ନ ଜାନେ କେନ ପାପେନ ଧନହୀନୋସ୍ମି ସୁଵ୍ରତେ । ତଥା ପୁତ୍ରଵିହୀନଶ୍ଚ ଏତଦ୍ଦୁଃଖସ୍ଯ କାରଣମ୍
ମୁଁ ଜାଣେନି କେଉଁ ପାପରେ ମୁଁ ଧନହୀନ ହୋଇଛି, ହେ ସୁବ୍ରତେ; ଏହିପରି ମୁଁ ପୁଅ ହୀନ ମଧ୍ୟ, ଏହି ମୋର ଦୁଃଖର କାରଣ।
ସୁମନୋଵାଚ- ଶ୍ରୂଯତାମଭିଧାସ୍ଯାମି ସର୍ଵସଂଦେହନାଶନମ୍ । ସ୍ଵରୂପମୁପଦେଶସ୍ଯ ସର୍ଵଵିଜ୍ଞାନଦର୍ଶନମ୍
ସୁମନା କହିଲେ: ଶୁଣ, ମୁଁ ଏପରି କଥା କହିବି, ଯାହା ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରିଦିଏ; ଉପଦେଶର ସ୍ୱରୂପ ଓ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଦୃଷ୍ଟି ଦେଖାଏ।
ଲୋଭଃ ପାପସ୍ଯ ବୀଜଂ ହି ମୋହୋ ମୂଲଂ ଚ ତସ୍ଯ ହି । ଅସତ୍ଯଂ ତସ୍ଯ ଵୈ ସ୍କଂଧୋ ମାଯା ଶାଖା ସୁଵିସ୍ତରା
ଲୋଭ ହେଉଛି ପାପର ମୂଳ ବିଜ, ଏହାର ମୂଳ ହେଉଛି ମୋହ। ଏହାର ତଣ୍ଡ ହେଉଛି ଅସତ୍ୟ, ଏବଂ ମାୟା ହେଉଛି ଏହି ଗଛର ଦୂରଦୂରନ୍ତି ପ୍ରସାରିତ ଡାଳି।
ଦଂଭକୌଟିଲ୍ଯପତ୍ରାଣି କୁବୁଦ୍ଧ୍ଯା ପୁଷ୍ପିତଃ ସଦା । ଅନୃତଂ ତସ୍ଯ ସୌଗଂଧଂ ଫଲମଜ୍ଞାନମେଵ ଚ
ଢୋଙ୍ଗ ଓ କୁଟିଳତା ହେଉଛି ଏହି ଗଛର ପତ୍ର, ସଦା କୁବୁଦ୍ଧିରେ ଫୁଲିଥାଏ। ଅସତ୍ୟ ଏହାର ସୁଗନ୍ଧ, ଅଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ଏହାର ଫଳ।
ଛଦ୍ମପାଖଂଡଶୌର୍ଯେର୍ଷ୍ଯାଃ କ୍ରୂରାଃ କୂଟାଶ୍ଚ ପାପିନଃ । ପକ୍ଷିଣୋ ମୋହଵୃକ୍ଷସ୍ଯ ମାଯାଶାଖା ସମାଶ୍ରିତାଃ
ଛଳ, ମିଥ୍ୟା ଧର୍ମ, ଢଂଗି ସାହସ ଓ ଇର୍ଷ୍ୟା—ଏହି କ୍ରୁର ଓ ଧୂର୍ତ୍ତ ପାପୀମାନେ ମୋହର ଗଛର ମାୟା ଡାଳିରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ ପରି।
ଅଜ୍ଞାନଂ ସୁଫଲଂ ତସ୍ଯ ରସୋଽଧର୍ମଃ ଫଲସ୍ଯ ହି । ତୃଷ୍ଣୋଦକେନ ସଂଵୃଦ୍ଧାଽଶ୍ରଦ୍ଧା ତସ୍ଯ ଦ୍ରଵଃ ପ୍ରିଯ
ଏହି ଗଛର ଗୁଡ଼ିକ ଫଳ ହେଉଛି ଅଜ୍ଞାନ, ଏହି ଫଳର ସ୍ୱାଦ ହେଉଛି ଅଧର୍ମ। ତୃଷ୍ଣାର ଜଳରେ ଏହା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ଏବଂ ଏହାର ରସ ହେଉଛି ଅଶ୍ରଦ୍ଧା।
ଅଧର୍ମଃ ସୁରସସ୍ତସ୍ଯ ଉତ୍କଟୋ ମଧୁରାଯତେ । ଯାଦୃଶୈଶ୍ଚ ଫଲୈଶ୍ଚୈଵ ସୁଫଲୋ ଲୋଭପାଦପଃ
ଅଧର୍ମ ଏହି ଗଛର ମଧୁର ଓ ଆକର୍ଷକ ସ୍ୱାଦ, ଦେଖିବାକୁ ତିବ୍ର ଓ ମନୋହର। ଏପରି ଫଳ ଥିବାରୁ ଲୋଭର ଗଛ ବହୁତ ଫଳଦାୟକ।
ଅସ୍ଯଚ୍ଛାଯାଂ ସମାଶ୍ରିତ୍ଯ ଯୋ ନରଃ ପରିତୁଷ୍ଯତେ । ଫଲାନି ତସ୍ଯ ଚାଶ୍ନାତି ସୁପକ୍ଵାନି ଦିନେଦିନେ
ଯିଏ ଏହି ଛାୟାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ସେଠାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଏ, ସେ ପ୍ରତିଦିନ ଏହି ଗଛର ସୁପକ୍ୱ ଫଳ ଖାଏ।
ଫଲାନାଂ ତୁ ରସେନାପି ଅଧର୍ମେଣ ତୁ ପାଲିତଃ । ସ ସଂତୁଷ୍ଟୋ ଭଵେନ୍ମର୍ତ୍ଯଃ ପତନାଯାଭିଗଚ୍ଛତି
ଫଳର ସ୍ୱାଦ ଉପଭୋଗ କରି, ଅଧର୍ମରେ ପୋଷିତ ହୋଇ, ଯେ ମଣିଷ ଏହାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଏ, ସେ ପତନର ଦିଗକୁ ଯାଏ।
ତସ୍ମାଚ୍ଚିଂତାଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ପୁମାଁଲ୍ଲୋଭଂ ନ କାରଯେତ୍ । ଧନପୁତ୍ରକଲତ୍ରାଣାଂ ଚିଂତାମେକାଂ ନ କାରଯେତ୍
ସେଥିପାଇଁ, ଚିନ୍ତାକୁ ଛାଡ଼ି, ମଣିଷ ଲୋଭକୁ ଜନ୍ମ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଧନ, ପୁଅ, କଳତ୍ର ପାଇଁ ଏକାଗ୍ର ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଯୋ ହି ଵିଦ୍ଵାନ୍ଭଵେତ୍କାଂତ ମୂର୍ଖାଣାଂ ପଥମେତି ହି । ମୂର୍ଖଶ୍ଚିଂତଯତେ ନିତ୍ଯଂ କଥମର୍ଥଂ ମମୈଵ ହି
ହେ ପ୍ରିୟ, ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ମଣିଷ ମୂର୍ଖମାନଙ୍କର ରାସ୍ତା ଅନୁସରଣ କରେନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ମୂର୍ଖ ମଣିଷ ସଦା ଚିନ୍ତା କରେ—'କିପରି ମୋ ପାଇଁ ଧନ ମିଳିବ?'
ସୁଭାର୍ଯାମିହ ଵିଂଦାମି କଥଂ ପୁତ୍ରାନହଂ ଲଭେ । ଏଵଂ ଚିଂତଯତେ ନିତ୍ଯଂ ଦିଵାରାତ୍ରୌ ଵିମୋହିତଃ
'ଏଠାରେ କିପରି ଭଲ ଜଣେ ଭାର୍ଯ୍ୟା ମିଳିବ? କିପରି ପୁଅ ପାଇବି?'—ଏଭଳି ସେ ଦିନ ଓ ରାତି ମୋହରେ ଅନୁବାଦ କରି ସଦା ଚିନ୍ତା କରେ।
କ୍ଷଣମେକଂ ପ୍ରପଶ୍ଯେତ ଚିଂତାମଧ୍ଯେ ମହତ୍ସୁଖମ୍ । ପୁନଶ୍ଚୈତନ୍ଯମାଯାତି ମହାଦୁଃଖେନ ପୀଡ୍ଯତେ
ଚିନ୍ତା ମଧ୍ୟରେ କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ବଡ଼ ସୁଖ ଦେଖିପାରେ, କିନ୍ତୁ ପୁଣି ସଚେତନତା ଆସିଲେ ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ହୁଏ।
ମିତ୍ରାଶ୍ଚ ବାଂଧଵାଃ ପୁତ୍ରାଃ ପିତୃମାତୃସଭୃତ୍ଯକାଃ । ସଂବଂଧିନୋ ଭଵଂତ୍ଯେଵ କଲତ୍ରାଣି ତଥୈଵ ଚ
ମିତ୍ର, ବାନ୍ଧବ, ପୁଅ, ପିତା, ମାଆ ଓ ଦାସମାନେ—ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ଆପଣଙ୍କର ସମ୍ପର୍କୀୟ ହୁଅନ୍ତି, ଭାର୍ଯ୍ୟାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି।
ସୋମଶର୍ମୋଵାଚ- ସଂବଂଧଃ କୀଦୃଶୋ ଭଦ୍ରେ ତଥା ଵିସ୍ତରତୋ ଵଦ । ଯେନ ସଂବଂଧିନଃ ସର୍ଵେ ଧନପୁତ୍ରାଦିବାଂଧଵାଃ
ସୋମଶର୍ମଣି କହିଲେ—'ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳି, ଏହି ସମ୍ପର୍କ କେମିତି ଓ କେଉଁ ଭଳି, ଏହାକୁ ଖୁବ୍ ଭଲରେ କହ। ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଧନ, ପୁଅ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବାନ୍ଧବମାନେ ସମ୍ପର୍କିତ ହୁଅନ୍ତି।'
ସୁମନୋଵାଚ- ଋଣସଂବଂଧିନଃ କେଚିତ୍କେଚିନ୍ନ୍ଯାସାପହାରକାଃ । ଲାଭପ୍ରଦା ଭଵଂତ୍ଯେକେ ଉଦାସୀନାସ୍ତଥାପରେ
ସୁମନ କହିଲେ—'କେହି କେହି ଋଣରେ ବନ୍ଧିଥାନ୍ତି, କେହି ଅମାନତ ନେଇଥାନ୍ତି; କେହି ଲାଭ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଆଉ କେହି ଉଦାସୀନ ରହନ୍ତି।'
ଭେଦୈଶ୍ଚତୁର୍ଭିର୍ଜାଯଂତେ ପୁତ୍ରମିତ୍ରସ୍ତ୍ରିଯସ୍ତଥା । ଭାର୍ଯା ପିତା ଚ ମାତା ଚ ଭୃତ୍ଯାଃ ସ୍ଵଜନବାଂଧଵାଃ
ଏହି ଚାରି ପ୍ରକାର ଭେଦ ଦ୍ୱାରା ପୁଅ, ମିତ୍ର, ଭାର୍ଯ୍ୟା, ପିତା, ମାଆ, ଦାସ, ନିଜ ଲୋକ ଓ ବାନ୍ଧବମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି।
ସ୍ଵେନସ୍ଵେନ ହି ଜାଯଂତେ ସଂବଂଧେନ ମହୀତଲେ । ନ୍ଯାସାପହାରଭାଵେନ ଯସ୍ଯ ଯେନ କୃତଂ ଭୁଵି
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣେ ନିଜ ନିଜ ସମ୍ପର୍କ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି; କିଏ କାହା ପାଖରୁ ଅମାନତ ନେଇଛି କିମ୍ବା ଦେଇଛି, ଏହା ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପର୍କ ହୁଏ।
ନ୍ଯାସସ୍ଵାମୀ ଭଵେତ୍ପୁତ୍ରୋ ଗୁଣଵାନ୍ରୂପଵାନ୍ଭୁଵି । ଯେନୈଵାପହ୍ରତଂ ନ୍ଯାସଂ ତସ୍ଯ ଗେହେ ନ ସଂଶଯଃ
ଯିଏ ଅମାନତର ମାଲିକ, ସେ ପୃଥିବୀରେ ଗୁଣୀ ଓ ରୂପବାନ୍ ପୁଅ ହୁଏ; ଯିଏ ଅମାନତ ନେଇଥିଲା, ସେ ତାଙ୍କ ଘରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ନ୍ଯାସାପହରଣାଦ୍ଦୁଃଖଂ ସ ଦତ୍ଵା ଦାରୁଣଂ ଗତଃ । ନ୍ଯାସସ୍ଵାମୀ ସୁପୁତ୍ରୋଭୂନ୍ନ୍ଯାସାପହାରକସ୍ଯ ଚ
ଅମାନତ ନେବାର ଦୁଃଖ ଦେଇ, ସେ ଦୁଃଖରେ ଚାଲିଯାଏ; ଅମାନତର ମାଲିକ ଭଲ ପୁଅ ହୁଏ, ଅମାନତ ନେଇଥିବା ଲୋକ ମଧ୍ୟ।
ଗୁଣଵାନ୍ରୂପଵାଂଶ୍ଚୈଵ ସର୍ଵଲକ୍ଷଣସଂଯୁତଃ । ଭକ୍ତିଂ ତୁ ଦର୍ଶଯଂସ୍ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋ ଭୂତ୍ଵା ଦିନେଦିନେ
ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଓ ରୂପରେ ଶୋଭିତ, ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଥିବା ସେ ପୁଅ ପ୍ରତିଦିନ ତାଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ଦେଖାଏ, ସେ ତାଙ୍କର ପୁଅ ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।
ପ୍ରିଯଵାଙ୍ମଧୁରୋ ରୋଗୀ ବହୁସ୍ନେହଂ ଵିଦର୍ଶଯନ୍ । ସ୍ଵୀଯଂ ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ସମୁଦ୍ଗୃହ୍ଯ ପ୍ରୀତିମୁତ୍ପାଦ୍ଯ ଚୋତ୍ତମାମ୍
ମିଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରିୟ କଥା କହି, ରୋଗୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ବହୁତ ସ୍ନେହ ଦେଖାଏ, ନିଜ ଧନ ନେଇ ଉତ୍ତମ ଆନନ୍ଦ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ।
ଯଥା ଯେନ ପ୍ରଦତ୍ତଂ ସ୍ଯାନ୍ନ୍ଯାସସ୍ଯ ହରଣାତ୍ପୁରା । ଦୁଃଖମେଵ ମହାଭାଗ ଦାରୁଣଂ ପ୍ରାଣନାଶନମ୍
ଯେଉଁଠାରୁ ଯେଉଁଠାରେ ଦିଆଯାଇଥିଲା, ଏହି ଭାଣ୍ଡାର ନଷ୍ଟ କରାଯିବାରୁ ମାତ୍ର ଦୁଃଖ, ଭୟଙ୍କର ଓ ପ୍ରାଣ ନଷ୍ଟ କରୁଥିବା ଦୁଃଖ ମିଳେ।
ତାଦୃଶଂ ତସ୍ଯ ସୌହୃଦ୍ଯାତ୍ପୁତ୍ରୋ ଭୂତ୍ଵା ମହାଗୁଣୈଃ । ଅଲ୍ପାଯୁଷସ୍ତଥା ଭୂତ୍ଵା ମରଣଂ ଚୋପଗଚ୍ଛତି
ଏଭଳି ସ୍ନେହରେ, ମହାଗୁଣ ଥିବା ପୁଅ ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେଇ, କ୍ଷୁଦ୍ର ଆୟୁ ଥିବା ହେଉଛି ଏବଂ ପରେ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ।
ଦୁଃଖଂ ଦତ୍ଵା ପ୍ରଯାତ୍ଯେଵଂ ଭୂତ୍ଵାଭୂତ୍ଵା ପୁନଃପୁନଃ । ଯଦା ହା ପୁତ୍ରପୁତ୍ରେତି ପ୍ରଲାପଂ ହି କରୋତି ସଃ
ଦୁଃଖ ଦେଇ ସେ ଯାଏ, ଏଭଳି ପୁନିପୁନି ଜନ୍ମ ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ; ଯେତେବେଳେ ସେ 'ହା ମୋ ପୁଅ, ମୋ ପୁଅ' ବୋଲି କ୍ରନ୍ଦନ କରେ।
ତଦା ହାସ୍ଯଂ କରୋତ୍ଯେଵ କସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋ ହି କଃ ପିତା । ଅନେନାପହୃତଂ ନ୍ଯାସଂ ମଦୀଯସ୍ଯୋପକାରଣମ୍
ତେବେ ସେ ହସି କହେ, 'କାହାର ପୁଅ, କିଏ ପିତା? ଏହିଏ ମୋ ପାଇଁ ରଖାଯାଇଥିବା ଭାଣ୍ଡାର ନେଇଯାଇଛି।'
ଦ୍ରଵ୍ଯାପହରଣେନାପି ନ ମେ ପ୍ରାଣା ଗତାଃ କିଲ । ଦୁଃଖେନ ମହତା ଚୈଵ ଅସହ୍ଯେନ ଚ ଵୈ ପୁରା
ମୋ ଧନ ନେଇଯିବାରେ ମୋ ପ୍ରାଣ ଯାଇନଥିଲା; କିନ୍ତୁ ପୂର୍ବରୁ ମହା ଦୁଃଖ ଓ ଅସହ୍ୟ ଯନ୍ତ୍ରଣା ମିଳିଥିଲା।
ତଥା ଦୁଃଖଂ ପ୍ରଦତ୍ଵାହଂ ଦ୍ରଵ୍ଯମୁଦ୍ଗୃହ୍ଯ ଚୋତ୍ତମମ୍ । ଗଂତାସ୍ମି ସୁଭୃଶଂ ଚାଦ୍ଯ କସ୍ଯାହଂ ସୁତ ଈଦୃଶଃ
ଏଭଳି ଦୁଃଖ ଦେଇ, ଉତ୍ତମ ଧନ ନେଇ, ଆଜି ମୁଁ ଦ୍ରୁତ ଯିବି; ମୁଁ କାହାର ପୁଅ ଏଭଳି ହୋଇଛି?
ନ ଚୈଷ ମେ ପିତା ପୁତ୍ରଃ ପୂର୍ଵମେଵ ନ କସ୍ଯଚିତ୍ । ପିଶାଚତ୍ଵଂ ମଯା ଦତ୍ତମସ୍ଯୈଵେତି ଦୁରାତ୍ମନଃ
ଏହା ମୋର ପିତା ନୁହେଁ, ମୁଁ ତାଙ୍କର ପୁଅ ନୁହେଁ, ଆଉ କାହାରି ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ମୁଁ ଏହାକୁ ପିଶାଚ ଭାବ ଦେଇଛି, ଏହି ଦୁଷ୍ଟର ସ୍ୱଭାବ।
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ପ୍ରଯାତ୍ଯେଵଂ ତଂ ପ୍ରହସ୍ଯ ପୁନଃପୁନଃ । ପ୍ରଯାତ୍ଯନେନ ମାର୍ଗେଣ ଦୁଃଖଂ ଦତ୍ଵା ସୁଦାରୁଣମ୍
ଏଭଳି କହି, ସେ ପୁନିପୁନି ହସି ଯାଏ; ସେ ଏହି ପଥରେ ଯାଇ, ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଦେଇ ଯାଏ।