ଧର୍ମଂ ସୃଜତି ଧର୍ମାତ୍ମା ତ୍ରିଵିଧେନୈଵ କର୍ମଣା । ତସ୍ଯ ଧର୍ମଃ ପ୍ରସନ୍ନାତ୍ମା ପୁଣ୍ଯମେଵଂ ତୁ ପ୍ରାପଯେତ୍
ଧର୍ମାତ୍ମା ଲୋକ ତିନି ପ୍ରକାର କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି; ଏହିପରି ଶୁଭ ମନ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ ହୁଏ।
ଯଂ ଯଂ ଚିଂତଯତେ ପ୍ରାଜ୍ଞସ୍ତଂ ତଂ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ଦୁର୍ଲଭମ୍ । ସୋମଶର୍ମୋଵାଚ- କୀଦୃଙ୍ମୂର୍ତିସ୍ତୁ ଧର୍ମସ୍ଯ କାନ୍ଯଂଗାନି ଚ ଭାମିନି
ଯେଉଁ କଥା ପ୍ରଜ୍ଞାନୀ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଦୁର୍ଲଭ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ସୋମଶର୍ମା କହିଲେ: ଧର୍ମର ଆକୃତି କଣ ଏବଂ ଏହାର ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ କ’ଣ, ସୁନ୍ଦରି?
ପ୍ରୀତ୍ଯା କଥଯ ମେ କାଂତେ ଶ୍ରୋତୁଂ ଶ୍ରଦ୍ଧା ପ୍ରଵର୍ତତେ । ସୁମନୋଵାଚ- ଲୋକେ ଧର୍ମସ୍ଯ ଵୈ ମୂର୍ତିଃ କୈର୍ଦୃଷ୍ଟା ନ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
ପ୍ରେମରେ କହ, ପ୍ରିୟା, କାରଣ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା ହୁଏ। ସୁମନା କହିଲେ: ଏହି ସଂସାରରେ ଧର୍ମର ଆକୃତି କେହି ଦେଖିନାହାନ୍ତି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ।
ଅଦୃଶ୍ଯଵର୍ତ୍ମା ସତ୍ଯାତ୍ମା ନ ଦୃଷ୍ଟୋ ଦେଵଦାନଵୈଃ । ଅତ୍ରିଵଂଶେ ସମୁତ୍ପନ୍ନୋ ଅନସୂଯାତ୍ମଜୋ ଦ୍ଵିଜଃ
ଏହାର ପଥ ଦୃଶ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏହାର ସ୍ୱରୂପ ସତ୍ୟ; ଦେବତା କିମ୍ବା ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ଦେଖିନାହାନ୍ତି। ଅତ୍ରି କୁଳରେ ଅନସୂୟାଙ୍କ ପୁଅ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ତେନ ଦୃଷ୍ଟୋ ମହାଧର୍ମୋ ଦତ୍ତାତ୍ରେଯେଣ ଵୈ ସଦା । ଦ୍ଵାଵେତୌ ତୁ ମହାତ୍ମାନୌ କୁର୍ଵାଣୌ ତପ ଉତ୍ତମମ୍
ସେ ଦ୍ୱାରା ମହାଧର୍ମ ଦେଖାଯାଇଥିଲା—ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ ସଦା ଏହି ଧର୍ମକୁ ଦେଖିଥିଲେ; ଏହି ଦୁଇ ମହାତ୍ମା ଉତ୍ତମ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ।
ଧର୍ମେଣ ଵର୍ତମାନୌ ତୌ ତପସା ଚ ବଲେନ ଚ । ଇଂଦ୍ରାଧିକେନ ରୂପେଣ ପ୍ରଶସ୍ତେନ ଭଵିଷ୍ଯତଃ
ସେମାନେ ଧର୍ମ, ତପସ୍ୟା ଓ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଜୀବନ ଯାପନ କରିଥିଲେ; ଇନ୍ଦ୍ରଠାରୁ ଅଧିକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଆକୃତି ନେଇ ସମ୍ମାନିତ ହେଲେ।
ଦଶଵର୍ଷସହସ୍ରଂ ତୌ ଯାଵତ୍ତୁ ଵନସଂସ୍ଥିତୌ । ଵାଯୁଭକ୍ଷୌ ନିରାହାରୌ ସଂଜାତୌ ଶୁଭଦର୍ଶନୌ
ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେମାନେ ଅରଣ୍ୟରେ ରହିଥିଲେ; ବାୟୁ ଭୋଜନ କରି, ଖାଦ୍ୟ ବିନା ରହି, ଶୁଭ ଦେଖା ହେଇଯାଇଥିଲେ।
ଦଶଵର୍ଷସହସ୍ରଂ ତୁ ତାଵତ୍କାଲଂ ତପୋର୍ଜିତମ୍ । ସୁସାଧ୍ଯମାନଯୋଶ୍ଚୈଵ ତତ୍ର ଧର୍ମଃ ପ୍ରଦୃଶ୍ଯତେ
ସେହି ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ସମୟରେ ସେମାନେ ତପସ୍ୟାର ସଫଳତା ଲାଭ କରିଥିଲେ; ସହଜରେ ସେମାନେ ଏହା କରିଥିଲେ, ସେଠି ଧର୍ମ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା।
ପଂଚାଗ୍ନିଃ ସାଧ୍ଯତେ ଦ୍ଵାଭ୍ଯାଂ ତାଵତ୍କାଲଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ । ତ୍ରିକାଲଂ ସାଧିତଂ ତାଵନ୍ନିରାହାରଂ କୃତଂ ତଥା
ପଞ୍ଚାଗ୍ନି ତପସ୍ୟା ସେ ଦୁଇଜଣ ଦ୍ୱାରା ସେଇ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କରାଯାଇଥିଲା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ; ତିନିବେଳେ ତପସ୍ୟା କରି, ଖାଦ୍ୟ ବିନା ରହିଥିଲେ।
ଜଲମଧ୍ଯେ ସ୍ଥିତୌ ତାଵଦ୍ଦତ୍ତାତ୍ରେଯୋ ଯତିସ୍ତଥା । ଦୁର୍ଵାସାସ୍ତୁ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠସ୍ତପସା ଚୈଵ କର୍ଷିତଃ
ପାଣି ମଧ୍ୟରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ, ସେ ଦୁଇଜଣ, ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ ଯତି ସହିତ, ଦୁର୍ବାସା ମୁନି ମଧ୍ୟ, ତପସ୍ୟାରେ କ୍ଳାନ୍ତ ହୋଇଥିଲେ।
ଧର୍ମଂ ପ୍ରତି ସ ଧର୍ମାତ୍ମା ଚୁକ୍ରୋଧ ମୁନିପୁଂଗଵଃ । କ୍ରୁଦ୍ଧେ ସତି ମହାଭାଗ ତସ୍ମିନ୍ମୁନିଵରେ ତଦା
ଧର୍ମ ପ୍ରତି ସେ ଧର୍ମାତ୍ମା, ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ; ସେଇ ସମୟରେ, ମହାଭାଗ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ତାଙ୍କୁ ଗୁସ୍ସା କଲେ।
ଅଥ ଧର୍ମଃ ସମାଯାତଃ ସ୍ଵରୂପେଣ ଚ ଵୈ ତଦା । ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯାଦିଭିର୍ଯୁକ୍ତସ୍ତପୋଭିଶ୍ଚ ସ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍
ତାପରେ ଧର୍ମ ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ଏସିଲେ; ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣ, ତପସ୍ୟା ଓ ବୁଦ୍ଧି ସହିତ।
ସତ୍ଯଂ ବ୍ରାହ୍ମଣରୂପେଣ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଂ ତଥୈଵ ଚ । ତପସ୍ତୁ ଦ୍ଵିଜଵର୍ଯୋସ୍ତି ଦମଃ ପ୍ରାଜ୍ଞୋ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମଃ
ସତ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୂପରେ ବିଦ୍ୟମାନ, ଏହିପରି ନିଷ୍କଳଙ୍କତା ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତପସ୍ୟା ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ଏବଂ ଜଣେ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ଦ୍ୱିଜଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ଆତ୍ମ-ନିୟମ।
ନିଯମସ୍ତୁ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞୋ ଦାନମେଵ ତଥୈଵ ଚ । ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରିସ୍ଵରୂପେଣ ହ୍ଯାତ୍ରେଯଂ ହି ସମାଗତାଃ
ଅନୁଶାସନ ହେଉଛି ମହାପ୍ରଜ୍ଞା ରୂପରେ ବିଦ୍ୟମାନ, ଏବଂ ଦାନ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି। ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ରୂପରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଏଠାରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଛନ୍ତି, ହେ ଆତ୍ରେୟ।
କ୍ଷମା ଶାଂତିସ୍ତଥା ଲଜ୍ଜା ଚାହିଂସା ଚ ହ୍ଯକଲ୍ପନା । ଏତାଃ ସର୍ଵାଃ ସମାଯାତାଃ ସ୍ତ୍ରୀରୂପାସ୍ତୁ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ଶାନ୍ତି, ଲଜ୍ଜା, ଅହିଂସା ଏବଂ ଚତୁର୍ତ୍ଥ ହେଉଛି କୌଶଳ ହୀନତା—ଏହି ସମସ୍ତ ଗୁଣ ନାରୀ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଏଠାରେ ଆସିଛନ୍ତି, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ।
ବୁଦ୍ଧିଃ ପ୍ରଜ୍ଞା ଦଯା ଶ୍ରଦ୍ଧା ମେଧା ସତ୍କୃତି ଶାଂତଯଃ । ପଂଚଯଜ୍ଞାସ୍ତଥା ପୁଣ୍ଯାଃ ସାଂଗା ଵେଦାସ୍ତୁ ତେ ତଦା
ବୁଦ୍ଧି, ପ୍ରଜ୍ଞା, ଦୟା, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ମେଧା, ଉତ୍ତମ ଆଚରଣ, ଶାନ୍ତି, ପଞ୍ଚ ଯଜ୍ଞ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ଭରିତ ବେଦ ଏଠାରେ ବିଦ୍ୟମାନ।
ସ୍ଵସ୍ଵରୂପଧରାଶ୍ଚୈଵ ତେ ସର୍ଵେ ସିଦ୍ଧିମାଗତାଃ । ଅଗ୍ନ୍ଯାଧାନାଦଯଃ ପୁଣ୍ଯା ଅଶ୍ଵମେଧାଦଯସ୍ତଥା
ଏହି ସମସ୍ତେ ନିଜ ନିଜ ରୂପ ଧାରଣ କରି ସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି। ଅଗ୍ନିଆଧାନ ଆଦି ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଅଶ୍ୱମେଧ ଆଦି ମହାଯଜ୍ଞ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଅଛି।
ରୂପଲାଵଣ୍ଯସଂଯୁକ୍ତାଃ ସର୍ଵାଭରଣଭୂଷିତାଃ । ଦିଵ୍ଯମାଲ୍ଯାଂବରଧରା ଦିଵ୍ଯଗଂଧାନୁଲେପନାଃ
ସମସ୍ତେ ରୂପ ଓ ଲାବଣ୍ୟରେ ଯୁକ୍ତ, ସମସ୍ତ ଆଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ, ଦିବ୍ୟ ମାଳା ଓ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି, ଦିବ୍ୟ ସୁଗନ୍ଧ ଲେପନ କରିଛନ୍ତି।
କିରୀଟକୁଂଡଲୋପେତା ଦିଵ୍ଯାଭରଣଭୂଷିତାଃ । ଦୀପ୍ତିମଂତଃ ସୁରୂପାସ୍ତେ ତେଜୋଜ୍ଵାଲାଭିରାଵୃତାଃ
ମୁଣ୍ଡରେ ମୁକୁଟ ଓ କାନରେ କୁଣ୍ଡଳ ପିନ୍ଧି, ଦିବ୍ୟ ଆଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ, ତେଜସ୍ୱୀ ଓ ସୁନ୍ଦର, ସେମାନେ ଦୀପ୍ତିରେ ଆବୃତ।
ଏଵଂ ଧର୍ମଃ ସମାଯାତଃ ପରିଵାରସମନ୍ଵିତଃ । ଯତ୍ର ତିଷ୍ଠତି ଦୁର୍ଵାସାଃ କ୍ରୋଧନଃ କାଲଵତ୍ତଥା
ଏଭଳି ଭାବେ ଧର୍ମ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ପରିବାର ସହିତ ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠି କ୍ରୋଧୀ ଏବଂ କାଳ ସମାନ ଦୁର୍ବାସା ଅବସ୍ଥିତ।
ଧର୍ମ ଉଵାଚ- କସ୍ମାତ୍କୋପଃ କୃତୋ ଵିପ୍ର ଭଵାଂସ୍ତପସ୍ସମନ୍ଵିତଃ । କ୍ରୋଧୋ ହି ନାଶଯେଚ୍ଛ୍ରେଯସ୍ତପ ଏଵ ନ ସଂଶଯଃ
ଧର୍ମ କହିଲେ—ହେ ତପସ୍ଵୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆପଣ କାହିଁକି କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ? କ୍ରୋଧ ଏବଂ ତପସ୍ୟା—ଏହି ଦୁଇଁଟି ଶ୍ରେୟସ୍ କୁ ନାଶ କରେ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ସର୍ଵନାଶକରସ୍ତସ୍ମାତ୍କ୍ରୋଧଂ ତତ୍ର ଵିଵର୍ଜଯେତ୍ । ସ୍ଵସ୍ଥୋ ଭଵ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉତ୍କୃଷ୍ଟଂ ତପସଃ ଫଲମ୍
କ୍ରୋଧ ସମସ୍ତ ନାଶ କରେ, ତେଣୁ ଏଠାରେ ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ। ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ, ଆପଣ ଶାନ୍ତ ରୁହନ୍ତୁ, ତପସ୍ୟାର ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଫଳ ଏହି ଭାବରେ ମିଳେ।
ଦୁର୍ଵାସା ଉଵାଚ- ଭଵାନ୍କୋ ହି ସମାଯାତ ଏତୈର୍ଦ୍ଵିଜଵରୈଃ ସହ । ସପ୍ତ ନାର୍ଯଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠଂତି ସୁରୂପାଃ ସମଲଂକୃତାଃ
ଦୁର୍ବାସା କହିଲେ—ଆପଣ କିଏ, ଯେଉଁଠି ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ ସହିତ ଏଠାରେ ଆସିଛନ୍ତି? ସାତିଜଣ ସୁନ୍ଦର ଓ ଶୋଭିତ ନାରୀ ଏଠାରେ ଦଢ଼ିଆ ହୋଇଛନ୍ତି।
କଥଯସ୍ଵ ମମାଗ୍ରେ ତ୍ଵଂ ଵିସ୍ତରେଣ ମହାମତେ । ଧର୍ମ ଉଵାଚ- ଅଯଂ ବ୍ରାହ୍ମଣରୂପେଣ ସର୍ଵତେଜଃ ସମନ୍ଵିତଃ
ଦୟାକରି ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ ସବୁବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ କଥା କହନ୍ତୁ, ହେ ମହାମତି। ଧର୍ମ କହିଲେ—ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୂପରେ ସମସ୍ତ ତେଜ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି।
ଦଂଡହସ୍ତଃ ସୁପ୍ରସନ୍ନଃ କମଂଡଲୁଧରସ୍ତଥା । ତଵାଗ୍ରେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯୋଯଂ ସୋଯଂ ପଶ୍ଯ ସମାଗତଃ
ଦଣ୍ଡ ଧରିଥିବା, ଶାନ୍ତ ମୁଖ ଓ କମଣ୍ଡଳୁ ଧାରଣ କରିଥିବା, ଆପଣଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଦଢ଼ିଆ ହୋଇଛି—ଦେଖନ୍ତୁ, ସେ ଏଠାରେ ଆସିଛନ୍ତି।
ଅନ୍ଯଂ ପଶ୍ଯସ୍ଵ ଵୈ ତ୍ଵଂ ଚ ଦୀପ୍ତିମଂତଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ । କପିଲଂ ପିଂଗଲାକ୍ଷଂ ଚ ସତ୍ଯମେନଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
ଅନ୍ୟଜଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖନ୍ତୁ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ—ତେଜସ୍ୱୀ, କପିଳ ଓ ପିଙ୍ଗଳ ଚକ୍ଷୁ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି—ଏହିଜଣ ସତ୍ୟ।
ତାଦୃଶଂ ପଶ୍ଯ ଧର୍ମାତ୍ମନ୍ଵୈଶ୍ଵଦେଵସମପ୍ରଭମ୍ । ଯତ୍ତପୋ ହି ତ୍ଵଯା ଵିପ୍ର ସର୍ଵଦେଵସମାଶ୍ରିତମ୍
ଏଭଳି ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ଥିବା, ବୈଶ୍ୱଦେବ ଯଜ୍ଞ ପରି ତେଜମୟ ଏହିଜଣଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତୁ। ଆପଣ ଯେଉଁ ତପସ୍ୟା କରିଛନ୍ତି, ସେଠି ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ଅଛି।
ଏତଂ ପଶ୍ଯ ମହାଭାଗ ତଵ ପାର୍ଶ୍ଵସମାଗତମ୍ । ପ୍ରସନ୍ନଵାଗ୍ଦୀପ୍ତିଯୁକ୍ତଃ ସର୍ଵଜୀଵଦଯାପରଃ
ହେ ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଆପଣଙ୍କ ପାଖରେ ଯିଏ ଆସିଛନ୍ତି, ସେଠି ମୃଦୁ ଓ ଶୁଭ ବାକ୍ ଏବଂ ତେଜ ଯୁକ୍ତ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ଦୟାଶୀଳ।
ଦମ ଏଵ ତଥାଯଂ ତେ ଯଃ ପୋଷଯତି ସର୍ଵଦା । ଜଟିଲଃ କର୍କଶଃ ପିଂଗୋ ହ୍ଯତିତୀଵ୍ରୋ ମହାପ୍ରଭୁଃ
ଏହିଜଣ ହେଉଛନ୍ତି ଦମ, ଯିଏ ସଦା ଆପଣଙ୍କୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି; ଜଟାଧାରୀ, କଠୋର, ପିଙ୍ଗଳ ଓ ଅତି ତୀବ୍ର, ମହାଶକ୍ତିଶାଳୀ।
ନାଶକୋ ହି ସ ପାପାନାଂ ଖଡ୍ଗହସ୍ତୋ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ । ଅଭିଶାଂତୋ ମହାପୁଣ୍ଯୋ ନିତ୍ଯକ୍ରିଯାସମନ୍ଵିତଃ
ଏହିଜଣ ପାପର ନାଶକ, ତଳୱାର ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ। ସେ ଅତି ଶାନ୍ତ, ମହାପୁଣ୍ୟଶାଳୀ ଏବଂ ସଦା ପବିତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ।