ଇତି ଶ୍ରୀପାଦ୍ମେମହାପୁରାଣେ ପଂଚପଂଚାଶତ୍ସସହସ୍ରସଂହିତାଯାମୁତ୍ତରଖଂଡେ କାର୍ତିକମାହାତ୍ମ୍ଯେ। ଦ୍ଵାଵିଂଶତ୍ଯଧିକଶତତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏଭଳି ଶ୍ରୀପଦ୍ମେ ମହାପୁରାଣର ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାଶତ୍ ସହସ୍ର ସଂହିତାର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡର କାର୍ତିକ ମାହାତ୍ମ୍ୟର ଏକଶ ଉନବିଶି ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।
କାର୍ତଵୀର୍ଯ ଉଵାଚ। ହେତୁନା କେନ ଵିପ୍ରର୍ଷେ ମାଘସ୍ନାନେ ମହାଦ୍ଭୁତଃ । ପ୍ରଭାଵୋ ଵର୍ଣ୍ଯତେ ନୂନଂ ତନ୍ମେ କଥଯ ସୁଵ୍ରତ
କାର୍ତବୀର୍ୟ କହିଲେ: କେଉଁ କାରଣରୁ, ହେ ବିପ୍ରର୍ଷେ, ମାଘ ସ୍ନାନରେ ଏପରି ଅଦ୍ଭୁତ ପ୍ରଭାବ ବର୍ଣ୍ନନା ହୋଇଛି? ମୋତେ କହ, ହେ ସୁବ୍ରତ।
ଗତପାପୋ ଯଦେକେନ ଦ୍ଵିତୀଯେନ ଦିଵଂ ଗତଃ । ଵୈଶ୍ଯୋଽସୌ ମାଘପୁଣ୍ଯେନ ବ୍ରୂହି ମେ ତତ୍କୁତୂହଲମ୍
ଏକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପାପ ନଶ୍ଟ ହେଲା, ଦ୍ୱିତୀୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସ୍ୱର୍ଗ ପାଇଲା; ଏହି ବ୍ୟାପାରୀ କିପରି ମାଘ ପୁଣ୍ୟରେ ଏପରି ଫଳ ପାଇଲା? ମୋତେ କହ, ମୋର କୁତୁହଳ।
ଦତ୍ତାତ୍ରେଯ ଉଵାଚ। ନିସର୍ଗାତ୍ସଲିଲଂ ମେଧ୍ଯଂ ନିର୍ମଲଂ ଶୁଚିପାଂଡୁରମ୍ । ମଲହଂ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ର ଦ୍ରାଵକଂ ଦାହନାଶନମ୍ । ତାରକଂ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ପୋଷଣଂ ଜୀଵନଂ ଚ ଯତ୍
ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ କହିଲେ: ପ୍ରକୃତିକ୍ରମରେ ପାଣି ଶୁଦ୍ଧ, ସ୍ଫଟିକ ଓ ଶୁଭ୍ର ହୁଏ; ଏହା ମଳ ଦୂର କରେ, ଗଳାଏ, ଜ୍ୱାଳା ନଶ୍ଟ କରେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ, ପୋଷଣ ଓ ଜୀବନ ଦେଇଥାଏ।
ଆପୋ ନାରାଯଣୋଦେଵଃ ସର୍ଵଵେଦେଷୁ ପଠ୍ଯତେ । ଗ୍ରହାଣାଂ ଚ ଯଥା ସୂର୍ଯୋ ନକ୍ଷତ୍ରାଣାଂ ଯଥା ଶଶୀ । ମାସାନାଂ ଚ ତଥା ମାଘଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ସର୍ଵେଷୁ କର୍ମସୁ
ସମସ୍ତ ବେଦରେ ପାଣିକୁ ନାରାୟଣ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ; ଗ୍ରହମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ନକ୍ଷତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଚନ୍ଦ୍ର, ମାସମାନେ ମଧ୍ୟରେ ମାଘ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ମକରସ୍ଥେ ରଵୌ ମାଘେ ପ୍ରାତଃ କାଲେ ତଥାଽମଲେ । ଗୋଷ୍ପଦେଽପି ଜଲେ ସ୍ନାନଂ ସ୍ଵର୍ଗଦଂ ପାପିନାମପି
