହମ୍ । ପରଦ୍ରଵ୍ଯେଷ୍ଵଲୋଲୁପ୍ତ୍ଵଂ ପରସ୍ତ୍ରୀଷୁ ତଥୈଵ ଚ
ଏପରି ତପସ୍ୟା ବିଷୟରେ କହିଯାଇଛି; ଏବେ ମୁଁ ସତ୍ୟ ବିଷୟରେ କହୁଛି: ଅନ୍ୟର ଧନ ଉପରେ ଲୋଭ ନ ରଖିବା, ଅନ୍ୟର ସ୍ତ୍ରୀ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଭାବ ରଖିବା।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମତିର୍ନ ଯସ୍ଯ ସ୍ଯାତ୍ସ ସତ୍ଯଃ ପରିକୀର୍ତିତଃ । ଦାନମେଵ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯେନ ଜୀଵଂତି ମାନଵାଃ
ଯେଉଁଜଣ ଏହି ସମସ୍ତ ଦେଖିଲେ ମନରେ କୌଣସି ଚଞ୍ଚଳତା ଆସେନି, ସେ ସତ୍ୟବାଦୀ ଭାବରେ ଗଣାଯାଇଥାନ୍ତି; ଏବେ ମୁଁ ଦାନ ବିଷୟରେ କହିବି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଲୋକେ ଜୀବନ ଯାପନ କରନ୍ତି।
ଆତ୍ମସୌଖ୍ଯଂ ପ୍ରତୀଚ୍ଛେଦ୍ଯଃ ସ ଇହୈଵ ପରତ୍ର ଵା । ଅନ୍ନସ୍ଯାପି ମହାଦାନଂ ସୁଖସ୍ଯୈଵ ଧ୍ରୁଵସ୍ଯ ଵା
ଯେଉଁଜଣ ନିଜ ସୁଖକୁ ଛାଡିଦେଇ, ଏଠି କିମ୍ବା ପରଲୋକରେ, ଅନ୍ନ ଦାନ କରିଥାନ୍ତି କିମ୍ବା ଅଟୁଟ ସୁଖ ଦେଇଥାନ୍ତି—