କସ୍ଯ ପୁତ୍ରାଃ ପ୍ରିଯା ଭାର୍ଯା କସ୍ଯ ସ୍ଵଜନବାଂଧଵାଃ । ହୃତଂ ନ ଚୈଵ କସ୍ଯାପି ନୈଵ ଦତ୍ତଂ ତ୍ଵଯା ପୁନଃ
କାହାର ପୁଅ, କାହାର ପ୍ରିୟା ଭାର୍ଯ୍ୟା, କାହାର ନିଜ ଆତ୍ମୀୟ-ସ୍ବଜନ? କାହାରୁ କିଛି ନେଇନାହିଁ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ କାହାକୁ କିଛି ଦେଇନାହିଁ।
କଥଂ ହି ଧନମାଯାତି ଵିସ୍ମଯଂ ଵ୍ରଜ ମାଧଵ । ପ୍ରାପ୍ତଵ୍ଯମେଵ ଯତ୍ରୈଵ ଭଵେଦ୍ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
ଧନ କିପରି ଆସେ, ମାଧବ? ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଉନି। ଯାହା ଲିଖାଯାଇଛି, ସେଇ ଧନ ନିଶ୍ଚୟ ମିଳିବ, ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଅନାଯାସେନ ହସ୍ତେ ହି ତସ୍ଯୈଵ ପରିଜାଯତେ । ଯତ୍ନେନ ମହତା ଚୈଵ ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ରକ୍ଷତି ମାନଵଃ
ଯାହା ପାଇଁ ଲିଖାଯାଇଛି, ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଧନ ସ୍ୱତଃ ଆସେ। କିନ୍ତୁ ମଣିଷ ତାଙ୍କର ଧନ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ବହୁତ ଚେଷ୍ଟା କରିଥାଏ।
ଵ୍ରଜମାନୋ ଵ୍ରଜତ୍ଯେଵ ଧନଂ ତତ୍ରୈଵ ତିଷ୍ଠତି । ଏଵଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଶମଂ ଗଚ୍ଛ ଜହି ଚିଂତାମନର୍ଥକୀମ୍
ମଣିଷ ଯେଉଁଠାରୁ ଚାଲିଯାଏ, ଧନ ମଧ୍ୟ ସେଠି ରହିଯାଏ। ଏହି କଥା ଜାଣି ଶାନ୍ତି ଧର, ଅନାବଶ୍ୟକ ଚିନ୍ତା ଛାଡ଼।
କସ୍ଯ ପୁତ୍ରାଃ ପ୍ରିଯା ଭାର୍ଯା କସ୍ଯ ସ୍ଵଜନବାଂଧଵାଃ । କଃ କସ୍ଯ ନାସ୍ତି ସଂସାରେ ଅସଂବଂଧାଦ୍ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
କାହାର ପୁଅ, କାହାର ପ୍ରିୟା ଭାର୍ଯ୍ୟା, କାହାର ନିଜ ଆତ୍ମୀୟ-ସ୍ବଜନ? ଏହି ସଂସାରରେ କିଏ କାହାର? କାରଣ, ଏଠାରେ କୌଣସି ସତ୍ୟ ସମ୍ପର୍କ ନାହିଁ, ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ମହାମୋହେନ ସଂମୂଢା ମାନଵାଃ ପାପଚେତସଃ । ଇଦଂ ଗୃହମଯଂ ପୁତ୍ର ଇମା ନାର୍ଯୋ ମମୈଵ ହି
ବଡ଼ ମୋହରେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ପାପମନା, ଭାବନ୍ତି—ଏହି ଘର ମୋର, ଏହି ପୁଅ ମୋର, ଏହି ଜଣେ ଜଣେ ଜଣେ ନାରୀମାନେ ମୋର।
ଅନୃତଂ ଦୃଶ୍ଯତେ କାଂତ ସଂସାରସ୍ଯ ହି ବଂଧନମ୍ । ଏଵଂ ସଂବୋଧିତୋ ଦେଵ୍ଯା ଭାର୍ଯଯା ପ୍ରିଯଯା ତଦା
ପ୍ରିୟେ, ସଂସାରର ବନ୍ଧନ ମିଥ୍ୟା ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ। ଏଭଳି ଭାବରେ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟା ଭାର୍ଯ୍ୟା ଦେବୀ ତାଙ୍କୁ ବୁଝାଇଲେ।
ପୁନଃ ପ୍ରାହ ପ୍ରିଯାଂ ଭାର୍ଯାଂ ସୁମନାଂ ଜ୍ଞାନଵାଦିନୀମ୍ । ସୋମଶର୍ମୋଵାଚ- ସତ୍ଯମୁକ୍ତଂ ତ୍ଵଯା ଭଦ୍ରେ ସର୍ଵସଂଦେହନାଶନମ୍
ସେ ପୁନି ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟା ଭାର୍ଯ୍ୟା ସୁମନାଙ୍କୁ, ଯିଏ ଜ୍ଞାନର କଥା କହୁଥିଲେ, କହିଲେ। ସୋମଶର୍ମା କହିଲେ— 'ଭଦ୍ରେ, ତୁମେ ସତ୍ୟ କହିଛ, ଏହା ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରେ।'
ତଥାପି ଵଂଶମିଚ୍ଛଂତି ସାଧଵଃ ସତ୍ଯପଂଡିତାଃ । ଯଥା ପୁତ୍ରସ୍ଯ ମେ ଚିଂତା ଧନସ୍ଯ ଚ ତଥା ପ୍ରିଯେ
ତଥାପି, ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଏବଂ ସତ୍ୟଜ୍ଞାନୀ ଲୋକମାନେ ବଂଶ ଚାହାନ୍ତି। ଯେପରି ମୁଁ ପୁଅ ପାଇଁ ଚିନ୍ତା କରେ, ସେପରି ଧନ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରିୟେ।
ଯେନକେନାପ୍ଯୁପାଯେନ ପୁତ୍ରମୁତ୍ପାଦଯାମ୍ଯହମ୍ । ସୁମନୋଵାଚ- ପୁତ୍ରେଣ ଲୋକାଞ୍ଜଯତି ପୁତ୍ରସ୍ତାରଯତେ କୁଲମ୍
ମୁଁ ଯେଭଳି ଉପାୟ ହେଉ, ପୁଅ ହେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବି। ସୁମନା କହିଲେ— 'ପୁଅ ଦ୍ୱାରା ଲୋକ ଜିତାଯାଏ, ପୁଅ ବଂଶକୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ।'
ସତ୍ପୁତ୍ରେଣ ମହାଭାଗ ପିତା ମାତା ଚ ଜଂତଵଃ । ଏକଃ ପୁତ୍ରୋ ଵରୋ ଵିଦ୍ଵାନ୍ବହୁଭିର୍ନିର୍ଗୁଣୈସ୍ତୁ କିମ୍
ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଭଲ ପୁଅ ଥିଲେ, ପିତା, ମାତା ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଉଦ୍ଧାର ହୁଅନ୍ତି। ଅନେକ ନିର୍ଗୁଣ ପୁଅ ଥିଲେ କଣ ଲାଭ? ଏକ ଜ୍ଞାନୀ ପୁଅ ଭଲ।
ଏକସ୍ତାରଯତେ ଵଂଶମନ୍ଯେ ସଂତାପକାରକାଃ । ପୂର୍ଵମେଵ ମଯା ପ୍ରୋକ୍ତମନ୍ଯେ ସଂବଂଧଗାମିନଃ
ଏକ ଭଲ ପୁଅ ବଂଶକୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ, ଅନ୍ୟମାନେ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାନ୍ତି। ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ କହିଛି, ଅନ୍ୟମାନେ ମାତ୍ର ସମ୍ପର୍କ ବଢ଼ାନ୍ତି।
ପୁଣ୍ଯେନ ପ୍ରାପ୍ଯତେ ପୁତ୍ରଃ ପୁଣ୍ଯେନ ପ୍ରାପ୍ଯତେ କୁଲମ୍ । ସୁଗର୍ଭଃ ପ୍ରାପ୍ଯତେ ପୁଣ୍ଯୈସ୍ତସ୍ମାତ୍ପୁଣ୍ଯଂ ସମାଚର
ପୁଣ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପୁଅ ମିଳେ, ପୁଣ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବଂଶ ମିଳେ। ଭଲ ଗର୍ଭ ପୁଣ୍ୟରେ ମିଳେ, ତେଣୁ ପୁଣ୍ୟ କର।
ଜାତସ୍ଯ ମୃତିରେଵାସ୍ତି ଜନ୍ମ ଏଵ ମୃତସ୍ଯ ଚ । ସୁଜନ୍ମ ପ୍ରାପ୍ଯତେ ପୁଣ୍ଯୈର୍ମରଣଂ ତୁ ତଥୈଵ ଚ
ଯେଉଁଠାରେ ଜନ୍ମ ହୁଏ, ସେଠି ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚିତ; ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଆଉ ଜନ୍ମ ନିଶ୍ଚିତ। ଭଲ ଜନ୍ମ ପୁଣ୍ୟରେ ମିଳେ, ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ସେପରି।
ସୁଖଂ ଧନଚଯଃ କାଂତ ଭୁଜ୍ଯତେ ପୁଣ୍ଯକର୍ମଭିଃ । ସୋମଶର୍ମୋଵାଚ- ପୁଣ୍ଯସ୍ଯାଚରଣଂ ବ୍ରୂହି ତଥା ଜନ୍ମାନ୍ଯପି ପ୍ରିଯେ
ସୁଖ ଏବଂ ଧନ ସଞ୍ଚୟ କେବଳ ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଭୋଗ କରନ୍ତି, ପ୍ରିୟା। ସୋମଶର୍ମା କହିଲେ: ପୁଣ୍ୟ କିପରି କରାଯାଏ, ଏବଂ ଏହାର ଫଳରେ କେଉଁ ଜନ୍ମ ମିଳେ, ଏହି ଦୟାକରି କହ।
ସୁପୁଣ୍ଯଃ କୀଦୃଶୋ ଭଦ୍ରେ ଵଦ ପୁଣ୍ଯସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣମ୍ । ସୁମନୋଵାଚ- ଆଦୌ ପୁଣ୍ଯଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଥା ପୁଣ୍ଯଂ ଶ୍ରୁତଂ ମଯା
ଭଲ ପୁଣ୍ୟ କଣ ଓ ଏହାର ଲକ୍ଷଣ କ’ଣ, ଦୟାକରି କହ। ସୁମନା କହିଲେ: ମୁଁ ପ୍ରଥମେ ପୁଣ୍ୟ କ’ଣ ଏହା ମୋତେ ଯେପରି ଶୁଣିଛି, ସେହିପରି କହିବି।
ପୁରୁଷୋ ଵାଥଵା ନାରୀ ଯଥା ନିତ୍ଯଂ ଚ ଵର୍ତତେ । ଯଥା ପୁଣ୍ଯୈଃ ସମାପ୍ନୋତି କୀର୍ତିଂ ପୁତ୍ରାନ୍ପ୍ରିଯାନ୍ଧନମ୍
ପୁରୁଷ ହେଉ କି ନାରୀ, ଯେଉଁଠି ଦିନ ଦିନ ନିତ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପୁଣ୍ୟ କାମରେ କୀର୍ତ୍ତି, ପ୍ରିୟ ସନ୍ତାନ ଏବଂ ଧନ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ପୁଣ୍ଯସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣଂ କାଂତ ସର୍ଵମେଵ ଵଦାମ୍ଯହମ୍ । ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯେଣ ସତ୍ଯେନ ମଖପଂଚକଵର୍ତନୈଃ
ପ୍ରିୟା, ମୁଁ ପୁଣ୍ୟର ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ କହିବି: ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ସତ୍ୟବାଦିତା ଏବଂ ପଞ୍ଚ ଯଜ୍ଞ ପାଳନ କରି।
ଦାନେନ ନିଯମୈଶ୍ଚାପି କ୍ଷମାଶୌଚେନ ଵଲ୍ଲଭ । ଅହିଂସଯା ସୁଶକ୍ତ୍ଯା ଚ ଅସ୍ତେଯେନାପି ଵର୍ତନୈଃ
ଦାନ, ନିୟମ, କ୍ଷମା, ପବିତ୍ରତା, ଅହିଂସା, ନିଜ ସମ୍ଭବ ଶକ୍ତି, ଓ ଚୋରି ନ କରିବା ଦ୍ୱାରା।
ଏତୈର୍ଦଶଭିରଂଗୈସ୍ତୁ ଧର୍ମମେଵଂ ପ୍ରପୂରଯେତ୍ । ସଂପୂର୍ଣୋ ଜାଯତେ ଧର୍ମୋ ଗ୍ରାସୈର୍ଭୋଗୋ ଯଥୋଦରେ
ଏହି ଦଶଟି ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ; ଯେପରି ଭୋଜନ ଉଦରକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରେ, ସେପରି ଧର୍ମ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ।
ଧର୍ମଂ ସୃଜତି ଧର୍ମାତ୍ମା ତ୍ରିଵିଧେନୈଵ କର୍ମଣା । ତସ୍ଯ ଧର୍ମଃ ପ୍ରସନ୍ନାତ୍ମା ପୁଣ୍ଯମେଵଂ ତୁ ପ୍ରାପଯେତ୍
ଧର୍ମାତ୍ମା ଲୋକ ତିନି ପ୍ରକାର କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି; ଏହିପରି ଶୁଭ ମନ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ ହୁଏ।
ଯଂ ଯଂ ଚିଂତଯତେ ପ୍ରାଜ୍ଞସ୍ତଂ ତଂ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ଦୁର୍ଲଭମ୍ । ସୋମଶର୍ମୋଵାଚ- କୀଦୃଙ୍ମୂର୍ତିସ୍ତୁ ଧର୍ମସ୍ଯ କାନ୍ଯଂଗାନି ଚ ଭାମିନି
ଯେଉଁ କଥା ପ୍ରଜ୍ଞାନୀ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଦୁର୍ଲଭ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ସୋମଶର୍ମା କହିଲେ: ଧର୍ମର ଆକୃତି କଣ ଏବଂ ଏହାର ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ କ’ଣ, ସୁନ୍ଦରି?
ପ୍ରୀତ୍ଯା କଥଯ ମେ କାଂତେ ଶ୍ରୋତୁଂ ଶ୍ରଦ୍ଧା ପ୍ରଵର୍ତତେ । ସୁମନୋଵାଚ- ଲୋକେ ଧର୍ମସ୍ଯ ଵୈ ମୂର୍ତିଃ କୈର୍ଦୃଷ୍ଟା ନ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
ପ୍ରେମରେ କହ, ପ୍ରିୟା, କାରଣ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା ହୁଏ। ସୁମନା କହିଲେ: ଏହି ସଂସାରରେ ଧର୍ମର ଆକୃତି କେହି ଦେଖିନାହାନ୍ତି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ।
ଅଦୃଶ୍ଯଵର୍ତ୍ମା ସତ୍ଯାତ୍ମା ନ ଦୃଷ୍ଟୋ ଦେଵଦାନଵୈଃ । ଅତ୍ରିଵଂଶେ ସମୁତ୍ପନ୍ନୋ ଅନସୂଯାତ୍ମଜୋ ଦ୍ଵିଜଃ
ଏହାର ପଥ ଦୃଶ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏହାର ସ୍ୱରୂପ ସତ୍ୟ; ଦେବତା କିମ୍ବା ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ଦେଖିନାହାନ୍ତି। ଅତ୍ରି କୁଳରେ ଅନସୂୟାଙ୍କ ପୁଅ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ତେନ ଦୃଷ୍ଟୋ ମହାଧର୍ମୋ ଦତ୍ତାତ୍ରେଯେଣ ଵୈ ସଦା । ଦ୍ଵାଵେତୌ ତୁ ମହାତ୍ମାନୌ କୁର୍ଵାଣୌ ତପ ଉତ୍ତମମ୍
ସେ ଦ୍ୱାରା ମହାଧର୍ମ ଦେଖାଯାଇଥିଲା—ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ ସଦା ଏହି ଧର୍ମକୁ ଦେଖିଥିଲେ; ଏହି ଦୁଇ ମହାତ୍ମା ଉତ୍ତମ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ।
ଧର୍ମେଣ ଵର୍ତମାନୌ ତୌ ତପସା ଚ ବଲେନ ଚ । ଇଂଦ୍ରାଧିକେନ ରୂପେଣ ପ୍ରଶସ୍ତେନ ଭଵିଷ୍ଯତଃ
ସେମାନେ ଧର୍ମ, ତପସ୍ୟା ଓ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଜୀବନ ଯାପନ କରିଥିଲେ; ଇନ୍ଦ୍ରଠାରୁ ଅଧିକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଆକୃତି ନେଇ ସମ୍ମାନିତ ହେଲେ।
ଦଶଵର୍ଷସହସ୍ରଂ ତୌ ଯାଵତ୍ତୁ ଵନସଂସ୍ଥିତୌ । ଵାଯୁଭକ୍ଷୌ ନିରାହାରୌ ସଂଜାତୌ ଶୁଭଦର୍ଶନୌ
ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେମାନେ ଅରଣ୍ୟରେ ରହିଥିଲେ; ବାୟୁ ଭୋଜନ କରି, ଖାଦ୍ୟ ବିନା ରହି, ଶୁଭ ଦେଖା ହେଇଯାଇଥିଲେ।
ଦଶଵର୍ଷସହସ୍ରଂ ତୁ ତାଵତ୍କାଲଂ ତପୋର୍ଜିତମ୍ । ସୁସାଧ୍ଯମାନଯୋଶ୍ଚୈଵ ତତ୍ର ଧର୍ମଃ ପ୍ରଦୃଶ୍ଯତେ
ସେହି ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ସମୟରେ ସେମାନେ ତପସ୍ୟାର ସଫଳତା ଲାଭ କରିଥିଲେ; ସହଜରେ ସେମାନେ ଏହା କରିଥିଲେ, ସେଠି ଧର୍ମ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା।
ପଂଚାଗ୍ନିଃ ସାଧ୍ଯତେ ଦ୍ଵାଭ୍ଯାଂ ତାଵତ୍କାଲଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ । ତ୍ରିକାଲଂ ସାଧିତଂ ତାଵନ୍ନିରାହାରଂ କୃତଂ ତଥା
ପଞ୍ଚାଗ୍ନି ତପସ୍ୟା ସେ ଦୁଇଜଣ ଦ୍ୱାରା ସେଇ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କରାଯାଇଥିଲା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ; ତିନିବେଳେ ତପସ୍ୟା କରି, ଖାଦ୍ୟ ବିନା ରହିଥିଲେ।
ଜଲମଧ୍ଯେ ସ୍ଥିତୌ ତାଵଦ୍ଦତ୍ତାତ୍ରେଯୋ ଯତିସ୍ତଥା । ଦୁର୍ଵାସାସ୍ତୁ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠସ୍ତପସା ଚୈଵ କର୍ଷିତଃ
ପାଣି ମଧ୍ୟରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ, ସେ ଦୁଇଜଣ, ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ ଯତି ସହିତ, ଦୁର୍ବାସା ମୁନି ମଧ୍ୟ, ତପସ୍ୟାରେ କ୍ଳାନ୍ତ ହୋଇଥିଲେ।