ମାଘ ମାସରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମକର ରାଶିରେ ଥିବାବେଳେ, ସକାଳେ ଶୁଦ୍ଧ ପାଣିରେ, ଗୋର ପାଦ ଚିହ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ନାନ କଲେ, ପାପୀ ମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗ ପାଇପାରନ୍ତି।
ଯୋଗୋଽଯଂ ଦୁର୍ଲଭୋ ରାଜଂସ୍ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ସଚରାଚରେ । ଅସ୍ମିନ୍ଯୋଗେ ତ୍ଵଶକ୍ତୋଽପି ସ୍ନାଯାଦ୍ଯଦି ଦିନତ୍ରଯମ୍
ହେ ରାଜା, ଏହି ଯୋଗ ତିନି ଲୋକରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବହୁତ ଦୁର୍ଲଭ। ଏହି ଯୋଗ କରିପାରିବାକୁ ଅସମର୍ଥ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି କେହି ତିନି ଦିନ ନିର୍ମଳ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରେ,
ଦଦ୍ଯାତ୍କିଂଚିଦଶକ୍ତୋଽପି ଦରିଦ୍ରାଭାଵଵାଂଚ୍ଛଯା । ତ୍ରିସ୍ନାନେନାପି ମାଘସ୍ଯ ଧନିନୋ ଦୀର୍ଘଜୀଵିନଃ
ଅଥବା ଦାନ କରିବାରେ ଅସମର୍ଥ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଦୂର କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ କିଛି ଦାନ କରିଲେ, ମାଘ ମାସରେ ତିନିଥର ସ୍ନାନ କରିଲେ ଧନୀ ଓ ଦୀର୍ଘଜୀବୀ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଉପକୃତ ହୁଅନ୍ତି।
ପଂଚ ଵା ସପ୍ତ ଵାହାନି ଚଂଦ୍ରଵଦ୍ଵର୍ଧତେ ଫଲମ୍ । ସଂପ୍ରାପ୍ତେ ମକରାଦିତ୍ଯେ ପୁଣ୍ଯେ ପୁଣ୍ଯପ୍ରଦେ ନୃଣାମ୍
ପାଞ୍ଚ ଦିନ କିମ୍ବା ସାତ ଦିନ ସ୍ନାନ କଲେ ଫଳ ଚାନ୍ଦର ପରି ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ମକର ରାଶିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଏହା ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ପୁଣ୍ୟ ଓ ମହା ଫଳ ଦେଇଥାଏ।
ସତ୍କାର୍ଯାସ୍ତିଥଯଃ ସର୍ଵା ସ୍ନାନଦାନାଦି କର୍ମସୁ । କର୍ତାରଂ ଦାପଯଂତୀହ ହ୍ଯକ୍ଷଯଂ ଶାଶ୍ଵତଂ ପଦମ୍
ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ଅନ୍ୟ କର୍ମରେ ସମସ୍ତ ଭଲ କାମ ଓ ଅତିଥିମାନେ କର୍ତ୍ତାକୁ ଏଠାରେ ଅକ୍ଷୟ ଓ ଶାଶ୍ୱତ ପଦ ଦେଇଥାନ୍ତି।
ତସ୍ମାନ୍ମାଘେ ବହିଃ ସ୍ନାଯାଦାତ୍ମନୋ ହିତକାମ୍ଯଯା । ଅଥାତଃ ସଂପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ମାଘସ୍ନାନଵିଧିଂ ପରମ୍
ସେଥିପାଇଁ ମାଘ ମାସରେ ନିଜ ଭଲର ଇଚ୍ଛାରେ ବାହାରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏବେ ମୁଁ ମାଘ ସ୍ନାନର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଧି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି।
କର୍ତଵ୍ଯୋ ନିଯମଃ କଶ୍ଚିଦ୍ଵ୍ରତରୂପୀ ନରୋତ୍ତମୈଃ । ଫଲାତିଶଯହେତୋର୍ଵୈ କିଂଚିଦ୍ଭୋଜ୍ଯଂ ତ୍ଯଜେଦ୍ବୁଧଃ
ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷମାନେ କିଛି ନିୟମ ଓ ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ। ଅଧିକ ଫଳ ପାଇଁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ କିଛି ଖାଦ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।
ଭୂମୌ ଶଯୀତ ହୋତଵ୍ଯମାଜ୍ଯଂ ତିଲଵିମିଶ୍ରିତମ୍ । ତ୍ରିକାଲଂ ଚାର୍ଚଯେଦ୍ଵିଷ୍ଣୁଂ ଵାସୁଦେଵଂ ସନାତନମ୍
ଭୂମିରେ ଶୋଇବା, ଘୃତ ଓ ତିଳ ମିଶାଇ ହୋମ କରିବା, ଏବଂ ଦିନରେ ତିନିଥର ଶାଶ୍ୱତ ବାସୁଦେବ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ଦାତଵ୍ଯୋ ଦୀପକୋଽଖଂଡୋ ଦେଵମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ମାଧଵମ୍ । ଇଂଧନଂ କଂବଲଂ ଵସ୍ତ୍ରମୁପାନତ୍କୁଂକୁମଂ ଘୃତମ୍
ମାଧବଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ଅଭିନ୍ନ ଦୀପ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହା ସହିତ ଜଳାନ୍ତ, କମ୍ବଳ, ପୋଷାକ, ଚପଲ, କୁଙ୍କୁମ ଓ ଘୃତ ମଧ୍ୟ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ।
ତୈଲଂ କାର୍ପାସକୋଷ୍ଠଂ ଚ ତୂଲୀଂ ତୂଲଵଟୀଂ ପଟୀମ୍ । ଅନ୍ନଂ ଚୈଵ ଯଥାଶକ୍ତି ଦେଯଂ ମାଘେ ନରାଧିପ
ତେଲ, କପାସ, ଦୀପ ଶଳା, କପାସ ତୁଳି, ପଟ ଓ ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଖାଦ୍ୟ ମାଘ ମାସରେ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ, ହେ ରାଜା।
ସୁଵର୍ଣଂ ରତ୍ତିକାମାତ୍ରଂ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଵେଦଵିଦେ ତଥା । ତଦ୍ଦାନମକ୍ଷଯଂ ରାଜନ୍ସମୁଦ୍ର ଇଵ ସର୍ଵଦା
ବେଦ ଜ୍ଞାନୀକୁ ଏକ ଯବ ଦାଣ୍ଡ ପରି ମାତ୍ରାର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ହେ ରାଜା, ଏହି ଦାନ ସମୁଦ୍ର ପରି ସଦା ଅକ୍ଷୟ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ।
