ଯୋ ହି ଵିଦ୍ଵାନ୍ଭଵେତ୍କାଂତ ମୂର୍ଖାଣାଂ ପଥମେତି ହି । ମୂର୍ଖଶ୍ଚିଂତଯତେ ନିତ୍ଯଂ କଥମର୍ଥଂ ମମୈଵ ହି
ହେ ପ୍ରିୟ, ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ମଣିଷ ମୂର୍ଖମାନଙ୍କର ରାସ୍ତା ଅନୁସରଣ କରେନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ମୂର୍ଖ ମଣିଷ ସଦା ଚିନ୍ତା କରେ—'କିପରି ମୋ ପାଇଁ ଧନ ମିଳିବ?'
ସୁଭାର୍ଯାମିହ ଵିଂଦାମି କଥଂ ପୁତ୍ରାନହଂ ଲଭେ । ଏଵଂ ଚିଂତଯତେ ନିତ୍ଯଂ ଦିଵାରାତ୍ରୌ ଵିମୋହିତଃ
'ଏଠାରେ କିପରି ଭଲ ଜଣେ ଭାର୍ଯ୍ୟା ମିଳିବ? କିପରି ପୁଅ ପାଇବି?'—ଏଭଳି ସେ ଦିନ ଓ ରାତି ମୋହରେ ଅନୁବାଦ କରି ସଦା ଚିନ୍ତା କରେ।
କ୍ଷଣମେକଂ ପ୍ରପଶ୍ଯେତ ଚିଂତାମଧ୍ଯେ ମହତ୍ସୁଖମ୍ । ପୁନଶ୍ଚୈତନ୍ଯମାଯାତି ମହାଦୁଃଖେନ ପୀଡ୍ଯତେ
ଚିନ୍ତା ମଧ୍ୟରେ କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ବଡ଼ ସୁଖ ଦେଖିପାରେ, କିନ୍ତୁ ପୁଣି ସଚେତନତା ଆସିଲେ ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ହୁଏ।
ମିତ୍ରାଶ୍ଚ ବାଂଧଵାଃ ପୁତ୍ରାଃ ପିତୃମାତୃସଭୃତ୍ଯକାଃ । ସଂବଂଧିନୋ ଭଵଂତ୍ଯେଵ କଲତ୍ରାଣି ତଥୈଵ ଚ
ମିତ୍ର, ବାନ୍ଧବ, ପୁଅ, ପିତା, ମାଆ ଓ ଦାସମାନେ—ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ଆପଣଙ୍କର ସମ୍ପର୍କୀୟ ହୁଅନ୍ତି, ଭାର୍ଯ୍ୟାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି।
ସୋମଶର୍ମୋଵାଚ- ସଂବଂଧଃ କୀଦୃଶୋ ଭଦ୍ରେ ତଥା ଵିସ୍ତରତୋ ଵଦ । ଯେନ ସଂବଂଧିନଃ ସର୍ଵେ ଧନପୁତ୍ରାଦିବାଂଧଵାଃ
ସୋମଶର୍ମଣି କହିଲେ—'ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳି, ଏହି ସମ୍ପର୍କ କେମିତି ଓ କେଉଁ ଭଳି, ଏହାକୁ ଖୁବ୍ ଭଲରେ କହ। ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଧନ, ପୁଅ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବାନ୍ଧବମାନେ ସମ୍ପର୍କିତ ହୁଅନ୍ତି।'
ସୁମନୋଵାଚ- ଋଣସଂବଂଧିନଃ କେଚିତ୍କେଚିନ୍ନ୍ଯାସାପହାରକାଃ । ଲାଭପ୍ରଦା ଭଵଂତ୍ଯେକେ ଉଦାସୀନାସ୍ତଥାପରେ
ସୁମନ କହିଲେ—'କେହି କେହି ଋଣରେ ବନ୍ଧିଥାନ୍ତି, କେହି ଅମାନତ ନେଇଥାନ୍ତି; କେହି ଲାଭ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଆଉ କେହି ଉଦାସୀନ ରହନ୍ତି।'
ଭେଦୈଶ୍ଚତୁର୍ଭିର୍ଜାଯଂତେ ପୁତ୍ରମିତ୍ରସ୍ତ୍ରିଯସ୍ତଥା । ଭାର୍ଯା ପିତା ଚ ମାତା ଚ ଭୃତ୍ଯାଃ ସ୍ଵଜନବାଂଧଵାଃ
ଏହି ଚାରି ପ୍ରକାର ଭେଦ ଦ୍ୱାରା ପୁଅ, ମିତ୍ର, ଭାର୍ଯ୍ୟା, ପିତା, ମାଆ, ଦାସ, ନିଜ ଲୋକ ଓ ବାନ୍ଧବମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି।
ସ୍ଵେନସ୍ଵେନ ହି ଜାଯଂତେ ସଂବଂଧେନ ମହୀତଲେ । ନ୍ଯାସାପହାରଭାଵେନ ଯସ୍ଯ ଯେନ କୃତଂ ଭୁଵି
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣେ ନିଜ ନିଜ ସମ୍ପର୍କ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି; କିଏ କାହା ପାଖରୁ ଅମାନତ ନେଇଛି କିମ୍ବା ଦେଇଛି, ଏହା ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପର୍କ ହୁଏ।
ନ୍ଯାସସ୍ଵାମୀ ଭଵେତ୍ପୁତ୍ରୋ ଗୁଣଵାନ୍ରୂପଵାନ୍ଭୁଵି । ଯେନୈଵାପହ୍ରତଂ ନ୍ଯାସଂ ତସ୍ଯ ଗେହେ ନ ସଂଶଯଃ
ଯିଏ ଅମାନତର ମାଲିକ, ସେ ପୃଥିବୀରେ ଗୁଣୀ ଓ ରୂପବାନ୍ ପୁଅ ହୁଏ; ଯିଏ ଅମାନତ ନେଇଥିଲା, ସେ ତାଙ୍କ ଘରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ନ୍ଯାସାପହରଣାଦ୍ଦୁଃଖଂ ସ ଦତ୍ଵା ଦାରୁଣଂ ଗତଃ । ନ୍ଯାସସ୍ଵାମୀ ସୁପୁତ୍ରୋଭୂନ୍ନ୍ଯାସାପହାରକସ୍ଯ ଚ
ଅମାନତ ନେବାର ଦୁଃଖ ଦେଇ, ସେ ଦୁଃଖରେ ଚାଲିଯାଏ; ଅମାନତର ମାଲିକ ଭଲ ପୁଅ ହୁଏ, ଅମାନତ ନେଇଥିବା ଲୋକ ମଧ୍ୟ।
ଗୁଣଵାନ୍ରୂପଵାଂଶ୍ଚୈଵ ସର୍ଵଲକ୍ଷଣସଂଯୁତଃ । ଭକ୍ତିଂ ତୁ ଦର୍ଶଯଂସ୍ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋ ଭୂତ୍ଵା ଦିନେଦିନେ
ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଓ ରୂପରେ ଶୋଭିତ, ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଥିବା ସେ ପୁଅ ପ୍ରତିଦିନ ତାଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ଦେଖାଏ, ସେ ତାଙ୍କର ପୁଅ ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।
ପ୍ରିଯଵାଙ୍ମଧୁରୋ ରୋଗୀ ବହୁସ୍ନେହଂ ଵିଦର୍ଶଯନ୍ । ସ୍ଵୀଯଂ ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ସମୁଦ୍ଗୃହ୍ଯ ପ୍ରୀତିମୁତ୍ପାଦ୍ଯ ଚୋତ୍ତମାମ୍
ମିଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରିୟ କଥା କହି, ରୋଗୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ବହୁତ ସ୍ନେହ ଦେଖାଏ, ନିଜ ଧନ ନେଇ ଉତ୍ତମ ଆନନ୍ଦ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ।
ଯଥା ଯେନ ପ୍ରଦତ୍ତଂ ସ୍ଯାନ୍ନ୍ଯାସସ୍ଯ ହରଣାତ୍ପୁରା । ଦୁଃଖମେଵ ମହାଭାଗ ଦାରୁଣଂ ପ୍ରାଣନାଶନମ୍
ଯେଉଁଠାରୁ ଯେଉଁଠାରେ ଦିଆଯାଇଥିଲା, ଏହି ଭାଣ୍ଡାର ନଷ୍ଟ କରାଯିବାରୁ ମାତ୍ର ଦୁଃଖ, ଭୟଙ୍କର ଓ ପ୍ରାଣ ନଷ୍ଟ କରୁଥିବା ଦୁଃଖ ମିଳେ।
ତାଦୃଶଂ ତସ୍ଯ ସୌହୃଦ୍ଯାତ୍ପୁତ୍ରୋ ଭୂତ୍ଵା ମହାଗୁଣୈଃ । ଅଲ୍ପାଯୁଷସ୍ତଥା ଭୂତ୍ଵା ମରଣଂ ଚୋପଗଚ୍ଛତି
ଏଭଳି ସ୍ନେହରେ, ମହାଗୁଣ ଥିବା ପୁଅ ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେଇ, କ୍ଷୁଦ୍ର ଆୟୁ ଥିବା ହେଉଛି ଏବଂ ପରେ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ।
ଦୁଃଖଂ ଦତ୍ଵା ପ୍ରଯାତ୍ଯେଵଂ ଭୂତ୍ଵାଭୂତ୍ଵା ପୁନଃପୁନଃ । ଯଦା ହା ପୁତ୍ରପୁତ୍ରେତି ପ୍ରଲାପଂ ହି କରୋତି ସଃ
ଦୁଃଖ ଦେଇ ସେ ଯାଏ, ଏଭଳି ପୁନିପୁନି ଜନ୍ମ ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ; ଯେତେବେଳେ ସେ 'ହା ମୋ ପୁଅ, ମୋ ପୁଅ' ବୋଲି କ୍ରନ୍ଦନ କରେ।
ତଦା ହାସ୍ଯଂ କରୋତ୍ଯେଵ କସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋ ହି କଃ ପିତା । ଅନେନାପହୃତଂ ନ୍ଯାସଂ ମଦୀଯସ୍ଯୋପକାରଣମ୍
ତେବେ ସେ ହସି କହେ, 'କାହାର ପୁଅ, କିଏ ପିତା? ଏହିଏ ମୋ ପାଇଁ ରଖାଯାଇଥିବା ଭାଣ୍ଡାର ନେଇଯାଇଛି।'
ଦ୍ରଵ୍ଯାପହରଣେନାପି ନ ମେ ପ୍ରାଣା ଗତାଃ କିଲ । ଦୁଃଖେନ ମହତା ଚୈଵ ଅସହ୍ଯେନ ଚ ଵୈ ପୁରା
ମୋ ଧନ ନେଇଯିବାରେ ମୋ ପ୍ରାଣ ଯାଇନଥିଲା; କିନ୍ତୁ ପୂର୍ବରୁ ମହା ଦୁଃଖ ଓ ଅସହ୍ୟ ଯନ୍ତ୍ରଣା ମିଳିଥିଲା।
ତଥା ଦୁଃଖଂ ପ୍ରଦତ୍ଵାହଂ ଦ୍ରଵ୍ଯମୁଦ୍ଗୃହ୍ଯ ଚୋତ୍ତମମ୍ । ଗଂତାସ୍ମି ସୁଭୃଶଂ ଚାଦ୍ଯ କସ୍ଯାହଂ ସୁତ ଈଦୃଶଃ
ଏଭଳି ଦୁଃଖ ଦେଇ, ଉତ୍ତମ ଧନ ନେଇ, ଆଜି ମୁଁ ଦ୍ରୁତ ଯିବି; ମୁଁ କାହାର ପୁଅ ଏଭଳି ହୋଇଛି?
ନ ଚୈଷ ମେ ପିତା ପୁତ୍ରଃ ପୂର୍ଵମେଵ ନ କସ୍ଯଚିତ୍ । ପିଶାଚତ୍ଵଂ ମଯା ଦତ୍ତମସ୍ଯୈଵେତି ଦୁରାତ୍ମନଃ
ଏହା ମୋର ପିତା ନୁହେଁ, ମୁଁ ତାଙ୍କର ପୁଅ ନୁହେଁ, ଆଉ କାହାରି ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ମୁଁ ଏହାକୁ ପିଶାଚ ଭାବ ଦେଇଛି, ଏହି ଦୁଷ୍ଟର ସ୍ୱଭାବ।
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ପ୍ରଯାତ୍ଯେଵଂ ତଂ ପ୍ରହସ୍ଯ ପୁନଃପୁନଃ । ପ୍ରଯାତ୍ଯନେନ ମାର୍ଗେଣ ଦୁଃଖଂ ଦତ୍ଵା ସୁଦାରୁଣମ୍
ଏଭଳି କହି, ସେ ପୁନିପୁନି ହସି ଯାଏ; ସେ ଏହି ପଥରେ ଯାଇ, ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଦେଇ ଯାଏ।
ଏଵଂ ନ୍ଯାସଂ ସମୁଦ୍ଧର୍ତୁଃ ପୁତ୍ରାଃ କାଂତ ଭଵଂତି ଵୈ । ସଂସାରେ ଦୁଃଖବହୁଲା ଦୃଶ୍ଯଂତେ ଯତ୍ରତତ୍ର ଚ
ଏଭଳି ଭାଣ୍ଡାର ନେଇଯିବା ପୁଅମାନେ, ପ୍ରିୟେ, ସମସ୍ତ ସଂସାରରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି, ସେଠାରେ ଦୁଃଖ ଅଧିକ।
ଋଣସଂବଂଧିନଃ ପୁତ୍ରାନ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତଵାଗ୍ରତଃ
ଏବେ ମୁଁ ତୁମେ ସାମ୍ନାରେ ଋଣ ସଂପୃକ୍ତ ପୁଅମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିବି।
ସୁମନୋଵାଚ- ଋଣସଂବଂଧିନଂ ପୁତ୍ରଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତଵାଗ୍ରତଃ । ଋଣଂ ଯସ୍ଯ ଗୃହୀତ୍ଵା ଯଃ ପ୍ରଯାତି ମରଣଂ କିଲ
ସୁମନ କହିଲେ— ମୁଁ ତୁମେ ସାମ୍ନାରେ ଋଣ ସଂପୃକ୍ତ ପୁଅ ବିଷୟରେ କହିବି—ଯିଏ ଋଣ ନେଇ ମୃତ୍ୟୁ ପାଏ।
ଅର୍ଥଦାତା ସୁତୋ ଭୂତ୍ଵା ଭ୍ରାତା ଚାଥ ପିତା ପ୍ରିଯା । ମିତ୍ରରୂପେଣ ଵର୍ତ୍ତେତ ଅତିଦୁଷ୍ଟଃ ସଦୈଵ ସଃ
ପୁଅ, ଭାଇ, ପ୍ରିୟ ପିତା କିମ୍ବା ବନ୍ଧୁ ଭାବରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ସବୁବେଳେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍ଟ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରେ।
ଗୁଣଂ ନୈଵ ପ୍ରପଶ୍ଯେତ ସ କ୍ରୂରୋ ନିଷ୍ଠୁରାକୃତିଃ । ଜଲ୍ପତେ ନିଷ୍ଠୁରଂ ଵାକ୍ଯଂ ସଦୈଵ ସ୍ଵଜନେଷୁ ଚ
ସେ କେବେ ମଧ୍ୟ ଗୁଣ ଦେଖେନାହିଁ; କଠୋର ଏବଂ ଦୟାହୀନ ଦେଖାଯାଏ, ସବୁବେଳେ ନିଜ ଲୋକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ କଠୋର କଥା କହେ।
ମିଷ୍ଟଂମିଷ୍ଟଂ ସମଶ୍ନାତି ଭୋଗାନ୍ଭୁଂଜତି ନିତ୍ଯଶଃ । ଦ୍ଯୂତକର୍ମରତୋ ନିତ୍ଯଂ ଚୌରକର୍ମଣି ସସ୍ପୃହଃ
ମିଠା ଓ ଅମିଠା ଦୁହିଁ ଖାଏ, ସବୁବେଳେ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରେ, ଯୁଆ ଖେଳିବାରେ ଲାଗିଥାଏ, ଚୋରି କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ।
ଗୃହଦ୍ରଵ୍ଯଂ ବଲାଦ୍ଭୁଂକ୍ତେ ଵାର୍ଯମାଣଃ ସ କୁପ୍ଯତି । ପିତରଂ ମାତରଂ ଚୈଵ କୁତ୍ସତେ ଚ ଦିନେଦିନେ
ଘରର ଧନ ଜୋରକରି ଖାଏ, ରୋକିଲେ ରୁଷିଯାଏ; ପ୍ରତିଦିନ ତାଙ୍କ ପିତା ଓ ମାଆକୁ ଅପମାନ କରେ।
ଦ୍ରାଵକସ୍ତ୍ରାସକଶ୍ଚୈଵ ବହୁନିଷ୍ଠୁରଜଲ୍ପକଃ । ଏଵଂ ଭୁକ୍ତ୍ଵାଥ ତଦ୍ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ସୁଖେନ ପରିତିଷ୍ଠତି
ସେ ଲୁଟେରା, ଭୟ ଦେଇଥିବା ଏବଂ ବହୁତ କଠୋର କଥା କହେ; ଏଭଳି ଧନ ଭୋଗ କରି ସୁଖରେ ରହେ।
ଜାତକର୍ମାଦିଭିର୍ବାଲ୍ଯେ ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ଗୃହ୍ଣାତି ଦାରୁଣଃ । ପୁନର୍ଵିଵାହସଂବଂଧାନ୍ନାନାଭେଦୈରନେକଧା
ପିଲାବେଳେ ଜନ୍ମ ସଂସ୍କାର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏହି କଠୋର ଲୋକ ଧନ ନେଇଥାଏ; ପରେ ବିବାହ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମ୍ପର୍କରେ ଭିନ୍ନତା ଆସି ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଧନ ବଣ୍ଟିଯାଏ।
ଏଵଂ ସଂଜାଯତେ ଦ୍ରଵ୍ଯମେଵମେତଦ୍ଦଦାତ୍ଯପି । ଗୃହକ୍ଷେତ୍ରାଦିକଂ ସର୍ଵଂ ମମୈଵ ହି ନ ସଂଶଯଃ
ଏଭଳି ଭାବେ ଧନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏଭଳି ଭାବେ ଏହା ଦିଆଯାଏ; ଘର, ଜମି ଓ ଏହିପରି ସବୁ କିଛି ନିଶ୍ଚୟ ମୋର ଅଟୁଟ ଅଅଧିକାର, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।