ମୃତେ ଗୁରୌ ସମାଜ୍ଞାଯ ସ୍ନେହେନ ରୁଦତେ ପୁନଃ । ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମାଣି ସର୍ଵାଣି ପିଂଡଦାନାଦିକାଂ କ୍ରିଯାମ୍
ଗୁରୁ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ, ଏହା ବୁଝି ସ୍ନେହରେ ପୁଣି କାନ୍ଦେ; ସେ ସମସ୍ତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ପିଣ୍ଡ ଦାନ ଇତ୍ୟାଦି କରେ।
କରୋତ୍ଯେଵ ସୁଦୁଃଖାର୍ତସ୍ତେଭ୍ଯୋ ଯାତ୍ରାଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି । ଋଣତ୍ରଯାନ୍ଵିତଃ ସ୍ନେହାଦ୍ଭୁଂଜାପଯତି ନିତ୍ଯଶଃ
ସେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ କରେ, ତାଙ୍କ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରେ; ତିନି ପ୍ରକାର ଋଣରେ ବନ୍ଧା ଥିବା ସେ ସ୍ନେହରେ ସଦା ତାଙ୍କୁ ଖୁଆଏ।
ଯସ୍ମାଲ୍ଲଭ୍ଯଂ ଭଵେତ୍କାଂତ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି ନ ସଂଶଯଃ । ପୁତ୍ରୋ ଭୂତ୍ଵା ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ଅନେନ ଵିଧିନା କିଲ
ଏହି କାରଣରୁ ପ୍ରିୟ ପୁଅ ମିଳେ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ଏହି ପ୍ରକାର ଉପାୟରେ ସେ ଜ୍ଞାନୀ ପୁଅ ହୁଏ।
ଉଦାସୀନଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତଵାଗ୍ରେ ପ୍ରିଯ ସାଂପ୍ରତମ୍ । ଉଦାସୀନେନ ଭାଵେନ ସଦୈଵ ପରିଵର୍ତତେ
ଏବେ ମୁଁ ତୁମ ପାଖରେ ଉଦାସୀନ ପୁଅ ବିଷୟରେ କହିବି; ଉଦାସୀନ ଭାବରେ ସେ ସଦା ଏଭଳି ଚାଳିଚାଲେ।
ଦଦାତି ନୈଵ ଗୃହ୍ଣାତି ନ ଚ କୁପ୍ଯତି ତୁଷ୍ଯତି । ନୋ ଵା ଦଦାତି ସଂତ୍ଯଜ୍ଯ ଉଦାସୀନୋ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
ସେ ନ ଦେଉଛି, ନ ନେଉଛି, ନ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହୁଏ, ନ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଏ; କିମ୍ବା ତ୍ୟାଗ କରି ଉଦାସୀନ ଭାବରେ ନ ଦେଉଛି, ନ ନେଉଛି, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ତଵାଗ୍ରେ କଥିତଂ ସର୍ଵଂ ପୁତ୍ରାଣାଂ ଗତିରୀଦୃଶୀ । ଯଥା ପୁତ୍ରସ୍ତଥା ଭାର୍ଯା ପିତା ମାତାଥ ବାଂଧଵାଃ
ପୁଅମାନଙ୍କର ଯେପରି ଗତି, ତାହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୁମକୁ କହିଦେଲି; ପୁଅ ଯେପରି, ସେପରି ଜଣେ ଭାର୍ଯ୍ୟା, ପିତା, ମାଆ ଓ ବାନ୍ଧବମାନେ।
ଭୃତ୍ଯାଶ୍ଚାନ୍ଯେ ସମାଖ୍ଯାତାଃ ପଶଵସ୍ତୁରଗାସ୍ତଥା । ଗଜା ମହିଷ୍ଯୋ ଦାସାଶ୍ଚ ଋଣସଂବଂଧିନସ୍ତ୍ଵମୀ
ଅନ୍ୟ ଦାସମାନେ, ଗାଈ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ, ମହିଷ, ଦାସୀମାନେ ଏବଂ ଋଣରେ ଜଡିଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛନ୍ତି।
ଗୃହୀତଂ ନ ଋଣଂ ତେନ ଆଵାଭ୍ଯାଂ ତୁ ନ କସ୍ଯଚିତ୍ । ନ୍ଯାସମେଵଂ ନ କସ୍ଯାପି କୃତଂ ଵୈ ପୂର୍ଵଜନ୍ମନି
ଆମେ ଦୁଇଜଣ କାହାର ସହିତ କୌଣସି ଋଣ ନେଇନାହିଁ, ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ମଧ୍ୟ କାହାରୁ କୌଣସି ଜିନିଷ ରଖିନାହିଁ।
ଧାରଯାଵୋ ନ କସ୍ଯାପି ଋଣଂ କାଂତ ଶୃଣୁଷ୍ଵହି । ନ ଵୈରମସ୍ତି କେନାପି ପୂର୍ଵଜନ୍ମନି ଵୈ କୃତମ୍
ମୋର ପ୍ରିୟେ, ଆମେ କାହାର ଋଣ ଧରିନାହିଁ, ଏହି କଥା ଶୁଣ। ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ କାହା ସହିତ ଆମର କୌଣସି ଦ୍ୱେଷ ନଥିଲା।
ଆଵାଭ୍ଯାଂ ହି ନ ଵିପ୍ରେଂଦ୍ର ନ ତ୍ଯକ୍ତଂ ହି ତଥାପତେ । ଏଵଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଶମଂ ଗଚ୍ଛ ତ୍ଯଜ ଚିଂତାମନର୍ଥକୀମ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆମେ କାହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିନାହିଁ, କାହା ଆମକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିନାହିଁ। ଏହା ଜାଣି ଶାନ୍ତି ଧର, ଅନାବଶ୍ୟକ ଚିନ୍ତା ଛାଡ଼।
କସ୍ଯ ପୁତ୍ରାଃ ପ୍ରିଯା ଭାର୍ଯା କସ୍ଯ ସ୍ଵଜନବାଂଧଵାଃ । ହୃତଂ ନ ଚୈଵ କସ୍ଯାପି ନୈଵ ଦତ୍ତଂ ତ୍ଵଯା ପୁନଃ
କାହାର ପୁଅ, କାହାର ପ୍ରିୟା ଭାର୍ଯ୍ୟା, କାହାର ନିଜ ଆତ୍ମୀୟ-ସ୍ବଜନ? କାହାରୁ କିଛି ନେଇନାହିଁ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ କାହାକୁ କିଛି ଦେଇନାହିଁ।
କଥଂ ହି ଧନମାଯାତି ଵିସ୍ମଯଂ ଵ୍ରଜ ମାଧଵ । ପ୍ରାପ୍ତଵ୍ଯମେଵ ଯତ୍ରୈଵ ଭଵେଦ୍ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
ଧନ କିପରି ଆସେ, ମାଧବ? ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଉନି। ଯାହା ଲିଖାଯାଇଛି, ସେଇ ଧନ ନିଶ୍ଚୟ ମିଳିବ, ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଅନାଯାସେନ ହସ୍ତେ ହି ତସ୍ଯୈଵ ପରିଜାଯତେ । ଯତ୍ନେନ ମହତା ଚୈଵ ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ରକ୍ଷତି ମାନଵଃ
ଯାହା ପାଇଁ ଲିଖାଯାଇଛି, ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଧନ ସ୍ୱତଃ ଆସେ। କିନ୍ତୁ ମଣିଷ ତାଙ୍କର ଧନ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ବହୁତ ଚେଷ୍ଟା କରିଥାଏ।
ଵ୍ରଜମାନୋ ଵ୍ରଜତ୍ଯେଵ ଧନଂ ତତ୍ରୈଵ ତିଷ୍ଠତି । ଏଵଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଶମଂ ଗଚ୍ଛ ଜହି ଚିଂତାମନର୍ଥକୀମ୍
ମଣିଷ ଯେଉଁଠାରୁ ଚାଲିଯାଏ, ଧନ ମଧ୍ୟ ସେଠି ରହିଯାଏ। ଏହି କଥା ଜାଣି ଶାନ୍ତି ଧର, ଅନାବଶ୍ୟକ ଚିନ୍ତା ଛାଡ଼।
କସ୍ଯ ପୁତ୍ରାଃ ପ୍ରିଯା ଭାର୍ଯା କସ୍ଯ ସ୍ଵଜନବାଂଧଵାଃ । କଃ କସ୍ଯ ନାସ୍ତି ସଂସାରେ ଅସଂବଂଧାଦ୍ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
କାହାର ପୁଅ, କାହାର ପ୍ରିୟା ଭାର୍ଯ୍ୟା, କାହାର ନିଜ ଆତ୍ମୀୟ-ସ୍ବଜନ? ଏହି ସଂସାରରେ କିଏ କାହାର? କାରଣ, ଏଠାରେ କୌଣସି ସତ୍ୟ ସମ୍ପର୍କ ନାହିଁ, ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ମହାମୋହେନ ସଂମୂଢା ମାନଵାଃ ପାପଚେତସଃ । ଇଦଂ ଗୃହମଯଂ ପୁତ୍ର ଇମା ନାର୍ଯୋ ମମୈଵ ହି
ବଡ଼ ମୋହରେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ପାପମନା, ଭାବନ୍ତି—ଏହି ଘର ମୋର, ଏହି ପୁଅ ମୋର, ଏହି ଜଣେ ଜଣେ ଜଣେ ନାରୀମାନେ ମୋର।
ଅନୃତଂ ଦୃଶ୍ଯତେ କାଂତ ସଂସାରସ୍ଯ ହି ବଂଧନମ୍ । ଏଵଂ ସଂବୋଧିତୋ ଦେଵ୍ଯା ଭାର୍ଯଯା ପ୍ରିଯଯା ତଦା
ପ୍ରିୟେ, ସଂସାରର ବନ୍ଧନ ମିଥ୍ୟା ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ। ଏଭଳି ଭାବରେ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟା ଭାର୍ଯ୍ୟା ଦେବୀ ତାଙ୍କୁ ବୁଝାଇଲେ।
ପୁନଃ ପ୍ରାହ ପ୍ରିଯାଂ ଭାର୍ଯାଂ ସୁମନାଂ ଜ୍ଞାନଵାଦିନୀମ୍ । ସୋମଶର୍ମୋଵାଚ- ସତ୍ଯମୁକ୍ତଂ ତ୍ଵଯା ଭଦ୍ରେ ସର୍ଵସଂଦେହନାଶନମ୍
ସେ ପୁନି ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟା ଭାର୍ଯ୍ୟା ସୁମନାଙ୍କୁ, ଯିଏ ଜ୍ଞାନର କଥା କହୁଥିଲେ, କହିଲେ। ସୋମଶର୍ମା କହିଲେ— 'ଭଦ୍ରେ, ତୁମେ ସତ୍ୟ କହିଛ, ଏହା ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରେ।'
ତଥାପି ଵଂଶମିଚ୍ଛଂତି ସାଧଵଃ ସତ୍ଯପଂଡିତାଃ । ଯଥା ପୁତ୍ରସ୍ଯ ମେ ଚିଂତା ଧନସ୍ଯ ଚ ତଥା ପ୍ରିଯେ
ତଥାପି, ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଏବଂ ସତ୍ୟଜ୍ଞାନୀ ଲୋକମାନେ ବଂଶ ଚାହାନ୍ତି। ଯେପରି ମୁଁ ପୁଅ ପାଇଁ ଚିନ୍ତା କରେ, ସେପରି ଧନ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରିୟେ।
ଯେନକେନାପ୍ଯୁପାଯେନ ପୁତ୍ରମୁତ୍ପାଦଯାମ୍ଯହମ୍ । ସୁମନୋଵାଚ- ପୁତ୍ରେଣ ଲୋକାଞ୍ଜଯତି ପୁତ୍ରସ୍ତାରଯତେ କୁଲମ୍
ମୁଁ ଯେଭଳି ଉପାୟ ହେଉ, ପୁଅ ହେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବି। ସୁମନା କହିଲେ— 'ପୁଅ ଦ୍ୱାରା ଲୋକ ଜିତାଯାଏ, ପୁଅ ବଂଶକୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ।'
ସତ୍ପୁତ୍ରେଣ ମହାଭାଗ ପିତା ମାତା ଚ ଜଂତଵଃ । ଏକଃ ପୁତ୍ରୋ ଵରୋ ଵିଦ୍ଵାନ୍ବହୁଭିର୍ନିର୍ଗୁଣୈସ୍ତୁ କିମ୍
ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଭଲ ପୁଅ ଥିଲେ, ପିତା, ମାତା ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଉଦ୍ଧାର ହୁଅନ୍ତି। ଅନେକ ନିର୍ଗୁଣ ପୁଅ ଥିଲେ କଣ ଲାଭ? ଏକ ଜ୍ଞାନୀ ପୁଅ ଭଲ।
ଏକସ୍ତାରଯତେ ଵଂଶମନ୍ଯେ ସଂତାପକାରକାଃ । ପୂର୍ଵମେଵ ମଯା ପ୍ରୋକ୍ତମନ୍ଯେ ସଂବଂଧଗାମିନଃ
ଏକ ଭଲ ପୁଅ ବଂଶକୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ, ଅନ୍ୟମାନେ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାନ୍ତି। ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ କହିଛି, ଅନ୍ୟମାନେ ମାତ୍ର ସମ୍ପର୍କ ବଢ଼ାନ୍ତି।
ପୁଣ୍ଯେନ ପ୍ରାପ୍ଯତେ ପୁତ୍ରଃ ପୁଣ୍ଯେନ ପ୍ରାପ୍ଯତେ କୁଲମ୍ । ସୁଗର୍ଭଃ ପ୍ରାପ୍ଯତେ ପୁଣ୍ଯୈସ୍ତସ୍ମାତ୍ପୁଣ୍ଯଂ ସମାଚର
ପୁଣ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପୁଅ ମିଳେ, ପୁଣ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବଂଶ ମିଳେ। ଭଲ ଗର୍ଭ ପୁଣ୍ୟରେ ମିଳେ, ତେଣୁ ପୁଣ୍ୟ କର।
ଜାତସ୍ଯ ମୃତିରେଵାସ୍ତି ଜନ୍ମ ଏଵ ମୃତସ୍ଯ ଚ । ସୁଜନ୍ମ ପ୍ରାପ୍ଯତେ ପୁଣ୍ଯୈର୍ମରଣଂ ତୁ ତଥୈଵ ଚ
ଯେଉଁଠାରେ ଜନ୍ମ ହୁଏ, ସେଠି ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚିତ; ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଆଉ ଜନ୍ମ ନିଶ୍ଚିତ। ଭଲ ଜନ୍ମ ପୁଣ୍ୟରେ ମିଳେ, ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ସେପରି।
ସୁଖଂ ଧନଚଯଃ କାଂତ ଭୁଜ୍ଯତେ ପୁଣ୍ଯକର୍ମଭିଃ । ସୋମଶର୍ମୋଵାଚ- ପୁଣ୍ଯସ୍ଯାଚରଣଂ ବ୍ରୂହି ତଥା ଜନ୍ମାନ୍ଯପି ପ୍ରିଯେ
ସୁଖ ଏବଂ ଧନ ସଞ୍ଚୟ କେବଳ ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଭୋଗ କରନ୍ତି, ପ୍ରିୟା। ସୋମଶର୍ମା କହିଲେ: ପୁଣ୍ୟ କିପରି କରାଯାଏ, ଏବଂ ଏହାର ଫଳରେ କେଉଁ ଜନ୍ମ ମିଳେ, ଏହି ଦୟାକରି କହ।
ସୁପୁଣ୍ଯଃ କୀଦୃଶୋ ଭଦ୍ରେ ଵଦ ପୁଣ୍ଯସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣମ୍ । ସୁମନୋଵାଚ- ଆଦୌ ପୁଣ୍ଯଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଥା ପୁଣ୍ଯଂ ଶ୍ରୁତଂ ମଯା
ଭଲ ପୁଣ୍ୟ କଣ ଓ ଏହାର ଲକ୍ଷଣ କ’ଣ, ଦୟାକରି କହ। ସୁମନା କହିଲେ: ମୁଁ ପ୍ରଥମେ ପୁଣ୍ୟ କ’ଣ ଏହା ମୋତେ ଯେପରି ଶୁଣିଛି, ସେହିପରି କହିବି।
ପୁରୁଷୋ ଵାଥଵା ନାରୀ ଯଥା ନିତ୍ଯଂ ଚ ଵର୍ତତେ । ଯଥା ପୁଣ୍ଯୈଃ ସମାପ୍ନୋତି କୀର୍ତିଂ ପୁତ୍ରାନ୍ପ୍ରିଯାନ୍ଧନମ୍
ପୁରୁଷ ହେଉ କି ନାରୀ, ଯେଉଁଠି ଦିନ ଦିନ ନିତ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପୁଣ୍ୟ କାମରେ କୀର୍ତ୍ତି, ପ୍ରିୟ ସନ୍ତାନ ଏବଂ ଧନ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ପୁଣ୍ଯସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣଂ କାଂତ ସର୍ଵମେଵ ଵଦାମ୍ଯହମ୍ । ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯେଣ ସତ୍ଯେନ ମଖପଂଚକଵର୍ତନୈଃ
ପ୍ରିୟା, ମୁଁ ପୁଣ୍ୟର ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ କହିବି: ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ସତ୍ୟବାଦିତା ଏବଂ ପଞ୍ଚ ଯଜ୍ଞ ପାଳନ କରି।
ଦାନେନ ନିଯମୈଶ୍ଚାପି କ୍ଷମାଶୌଚେନ ଵଲ୍ଲଭ । ଅହିଂସଯା ସୁଶକ୍ତ୍ଯା ଚ ଅସ୍ତେଯେନାପି ଵର୍ତନୈଃ
ଦାନ, ନିୟମ, କ୍ଷମା, ପବିତ୍ରତା, ଅହିଂସା, ନିଜ ସମ୍ଭବ ଶକ୍ତି, ଓ ଚୋରି ନ କରିବା ଦ୍ୱାରା।
ଏତୈର୍ଦଶଭିରଂଗୈସ୍ତୁ ଧର୍ମମେଵଂ ପ୍ରପୂରଯେତ୍ । ସଂପୂର୍ଣୋ ଜାଯତେ ଧର୍ମୋ ଗ୍ରାସୈର୍ଭୋଗୋ ଯଥୋଦରେ
ଏହି ଦଶଟି ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ; ଯେପରି ଭୋଜନ ଉଦରକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରେ, ସେପରି ଧର୍ମ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ।