ପିତରଂ ମାତରଂ ଚୈଵ ହିନସ୍ତ୍ଯେଵ ଦିନେଦିନେ । ସୁଖଂଡୈର୍ମୁଶଲୈଶ୍ଚୈଵ ସର୍ଵଘାତୈଃ ସୁଦାରୁଣୈଃ
ସେ ପ୍ରତିଦିନ ତାଙ୍କ ପିତା ଓ ମାଆଙ୍କୁ କଷ୍ଟ ଦେଉଛି; କଠୋର କଥା, ମୁସଳ ଓ ଅନେକ ଭୟଙ୍କର ଉପାୟରେ ତାଙ୍କୁ ଆଘାତ କରେ।
ମୃତେ ତୁ ତସ୍ମିନ୍ପିତରି ମାତର୍ଯେଵାତିନିଷ୍ଠୁରଃ । ନିଃସ୍ନେହୋ ନିଷ୍ଠୁରଶ୍ଚଶ୍ଚୈଵ ଜାଯତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ପିତା ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସେ ମାଆଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠୋର ହୋଇଯାଏ; ସେ ମମତାହୀନ ଓ ଦୟାଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମାଣି ଦାନାନି ନ କରୋତି କଦୈଵ ସଃ । ଏଵଂଵିଧାଶ୍ଚ ଵୈ ପୁତ୍ରାଃ ପ୍ରଭଵଂତି ମହୀତଲେ
ସେ କେବେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ଦାନ କରେନାହିଁ; ଏପରି ପୁଅମାନେ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି।
ରିପୁଂ ପୁତ୍ରଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତଵାଗ୍ରେ ଦ୍ଵିଜପୁଂଗଵ । ବାଲ୍ଯେ ଵଯସି ସଂପ୍ରାପ୍ତେ ରିପୁତ୍ଵେ ଵର୍ତତେ ସଦା
ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ତୁମେଠାରେ ଶତ୍ରୁ ସମାନ ପୁଅ ବିଷୟରେ କହିବି; ପିଲାବେଳେ ବୟସ୍ ହେଲେ ସେ ସଦା ଶତ୍ରୁତା ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରେ।
ପିତରଂ ମାତରଂ ଚୈଵ କ୍ରୀଡମାନୋ ହି ତାଡଯେତ୍ । ତାଡଯିତ୍ଵା ପ୍ରଯାତ୍ଯେଵ ପ୍ରହସ୍ଯୈଵ ପୁନଃପୁନଃ
ଖେଳୁଥିବାବେଳେ ସେ ପିତା ଓ ମାଆଙ୍କୁ ମାଡ଼େ; ମାଡ଼ି ହସିହସି ବାରମ୍ବାର ଚାଲିଯାଏ।
ପୁନରାଯାତି ସଂତ୍ରସ୍ତଃ ପିତରଂ ମାତରଂ ପ୍ରତି । ସକ୍ରୋଧୋ ଵର୍ତତେ ନିତ୍ଯଂ କୁତ୍ସତେ ଚ ପୁନଃପୁନଃ
ପୁଣି ସେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ପିତା ଓ ମାଆଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସେ; ସେ ସବୁବେଳେ କ୍ରୁଧ୍ଧ ଓ ପୁନିପୁନି ତାଙ୍କୁ ଅପମାନ କରେ।
ଏଵଂ ସଂଵର୍ତତେ ନିତ୍ଯଂ ଵୈରକର୍ମଣି ସର୍ଵଦା । ପିତରଂ ମାରଯିତ୍ଵା ଚ ମାତରଂ ଚ ତତଃ ପୁନଃ
ଏଭଳି ସେ ସବୁବେଳେ ଶତ୍ରୁତା କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ରହେ; ପିତା ଓ ମାଆଙ୍କୁ ମାରିଦେଇ ପୁଣି—
ପ୍ରଯାତ୍ଯେଵଂ ସ ଦୁଷ୍ଟାତ୍ମା ପୂର୍ଵଵୈରାନୁଭାଵତଃ । ଅଥାତଃ ସଂପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯସ୍ମାଲ୍ଲଭ୍ଯଂ ଭଵେତ୍ପ୍ରିଯମ୍
ଏଭଳି ଦୁଷ୍ଟ ଆତ୍ମା ପୂର୍ବ ଶତ୍ରୁତାର ପ୍ରଭାବରୁ ଚାଲିଯାଏ; ଏବେ ମୁଁ କହିବି କିପରି ପ୍ରିୟ ପୁଅ ମିଳିପାରିବ।
ଜାତମାତ୍ରଃ ପ୍ରିଯଂ କୁର୍ଯାଦ୍ବାଲ୍ଯେ ଲାଲନକ୍ରୀଡନୈଃ । ଵଯଃ ପ୍ରାପ୍ଯ ପ୍ରିଯଂ କୁର୍ଯାନ୍ମାତୃପିତ୍ରୋରନନ୍ତରମ୍
ଜନ୍ମ ହେଉଥିବା ସମୟରୁ ପ୍ରେମରେ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ, ପିଲାବେଳେ ଲାଡ଼ପ୍ୟାରେ ଓ ଖେଳରେ; ବୟସ୍ ହେଲେ ମାଆ ପିତାଙ୍କୁ ପ୍ରେମ ଦେଖାଇବା ଉଚିତ।
ଭକ୍ତ୍ଯା ସଂତୋଷଯେନ୍ନିତ୍ଯଂ ତାଵୁଭୌ ପରିତୋଷଯେତ୍ । ସ୍ନେହେନ ଵଚସା ଚୈଵ ପ୍ରିଯସଂଭାଷଣେନ ଚ
ସେ ସଦା ଭକ୍ତିରେ ତାଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରେ, ସ୍ନେହ, ମିଠା କଥା ଓ ମଧୁର ଆଳୋଚନାରେ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ।
ମୃତେ ଗୁରୌ ସମାଜ୍ଞାଯ ସ୍ନେହେନ ରୁଦତେ ପୁନଃ । ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମାଣି ସର୍ଵାଣି ପିଂଡଦାନାଦିକାଂ କ୍ରିଯାମ୍
ଗୁରୁ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ, ଏହା ବୁଝି ସ୍ନେହରେ ପୁଣି କାନ୍ଦେ; ସେ ସମସ୍ତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ପିଣ୍ଡ ଦାନ ଇତ୍ୟାଦି କରେ।
କରୋତ୍ଯେଵ ସୁଦୁଃଖାର୍ତସ୍ତେଭ୍ଯୋ ଯାତ୍ରାଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି । ଋଣତ୍ରଯାନ୍ଵିତଃ ସ୍ନେହାଦ୍ଭୁଂଜାପଯତି ନିତ୍ଯଶଃ
ସେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ କରେ, ତାଙ୍କ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରେ; ତିନି ପ୍ରକାର ଋଣରେ ବନ୍ଧା ଥିବା ସେ ସ୍ନେହରେ ସଦା ତାଙ୍କୁ ଖୁଆଏ।
ଯସ୍ମାଲ୍ଲଭ୍ଯଂ ଭଵେତ୍କାଂତ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି ନ ସଂଶଯଃ । ପୁତ୍ରୋ ଭୂତ୍ଵା ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ଅନେନ ଵିଧିନା କିଲ
ଏହି କାରଣରୁ ପ୍ରିୟ ପୁଅ ମିଳେ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ଏହି ପ୍ରକାର ଉପାୟରେ ସେ ଜ୍ଞାନୀ ପୁଅ ହୁଏ।
ଉଦାସୀନଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତଵାଗ୍ରେ ପ୍ରିଯ ସାଂପ୍ରତମ୍ । ଉଦାସୀନେନ ଭାଵେନ ସଦୈଵ ପରିଵର୍ତତେ
ଏବେ ମୁଁ ତୁମ ପାଖରେ ଉଦାସୀନ ପୁଅ ବିଷୟରେ କହିବି; ଉଦାସୀନ ଭାବରେ ସେ ସଦା ଏଭଳି ଚାଳିଚାଲେ।
ଦଦାତି ନୈଵ ଗୃହ୍ଣାତି ନ ଚ କୁପ୍ଯତି ତୁଷ୍ଯତି । ନୋ ଵା ଦଦାତି ସଂତ୍ଯଜ୍ଯ ଉଦାସୀନୋ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
ସେ ନ ଦେଉଛି, ନ ନେଉଛି, ନ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହୁଏ, ନ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଏ; କିମ୍ବା ତ୍ୟାଗ କରି ଉଦାସୀନ ଭାବରେ ନ ଦେଉଛି, ନ ନେଉଛି, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ତଵାଗ୍ରେ କଥିତଂ ସର୍ଵଂ ପୁତ୍ରାଣାଂ ଗତିରୀଦୃଶୀ । ଯଥା ପୁତ୍ରସ୍ତଥା ଭାର୍ଯା ପିତା ମାତାଥ ବାଂଧଵାଃ
ପୁଅମାନଙ୍କର ଯେପରି ଗତି, ତାହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୁମକୁ କହିଦେଲି; ପୁଅ ଯେପରି, ସେପରି ଜଣେ ଭାର୍ଯ୍ୟା, ପିତା, ମାଆ ଓ ବାନ୍ଧବମାନେ।
ଭୃତ୍ଯାଶ୍ଚାନ୍ଯେ ସମାଖ୍ଯାତାଃ ପଶଵସ୍ତୁରଗାସ୍ତଥା । ଗଜା ମହିଷ୍ଯୋ ଦାସାଶ୍ଚ ଋଣସଂବଂଧିନସ୍ତ୍ଵମୀ
ଅନ୍ୟ ଦାସମାନେ, ଗାଈ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ, ମହିଷ, ଦାସୀମାନେ ଏବଂ ଋଣରେ ଜଡିଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛନ୍ତି।
ଗୃହୀତଂ ନ ଋଣଂ ତେନ ଆଵାଭ୍ଯାଂ ତୁ ନ କସ୍ଯଚିତ୍ । ନ୍ଯାସମେଵଂ ନ କସ୍ଯାପି କୃତଂ ଵୈ ପୂର୍ଵଜନ୍ମନି
ଆମେ ଦୁଇଜଣ କାହାର ସହିତ କୌଣସି ଋଣ ନେଇନାହିଁ, ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ମଧ୍ୟ କାହାରୁ କୌଣସି ଜିନିଷ ରଖିନାହିଁ।
ଧାରଯାଵୋ ନ କସ୍ଯାପି ଋଣଂ କାଂତ ଶୃଣୁଷ୍ଵହି । ନ ଵୈରମସ୍ତି କେନାପି ପୂର୍ଵଜନ୍ମନି ଵୈ କୃତମ୍
ମୋର ପ୍ରିୟେ, ଆମେ କାହାର ଋଣ ଧରିନାହିଁ, ଏହି କଥା ଶୁଣ। ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ କାହା ସହିତ ଆମର କୌଣସି ଦ୍ୱେଷ ନଥିଲା।
ଆଵାଭ୍ଯାଂ ହି ନ ଵିପ୍ରେଂଦ୍ର ନ ତ୍ଯକ୍ତଂ ହି ତଥାପତେ । ଏଵଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଶମଂ ଗଚ୍ଛ ତ୍ଯଜ ଚିଂତାମନର୍ଥକୀମ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆମେ କାହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିନାହିଁ, କାହା ଆମକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିନାହିଁ। ଏହା ଜାଣି ଶାନ୍ତି ଧର, ଅନାବଶ୍ୟକ ଚିନ୍ତା ଛାଡ଼।
କସ୍ଯ ପୁତ୍ରାଃ ପ୍ରିଯା ଭାର୍ଯା କସ୍ଯ ସ୍ଵଜନବାଂଧଵାଃ । ହୃତଂ ନ ଚୈଵ କସ୍ଯାପି ନୈଵ ଦତ୍ତଂ ତ୍ଵଯା ପୁନଃ
କାହାର ପୁଅ, କାହାର ପ୍ରିୟା ଭାର୍ଯ୍ୟା, କାହାର ନିଜ ଆତ୍ମୀୟ-ସ୍ବଜନ? କାହାରୁ କିଛି ନେଇନାହିଁ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ କାହାକୁ କିଛି ଦେଇନାହିଁ।
କଥଂ ହି ଧନମାଯାତି ଵିସ୍ମଯଂ ଵ୍ରଜ ମାଧଵ । ପ୍ରାପ୍ତଵ୍ଯମେଵ ଯତ୍ରୈଵ ଭଵେଦ୍ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
ଧନ କିପରି ଆସେ, ମାଧବ? ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଉନି। ଯାହା ଲିଖାଯାଇଛି, ସେଇ ଧନ ନିଶ୍ଚୟ ମିଳିବ, ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଅନାଯାସେନ ହସ୍ତେ ହି ତସ୍ଯୈଵ ପରିଜାଯତେ । ଯତ୍ନେନ ମହତା ଚୈଵ ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ରକ୍ଷତି ମାନଵଃ
ଯାହା ପାଇଁ ଲିଖାଯାଇଛି, ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଧନ ସ୍ୱତଃ ଆସେ। କିନ୍ତୁ ମଣିଷ ତାଙ୍କର ଧନ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ବହୁତ ଚେଷ୍ଟା କରିଥାଏ।
ଵ୍ରଜମାନୋ ଵ୍ରଜତ୍ଯେଵ ଧନଂ ତତ୍ରୈଵ ତିଷ୍ଠତି । ଏଵଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଶମଂ ଗଚ୍ଛ ଜହି ଚିଂତାମନର୍ଥକୀମ୍
ମଣିଷ ଯେଉଁଠାରୁ ଚାଲିଯାଏ, ଧନ ମଧ୍ୟ ସେଠି ରହିଯାଏ। ଏହି କଥା ଜାଣି ଶାନ୍ତି ଧର, ଅନାବଶ୍ୟକ ଚିନ୍ତା ଛାଡ଼।
କସ୍ଯ ପୁତ୍ରାଃ ପ୍ରିଯା ଭାର୍ଯା କସ୍ଯ ସ୍ଵଜନବାଂଧଵାଃ । କଃ କସ୍ଯ ନାସ୍ତି ସଂସାରେ ଅସଂବଂଧାଦ୍ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
କାହାର ପୁଅ, କାହାର ପ୍ରିୟା ଭାର୍ଯ୍ୟା, କାହାର ନିଜ ଆତ୍ମୀୟ-ସ୍ବଜନ? ଏହି ସଂସାରରେ କିଏ କାହାର? କାରଣ, ଏଠାରେ କୌଣସି ସତ୍ୟ ସମ୍ପର୍କ ନାହିଁ, ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ମହାମୋହେନ ସଂମୂଢା ମାନଵାଃ ପାପଚେତସଃ । ଇଦଂ ଗୃହମଯଂ ପୁତ୍ର ଇମା ନାର୍ଯୋ ମମୈଵ ହି
ବଡ଼ ମୋହରେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ପାପମନା, ଭାବନ୍ତି—ଏହି ଘର ମୋର, ଏହି ପୁଅ ମୋର, ଏହି ଜଣେ ଜଣେ ଜଣେ ନାରୀମାନେ ମୋର।
ଅନୃତଂ ଦୃଶ୍ଯତେ କାଂତ ସଂସାରସ୍ଯ ହି ବଂଧନମ୍ । ଏଵଂ ସଂବୋଧିତୋ ଦେଵ୍ଯା ଭାର୍ଯଯା ପ୍ରିଯଯା ତଦା
ପ୍ରିୟେ, ସଂସାରର ବନ୍ଧନ ମିଥ୍ୟା ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ। ଏଭଳି ଭାବରେ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟା ଭାର୍ଯ୍ୟା ଦେବୀ ତାଙ୍କୁ ବୁଝାଇଲେ।
ପୁନଃ ପ୍ରାହ ପ୍ରିଯାଂ ଭାର୍ଯାଂ ସୁମନାଂ ଜ୍ଞାନଵାଦିନୀମ୍ । ସୋମଶର୍ମୋଵାଚ- ସତ୍ଯମୁକ୍ତଂ ତ୍ଵଯା ଭଦ୍ରେ ସର୍ଵସଂଦେହନାଶନମ୍
ସେ ପୁନି ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟା ଭାର୍ଯ୍ୟା ସୁମନାଙ୍କୁ, ଯିଏ ଜ୍ଞାନର କଥା କହୁଥିଲେ, କହିଲେ। ସୋମଶର୍ମା କହିଲେ— 'ଭଦ୍ରେ, ତୁମେ ସତ୍ୟ କହିଛ, ଏହା ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରେ।'
ତଥାପି ଵଂଶମିଚ୍ଛଂତି ସାଧଵଃ ସତ୍ଯପଂଡିତାଃ । ଯଥା ପୁତ୍ରସ୍ଯ ମେ ଚିଂତା ଧନସ୍ଯ ଚ ତଥା ପ୍ରିଯେ
ତଥାପି, ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଏବଂ ସତ୍ୟଜ୍ଞାନୀ ଲୋକମାନେ ବଂଶ ଚାହାନ୍ତି। ଯେପରି ମୁଁ ପୁଅ ପାଇଁ ଚିନ୍ତା କରେ, ସେପରି ଧନ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରିୟେ।
ଯେନକେନାପ୍ଯୁପାଯେନ ପୁତ୍ରମୁତ୍ପାଦଯାମ୍ଯହମ୍ । ସୁମନୋଵାଚ- ପୁତ୍ରେଣ ଲୋକାଞ୍ଜଯତି ପୁତ୍ରସ୍ତାରଯତେ କୁଲମ୍
ମୁଁ ଯେଭଳି ଉପାୟ ହେଉ, ପୁଅ ହେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବି। ସୁମନା କହିଲେ— 'ପୁଅ ଦ୍ୱାରା ଲୋକ ଜିତାଯାଏ, ପୁଅ ବଂଶକୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ।'