ଇଯଂ ଵୃଦ୍ଧା ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ଭାଵଭାର୍ଯା ତପସ୍ଵିନୀ । ମମ ମାତା ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମୋହଂ ତଵ ସୁଵ୍ରତ
ଏହି ବୃଦ୍ଧା, ବୁଦ୍ଧିମତୀ, ଭାବପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ତପସ୍ଵିନୀ ମୋର ମାଆ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ଧର୍ମ ଓ ତୁମେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ।
ଇତି ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଶମଂ ଗଚ୍ଛ ମାମେଵଂ ପରିପାଲଯ । ଦୁର୍ଵାସା ଉଵାଚ- ଯଦି ଧର୍ମଃ ସମାଯାତୋ ମତ୍ସମୀପଂ ତୁ ସାଂପ୍ରତମ୍
ଏହା ଜାଣି, ଶାନ୍ତିକୁ ଯାଅ; ମୋତେ ଏଭଳି ରକ୍ଷା କର । ଦୁର୍ବାସା କହିଲେ— ଯଦି ଧର୍ମ ଏବେ ମୋ ପାଖକୁ ଆସିଛନ୍ତି—
ଏତନ୍ମେ କାରଣଂ ବ୍ରୂହି କିଂ ତେ ଧର୍ମ କରୋମ୍ଯହମ୍ । ଧର୍ମ ଉଵାଚ- କସ୍ମାତ୍କ୍ରୁଦ୍ଧୋସି ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର କିମେତୈର୍ଵିପ୍ରିଯଂ କୃତମ୍
ଏହାର କାରଣ କହ, ଧର୍ମ, ତୁମେ କଣ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ? ଧର୍ମ କହିଲେ— କାହିଁକି ତୁମେ କ୍ରୁଧ୍ଧ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ? ଏମାନେ କଣ ଅପରାଧ କରିଛନ୍ତି?
ତନ୍ମେ ତ୍ଵଂ କାରଣଂ ବ୍ରୂହି ଦୁର୍ଵାସୋ ଯଦି ମନ୍ଯସେ । ଦୁର୍ଵାସା ଉଵାଚ- ଯେନାହଂ କୁପିତୋ ଦେଵ ତଦିଦଂ କାରଣଂ ଶୃଣୁ
ତେବେ ତୁମେ ଚାହିଲେ କାରଣ କହ, ଦୁର୍ବାସା । ଦୁର୍ବାସା କହିଲେ— ଯେଉଁ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହେଲି, ସେଇ କାରଣ ଶୁଣ ।
ଦମଶୌଚୈଃ ସୁସଂକ୍ଲେଶୈଃ ଶୋଧିତଂ କାଯମାତ୍ମନଃ । ଲକ୍ଷଵର୍ଷପ୍ରମାଣଂ ଵୈ ତପଶ୍ଚର୍ଯା ମଯା କୃତା
ଦମ, ଶୌଚ ଓ କଠିନ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ନିଜ ଶରୀରକୁ ଶୁଧ୍ଧ କରିଛି; ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ଧରି ମୁଁ ତପ କରିଛି ।
ଏଵଂ ପଶ୍ଯସି ମାମେଵଂ ଦଯା ତେନ ପ୍ରଵର୍ତତେ । ତସ୍ମାତ୍କ୍ରୁଦ୍ଧୋସ୍ମି ତେଦ୍ଯୈଵ ଶାପମେଵଂ ଦଦାମ୍ଯହମ୍
ଏଭଳି ମୋତେ ଦେଖୁଛ, ଏହିପରି ଦୟା କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛି; ତେଣୁ ମୁଁ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହୋଇଛି, ଏବଂ ଆଜି ଶାପ ଦେଉଛି ।
ଏଵଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତଦା ତସ୍ଯ ତମୁଵାଚ ମହାମତିଃ । ଧର୍ମ ଉଵାଚ- ମଯି ନଷ୍ଟେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ଲୋକୋ ନାଶଂ ସମେଷ୍ଯତି
ଏହା ଶୁଣି, ସେ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ । ଧର୍ମ କହିଲେ— ମୁଁ ନଷ୍ଟ ହେଲେ, ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍, ସମସ୍ତ ଜଗତ ନଷ୍ଟ ହେଇଯିବ ।
ଦୁଃଖମୂଲମହଂ ତାତ ନିକର୍ଶାମି ଭୃଶଂ ଦ୍ଵିଜ । ସୌଖ୍ଯଂ ପଶ୍ଚାଦହଂ ଦଦ୍ମି ଯଦି ସତ୍ଯଂ ନ ମୁଂଚତି
ମୁଁ ଦୁଃଖର ମୂଳ, ହେ ପୁତ୍ର, ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ବହୁତ କଷ୍ଟ ଦେଉଛି; ପରେ ମୁଁ ସୁଖ ଦେଉଛି, ଯଦି ସତ୍ୟକୁ ଛାଡ଼ାଯାଏ ନାହିଁ ।
ପାପୋଯଂ ସୁଖମୂଲସ୍ତୁ ପୁଣ୍ଯଂ ଦୁଃଖେନ ଲଭ୍ଯତେ । ପୁଣ୍ଯମେଵଂ ପ୍ରକୁର୍ଵାଣଃ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରାଣାନ୍ଵିମୁଂଚତି
ପାପ ହେଉଛି ସୁଖର ମୂଳ, କିନ୍ତୁ ପୁଣ୍ୟ କେବଳ ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା ମିଳେ; ଏଭଳି ପୁଣ୍ୟ କରିଲେ, ପ୍ରାଣୀ ନିଜ ପ୍ରାଣ ଛାଡ଼ିଦିଏ ।
ମହତ୍ସୌଖ୍ଯଂ ଦଦାମ୍ଯେଵଂ ପରତ୍ର ଚ ନ ସଂଶଯଃ । ଦୁର୍ଵାସା ଉଵାଚ- ସୁଖଂ ଯେନାପ୍ଯତେ ତେନ ପରଂ ଦୁଃଖଂ ପ୍ରପଦ୍ଯତେ
ମୁଁ ଏଭଳି ବଡ଼ ସୁଖ ଦେଉଛି ଓ ପରଲୋକରେ ମଧ୍ୟ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ । ଦୁର୍ବାସା କହିଲେ— ଯେଉଁଠାରୁ ସୁଖ ମିଳେ, ସେଠାରୁ ପରେ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ମିଳେ ।
ତତ୍ତୁ ମର୍ତ୍ଯଃ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଅନ୍ଯେନାପି ପ୍ରଭୁଜ୍ଯତେ । ତତ୍ସୁଖଂ କୋ ଵିଜାନାତି ନିଶ୍ଚଯଂ ନୈଵ ପଶ୍ଯତି
କିନ୍ତୁ ମଣିଷ ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ଅନ୍ୟେ ଏହା ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି; ସେଇ ସୁଖ କିଏ ଜାଣେ? କେହି ନିଶ୍ଚିତ ଦେଖିପାରେ ନାହିଁ ।
ତଚ୍ଛ୍ରେଯୋ ନୈଵ ପଶ୍ଯାମି ଅନ୍ଯାଯ୍ଯଂ ହି କୃତଂ ତଵ । ଯେନ କାଯେନ କ୍ରିଯତେ ଭୁଜ୍ଯତେ ନୈଵ ତତ୍ସୁଖମ୍
ମୁଁ ଏହାକୁ ନିଜର ଭଲ ବୋଲି ଦେଖୁନି; ତୁମେ ଯାହା କରିଛ, ତାହା ଅନ୍ୟାୟ । ଯେ ଶରୀର ଦ୍ୱାରା କାମ କରାଯାଏ, ସେଇ ସୁଖ ଉପଭୋଗ ହୁଏ ନାହିଁ ।
ଅନ୍ଯେନ କ୍ରିଯତେ କ୍ଲେଶମନ୍ଯେନାପି ପ୍ରଭୁଜ୍ଯତେ । ତତ୍ସୁଖଂ କୋ ଵିଜାନାତି ଚାନ୍ଯାଯଂ ଧର୍ମମେଵ ଵା
ଅନ୍ୟେ କଷ୍ଟ ଭୋଗ କରନ୍ତି, ଅନ୍ୟେ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି; ସେଇ ସୁଖ କିଏ ଜାଣେ, କିମ୍ବା ଧର୍ମ ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ତାହା ବି ।
ଅନ୍ଯେନ କ୍ରିଯତେ କ୍ଲେଶମନ୍ଯେନାପି ସୁଖଂ ପୁନଃ । ଭୁନକ୍ତି ପୁରୁଷୋ ଧର୍ମ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଶ୍ରେଯସା ଯୁତମ୍
ଅନ୍ୟେ କଷ୍ଟ ଭୋଗ କରନ୍ତି, ପୁଣି ଅନ୍ୟେ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି; ମଣିଷ ଧର୍ମ ଉପଭୋଗ କରେ, ସବୁ କିଛି ଭଲରେ ଭରିଆ ।
ପୁଣ୍ଯଂ ଚୈଵ ଅନେନାପି ଅନେନ ଫଲମଶ୍ନୁତେ । କ୍ରିଯମାଣଂ ପୁନଃ ପୁଣ୍ଯମନ୍ଯେନ ପରିଭୁଜ୍ଯତେ
ଏହିପରି ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ, ଏବଂ ତାହାର ଫଳ ଉପଭୋଗ କରାଯାଏ; କିନ୍ତୁ କରାଯାଇଥିବା ପୁଣ୍ୟ ପୁଣି ଅନ୍ୟେ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି ।
ତତ୍ସର୍ଵଂ ହି ସୁଖଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଯତ୍ତଥା ଯସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣମ୍ । ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରୋଦିତଂ ଚୈଵ କୃତଂ ସର୍ଵତ୍ର ନାନ୍ଯଥା
ଯାହା ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ, ସେଇ ସମସ୍ତ ସୁଖ ବୋଲାଯାଇଛି; ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରରେ ଯାହା ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି, ସେଇ ସବୁଠାରେ କରାଯାଏ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ ।
ଯେନ କାଯେନ କୁର୍ଵଂତି ତେନ ଦୁଃଖଂ ସହନ୍ତି ତେ । ପରତ୍ର ତେନ ଭୁଂଜଂତି ଅନେନାପି ତଥୈଵ ଚ
ଯେହି ଦେହରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେହି ଦେହରେ ଦୁଃଖ ଭୋଗନ୍ତି; ପରଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ଏହି ଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ହୁଏ।
ଇତି ଜ୍ଞାତ୍ଵା ସ ଧର୍ମାତ୍ମା ଭଵାନ୍ସମଵଲୋକଯେତ୍ । ଯଥା ଚୌରା ମହାପାପାଃ ସ୍ଵକାଯେନ ସହଂତି ତେ
ଏହା ଜାଣି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବ୍ୟକ୍ତି ଭଲଭାବେ ଦେଖିବା ଉଚିତ୍; ଯେପରି ଚୋର ଓ ମହାପାପୀମାନେ ନିଜ ଦେହରେ ଦୁଃଖ ଭୋଗନ୍ତି।
ଦୁଃଖେନ ଦାରୁଣଂ ତୀଵ୍ରଂ ତଥା ସୁଖଂ କଥଂ ନହି । ଧର୍ମ ଉଵାଚ- ଯେନ କାଯେନ ପାପାଶ୍ଚ ସଂଚରନ୍ତି ହି ପାତକମ୍
ଯଦି ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର ଓ ତୀବ୍ର ଦୁଃଖ ଭୋଗନ୍ତି, ତେବେ ସେମାନେ ସେହିପରି ସୁଖ କାହିଁକି ଅନୁଭବ କରନ୍ତିନାହିଁ? ଧର୍ମ କହିଲେ—ଯେହି ଦେହରେ ପାପୀମାନେ ପାପ କରନ୍ତି—
ତେନ ପୀଡାଂ ସହଂତ୍ଯେଵ ପାତକସ୍ଯ ହି ତତ୍ଫଲମ୍ । ଦଂଡମେକଂ ପରଂ ଦୃଷ୍ଟଂ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରେଷୁ ପଂଡିତୈଃ
ସେହି ଦେହରେ ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗନ୍ତି; ଏହା ପାପର ଫଳ। ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏକମାତ୍ର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦଣ୍ଡକୁ ମାନନ୍ତି।
ତଂ ଧର୍ମପୂର୍ଵକଂ ଵିଦ୍ଧି ଏତୈର୍ନ୍ଯାଯୈସ୍ତ୍ଵମେଵ ହି । ଦୁର୍ଵାସା ଉଵାଚ- ଏଵଂ ନ୍ଯାଯଂ ନ ମନ୍ଯେହଂ ତଥୈଵ ଶୃଣୁ ଧର୍ମରାଟ୍
ସେହି ଦଣ୍ଡକୁ ଧର୍ମ ଆଧାରିତ ବୋଲି ଜାଣ; ଏହି ନ୍ୟାୟ ଅନୁଯାୟୀ ତୁମେ ଏହା କର। ଦୁର୍ବାସା କହିଲେ—ମୁଁ ଏହି ନ୍ୟାୟକୁ ମାନେନି; ଧର୍ମରାଜ, ଯଥା ଅଛି, ଶୁଣ।
ଶାପତ୍ରଯଂ ପ୍ରଦାସ୍ଯାମି କ୍ରୁଦ୍ଧୋହଂ ତଵ ନାନ୍ଯଥା । ଧର୍ମ ଉଵାଚ- ଯଦା କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ମାମେଵ ହି କ୍ଷମସ୍ଵ ଚ
ମୁଁ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ତୁମକୁ ତିନୋଟି ଶାପ ଦେବି; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ। ଧର୍ମ କହିଲେ—ମହାମୁନି, ଆପଣ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ, ମୋତେ ମାଫ କରନ୍ତୁ।
ନୈଵ କ୍ଷମସି ଵିପ୍ରେଂଦ୍ର ଦାସୀପୁତ୍ରଂ ହି ମାଂ କୁରୁ । ରାଜାନଂ ତୁ ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯଂ ଚାଂଡାଲଂ ଚ ମହାମୁନେ
ମୁଁ ଦେଖୁଛି, ଆପଣ ମୋତେ କ୍ଷମା କରୁନାହାନ୍ତି, ବ୍ରାହ୍ମଣମଣ୍ଡଳୀର ମୁଖ୍ୟ; ମୋତେ ଦାସୀପୁତ୍ର କରନ୍ତୁ। ଏବଂ ମୋତେ ରାଜା ଓ ଚଣ୍ଡାଳ ମଧ୍ୟ କରନ୍ତୁ, ମହାମୁନି।
ପ୍ରସାଦସୁମୁଖୋ ଵିପ୍ର ପ୍ରଣତସ୍ଯ ସଦୈଵ ହି । ଦୁର୍ଵାସାଶ୍ଚ ତତଃ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଧର୍ମଂ ଚୈଵ ଶଶାପ ହ
ଯେ ନମସ୍କାର କରେ, ସେଠାରେ ସଦା କୃପାମୟ ମୁହଁ ଦେଖାନ୍ତୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣ। ଏହା ପରେ ଦୁର୍ବାସା କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଧର୍ମଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ।
ଦୁର୍ଵାସା ଉଵାଚ-। ରାଜା ଭଵ ତ୍ଵଂ ଧର୍ମାଦ୍ଯ ଦାସୀପୁତ୍ରଶ୍ଚ ନାନ୍ଯଥା । ଗଚ୍ଛ ଚାଂଡାଲଯୋନିଂ ଚ ଧର୍ମ ତ୍ଵଂ ସ୍ଵେଚ୍ଛଯା ଵ୍ରଜ
ଦୁର୍ବାସା କହିଲେ—ଆଜି ଧର୍ମରୁ ତୁମେ ରାଜା ହେଉ, ଦାସୀପୁତ୍ର ମଧ୍ୟ ହେଉ; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ। ଧର୍ମ, ତୁମେ ଇଚ୍ଛାକ୍ରମେ ଚଣ୍ଡାଳ ଜନ୍ମକୁ ଯାଅ।
ଏଵଂ ଶାପତ୍ରଯଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ଗତୋସୌ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମଃ । ଅନେନାପି ପ୍ରସଂଗେନ ଦୃଷ୍ଟୋ ଧର୍ମଃ ପୁରା କିଲ
ଏପରି ତିନୋଟି ଶାପ ଦେଇ ସେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଚାଲିଗଲେ; ଏହି ଘଟଣା ଦ୍ୱାରା ପୁରାତନ କାଳରେ ଧର୍ମଙ୍କୁ ଦେଖାଯାଇଥିଲା।
ସୋମଶର୍ମୋଵାଚ-। ଧର୍ମସ୍ତୁ କୀଦୃଶୋ ଜାତସ୍ତେନ ଶପ୍ତୋ ମହାତ୍ମନା । ତଦ୍ରୂପଂ ତସ୍ଯ ମେ ବ୍ରୂହି ଯଦି ଜାନାସି ଭାମିନି
ସୋମଶର୍ମା କହିଲେ—ସେ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଶାପରେ ଧର୍ମ କେମିତି ହୋଇଥିଲେ? ତାଙ୍କର ରୂପ କଣ ଥିଲା, ଯଦି ଜାଣ, ମୋତେ କୁହ।
ସୁମନୋଵାଚ-। ଭରତାନାଂ କୁଲେ ଜାତୋ ଧର୍ମୋ ଭୂତ୍ଵା ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ । ଵିଦୁରୋ ଦାସୀପୁତ୍ରସ୍ତୁ ଅନ୍ଯଂ ଚୈଵ ଵଦାମ୍ଯହମ୍
ସୁମନା କହିଲେ—ଭାରତବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇ ଧର୍ମ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ହେଲେ; ଦାସୀପୁତ୍ର ହେଲେ ବିଦୁର, ଆଉ ଏକ ଉଦାହରଣ ମୁଁ କହିବି।
ଯଦା ରାଜା ହରିଶ୍ଚଂଦ୍ରୋ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରେଣ କର୍ଷିତଃ । ତଦା ଚାଂଡାଲତାଂ ପ୍ରାପ୍ତଃ ସ ହି ଧର୍ମୋ ମହାମତିଃ
ଯେତେବେଳେ ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଦୁଃଖ ଦେଲେ, ସେତେବେଳେ ସେ ଚଣ୍ଡାଳ ହେଲେ; କାରଣ ସେ ଧର୍ମ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ୍।
ଏଵଂ କର୍ମଫଲଂ ଭୁକ୍ତଂ ଧର୍ମେଣାପି ମହାତ୍ମନା । ଦୁର୍ଵାସସୋ ହି ଶାପାଦ୍ଵୈ ସତ୍ଯମୁକ୍ତଂ ତଵାଗ୍ରତଃ
ଏପରି ଭାବରେ ମହାତ୍ମା ଧର୍ମ ମଧ୍ୟ କର୍ମର ଫଳ ଭୋଗ କଲେ; ଦୁର୍ବାସାଙ୍କ ଶାପରେ ଯାହା ଆପଣଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ କୁହାଯାଇଛି, ଏହା ସତ୍ୟ।