ପରସ୍ଯାଗ୍ନିଂ ନ ସେଵେତ ତ୍ଯଜେଚ୍ଚୈଵ ପ୍ରତିଗ୍ରହମ୍ । ମାଘାଂତେ ଭୋଜଯେଦ୍ଵିପ୍ରାନ୍ଯଥାଶକ୍ତି ନରାଧିପ
ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କ ଅଗ୍ନି ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଦାନ ଗ୍ରହଣ କରିବା ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ମାଘ ଶେଷରେ ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ଭୋଜନ କରାଇବା ଉଚିତ, ହେ ରାଜା।
ଦେଯା ଚ ଦକ୍ଷିଣା ତେଭ୍ଯ ଆତ୍ମନଃ ଶ୍ରେଯ ଇଚ୍ଛତା । ଏକାଦଶୀଵିଧାନେନ ମାଘସ୍ଯୋଦ୍ଯାପନଂ ତଥା
ନିଜ ଭଲ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିବା ଲୋକ ତାଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣା ଦେବା ଉଚିତ। ଏବଂ ମାଘ ମାସର ଉଦ୍ୟାପନ ଏକାଦଶୀ ବିଧିରେ କରିବା ଉଚିତ।
କର୍ତଵ୍ଯଂ ଶ୍ରଦ୍ଦଧାନେନ ହ୍ଯକ୍ଷଯ୍ଯ ସ୍ଵର୍ଗଵାଂଛଯା । ଅନଂତପୁଣ୍ଯାଵାପ୍ତ୍ଯର୍ଥଂ ଵିଷ୍ଣୁସଂପ୍ରୀତିହେତଵେ
ଅକ୍ଷୟ ସ୍ୱର୍ଗ ଆଶା କରୁଥିବା ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ, ଅନନ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ।
ମକରସ୍ଥେ ରଵୌ ମାଘେ ଗୋଵିଂଦାଚ୍ଯୁତମାଧଵ । ସ୍ନାନେନାନେନ ଭୋ ଦେଵ ଯଥୋକ୍ତଫଲଦୋ ଭଵ
ମାଘ ମାସରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମକର ରାଶିରେ ଥିବାବେଳେ, ହେ ଦେବ, ଗୋବିନ୍ଦ, ଅଚ୍ୟୁତ, ମାଧବ, ଏହି ସ୍ନାନ ଦ୍ୱାରା ଉଲ୍ଲେଖିତ ଫଳ ଦେବାକୁ କୃପା କର।
ଇତି ମଂତ୍ରଂ ସମୁଚ୍ଚାର୍ଯ ସ୍ନାଯାନ୍ମୌନୀ ସମାହିତଃ । ଵାସୁଦେଵଂ ହରିଂ କୃଷ୍ଣଂ ମାଧଵଂ ଚ ସ୍ମରେତ୍ପୁନଃ
ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ମୌନ ଓ ଏକାଗ୍ରତାରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ। ପୁନଃ ବାସୁଦେବ, ହରି, କୃଷ୍ଣ, ମାଧବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଗୃହେଽପି ସଜଲଂ କୁଂଭଂ ଵାଯୁନା ନିଶିପୀଡିତମ୍ । ତତ୍ସ୍ନାନଂ ତୀର୍ଥସଦୃଶଂ ସର୍ଵକାମଫଲପ୍ରଦମ୍
ଘରେ ମଧ୍ୟ, ଜଳ ଭରା କୁମ୍ଭ ଯାହା ରାତିରେ ପବନରେ ରଖାଯାଇଛି, ଏହିପରି ସ୍ନାନ ତୀର୍ଥ ସ୍ନାନ ସମାନ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ଦେଇଥାଏ।
ତତ୍ର ଵ୍ରତେନ ଦାତଵ୍ଯଂ ସାନ୍ନଂ ଚୋପସ୍କରାନ୍ଵିତମ୍ । ତତ୍ସ୍ନାନସ୍ଯ ପ୍ରଭାଵେଣ ନରୋ ନ ନିରଯଂ ଵ୍ରଜେତ୍
ଏଠାରେ ବ୍ରତ ନିମିତ୍ତରେ ଉପସ୍କରଣ ସହିତ ଭୋଜନ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ସ୍ନାନର ପ୍ରଭାବରେ ମଣିଷ କେବେ ନରକକୁ ଯାଇନାହିଁ।
ତପ୍ତେନ ଵାରିଣା ସ୍ନାନଂ ଯଦ୍ଗୃହେ କ୍ରିଯତେ ନରୈଃ । ଷଡବ୍ଦଫଲଦଂ ତଦ୍ଧି ମକରସ୍ଥେ ଦିଵାକରେ
ଘରେ ତାପିତ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ମକର ରାଶିରେ ଥିବାବେଳେ, ଏହି ଫଳ ଛଅ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଥାଏ।
ବହିଃ ସ୍ନାନଂ ତୁ ଵାପ୍ଯାଦୌ ଦ୍ଵାଦଶାବ୍ଦଫଲଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ତଡାଗେ ଦ୍ଵିଗୁଣଂ ରାଜନ୍ନଦ୍ଯାଂ ଚୈଵ ଚତୁର୍ଗୁଣମ୍
ପୋଖରୀରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷର ଫଳ ମିଳେ; ତାଳରେ ଏହି ଫଳ ଦୁଇ ଗୁଣା ହୁଏ, ଏବଂ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଚାରି ଗୁଣା ଅଧିକ ଫଳ ମିଳେ।
ଶତଧା ଦେଵଖାତେଷୁ ଶତଧା ତୁ ମହାନଦେ । ଶତଂ ଚତୁର୍ଗୁଣଂ ରାଜନ୍ମହାନଦ୍ଯାଶ୍ଚ ସଂଗମେ
ଦେବତାଙ୍କ ପୋଖରୀରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଏହି ଫଳ ଶତ ଗୁଣା ହୁଏ; ବଡ଼ ନଦୀରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଫଳ ଶତ ଗୁଣା ହୁଏ; ଏବଂ ବଡ଼ ନଦୀର ସଂଗମରେ ଚାରି ଶତ ଗୁଣା ଅଧିକ ଫଳ ମିଳେ।
ସହସ୍ରଗୁଣିତଂ ସର୍ଵଂ ତତ୍ଫଲଂ ମକରେ ରଵୌ । ଗଂଗାଯାଂ ସ୍ନାନମାତ୍ରେଣ ଲଭତେ ମାନଵୋ ନୃପ
ମକର ରାଶିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଥିଲେ ସମସ୍ତ ଫଳ ହଜାର ଗୁଣା ହୁଏ; ଏବଂ ଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଏହି ଫଳ ସହଜରେ ମିଳିଯାଏ।
ଗଂଗାଯାଂ ଯେଽଵଗାହଂତି ମାଘମାସେ ନୃପୋତ୍ତମ । ଚତୁର୍ଯୁଗସହସ୍ରଂ ତୁ ନ ପତଂତି ସୁରାଲଯାତ୍
ମାଘ ମାସରେ ଗଙ୍ଗାରେ ଯେଉଁମାନେ ଡୁବି ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଚାରି ଯୁଗ ସହସ୍ର ଧରି ଦେବଲୋକରୁ କେବେ ପତିତ ହେବେ ନାହିଁ।
ଦିନେଦିନେ ସହସ୍ରଂ ତୁ ସୁଵର୍ଣାନାଂ ଵିଶାଂପତେ । ତେନ ଦତ୍ତଂ ତୁ ଗଂଗାଯାଂ ଯୋ ମାଘେ ସ୍ନାତି ମାନଵଃ
ମାଘ ମାସରେ ଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନ କରୁଥିବା ଲୋକ ଦିନକୁ ହଜାରଟି ସୁନା ଦାନ କରିଥିବା ପରି ଫଳ ପାଇଥାଏ।
ଶତେନ ଗୁଣିତଂ ମାଘେ ସହସ୍ରଂ ରାଜସତ୍ତମ । ନିର୍ଦିଷ୍ଟମୃଷିଭିଃ ସ୍ନାନଂ ଗଂଗାଯାମୁନସଂଗମେ
ମାଘ ମାସରେ ଗଙ୍ଗା ଏବଂ ଯମୁନାର ସଂଗମରେ ସ୍ନାନ କଲେ ହଜାର ଫଳ ଶତ ଗୁଣା ହୁଏ; ଏହି ବିଷୟ ଋଷିମାନେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି।