ଚରିତଂ ପାଵନଂ ଦିଵ୍ଯଂ ଵୈଷ୍ଣଵଂ ଶ୍ରେଯଆଵହମ୍ । ଭଵତାମଗ୍ରତଃ ସର୍ଵଂ ଵିଷ୍ଣୋଶ୍ଚୈଵ ପ୍ରସାଦତଃ
ମୁଁ ଏବେ ଆପଣମାନେଂକ ସମ୍ମୁଖରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ କୃପାରେ ପବିତ୍ର, ଦିବ୍ୟ ଓ ଶୁଭଦାୟକ ବୈଷ୍ଣବ ଚରିତ୍ର କହିବି।
ପୂର୍ଵକଲ୍ପେ ମହାଭାଗାଃ ସୁକ୍ଷେତ୍ରେ ପାପନାଶନେ । ରେଵାତୀରେ ସୁପୁଣ୍ଯେ ଚ ତୀର୍ଥେ ଵାମନସଂଜ୍ଞକେ
ପୂର୍ବ କଳ୍ପରେ, ହେ ଶୁଭଭାଗ୍ୟଶାଳୀମାନେ, ପାପ ନାଶ କରୁଥିବା ପବିତ୍ର ରେବା ନଦୀ ତୀରରେ, ବାମନ ନାମକ ତୀର୍ଥରେ।
କୌଶିକସ୍ଯ କୁଲେ ଜାତଃ ସୋମଶର୍ମା ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମଃ । ସ ତୁ ପୁତ୍ରଵିହୀନସ୍ତୁ ବହୁଦୁଃଖସମନ୍ଵିତଃ
କୌଶିକ ଗୋତ୍ରରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ ସୋମଶର୍ମା, ସେ ଜଣେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ; କିନ୍ତୁ ସେ ପୁଅ ନଥିଲେ ଏବଂ ବହୁ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଥିଲେ।
ଦାରିଦ୍ରେଣ ସ ଦୁଃଖେନ ସର୍ଵଦୈଵପ୍ରପୀଡିତଃ । ପୁତ୍ରୋପାଯଂ ଧନସ୍ଯାପି ଦିଵାରାତ୍ରୌ ପ୍ରଚିଂତଯେତ୍
ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଓ ଦୁଃଖରେ ସେ ସବୁବେଳେ ପୀଡ଼ିତ ହେଉଥିଲେ; ଦିନ ରାତି ପୁଅ ଓ ଧନ ପାଇବା ଉପାୟ ଭାବିଥିଲେ।
ଏକଦା ତୁ ପ୍ରିଯା ତସ୍ଯ ସୁମନା ନାମ ସୁଵ୍ରତା । ଭର୍ତାରଂ ଚିଂତଯୋପେତମଧୋମୁଖମଲକ୍ଷଯତ୍
ଏକ ଦିନ, ସେଁକର ପ୍ରିୟା ସୁମନା ନାମକ ଶୁଭଚରିତ୍ରା ନାରୀ, ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଥିବା ଓ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇଥିବା ଦେଖିଲେ।
ସମାଲୋକ୍ଯ ତଦା କାଂତଂ ତମୁଵାଚ ତପସ୍ଵିନୀ । ଦୁଃଖଜାଲୈରସଂଖ୍ଯୈସ୍ତୁ ତଵ ଚିତ୍ତଂ ପ୍ରଧର୍ଷିତମ୍
ସେ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟଙ୍କୁ ଏଭଳି ଦେଖି, ସେ ତପସ୍ୱିନୀ କହିଲେ: ଅସଂଖ୍ୟ ଦୁଃଖର ଜାଲରେ ତୁମର ମନ ଆବୃତ ହୋଇଯାଇଛି।
ଵ୍ଯାମୋହେନ ପ୍ରମୂଢୋସି ତ୍ଯଜ ଚିଂତାଂ ମହାମତେ । ମମ ଦୁଃଖଂ ସମାଚକ୍ଷ୍ଵ ସ୍ଵସ୍ଥୋ ଭଵ ସୁଖଂ ଵ୍ରଜ
ଭ୍ରମରେ ତୁମେ ମୁଗ୍ଧ ହୋଇପଡ଼ିଛ; ଚିନ୍ତା ଛାଡ଼, ହେ ଧୀରମତି। ମୋତେ ତୁମର ଦୁଃଖ କହ, ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ହେଉ ଓ ସୁଖ ପାଅ।
ନାସ୍ତି ଚିଂତାସମଂ ଦୁଃଖଂ କାଯଶୋଷଣମେଵ ହି । ଯଶ୍ଚିଂତାଂ ତ୍ଯଜ୍ଯ ଵର୍ତେତ ସ ସୁଖେନ ପ୍ରମୋଦତେ
ଚିନ୍ତା ସମାନ ଦୁଃଖ ଆଉ କିଛି ନାହିଁ, ଏହି ଦେହକୁ ଶୁଷ୍କ କରିଦିଏ; ଯେ କେହି ଚିନ୍ତା ଛାଡ଼ି ରହେ, ସେ ସୁଖ ଓ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରେ।
ଚିଂତାଯାଃ କାରଣଂ ଵିପ୍ର କଥଯସ୍ଵ ମମାଗ୍ରତଃ । ପ୍ରିଯାଵାକ୍ଯଂ ସମାକର୍ଣ୍ଯ ସୋମଶର୍ମାବ୍ରଵୀତ୍ପ୍ରିଯାମ୍
ଚିନ୍ତାର କାରଣ କ’ଣ, ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ କହ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ; ପ୍ରିୟ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ସୋମଶର୍ମା ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ସୋମଶର୍ମୋଵାଚ-। ଇଚ୍ଛଯା ଚିଂତିତଂ ଭଦ୍ରେ ଚିଂତା ଦୁଃଖସ୍ଯ କାରଣମ୍ । ତତ୍ସର୍ଵଂ ତୁ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଚୈଵାଵଧାର୍ଯତାମ୍
ସୋମଶର୍ମା କହିଲେ: ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଚିନ୍ତା କରିଛି, ହେ ସୁମଧୁରା; ଚିନ୍ତା ଦୁଃଖର କାରଣ। ମୁଁ ସବୁ କଥା କହିବି, ଶୁଣି ଭଲଭାବେ ବୁଝ।
ନ ଜାନେ କେନ ପାପେନ ଧନହୀନୋସ୍ମି ସୁଵ୍ରତେ । ତଥା ପୁତ୍ରଵିହୀନଶ୍ଚ ଏତଦ୍ଦୁଃଖସ୍ଯ କାରଣମ୍
ମୁଁ ଜାଣେନି କେଉଁ ପାପରେ ମୁଁ ଧନହୀନ ହୋଇଛି, ହେ ସୁବ୍ରତେ; ଏହିପରି ମୁଁ ପୁଅ ହୀନ ମଧ୍ୟ, ଏହି ମୋର ଦୁଃଖର କାରଣ।
ସୁମନୋଵାଚ- ଶ୍ରୂଯତାମଭିଧାସ୍ଯାମି ସର୍ଵସଂଦେହନାଶନମ୍ । ସ୍ଵରୂପମୁପଦେଶସ୍ଯ ସର୍ଵଵିଜ୍ଞାନଦର୍ଶନମ୍
ସୁମନା କହିଲେ: ଶୁଣ, ମୁଁ ଏପରି କଥା କହିବି, ଯାହା ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରିଦିଏ; ଉପଦେଶର ସ୍ୱରୂପ ଓ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଦୃଷ୍ଟି ଦେଖାଏ।
ଲୋଭଃ ପାପସ୍ଯ ବୀଜଂ ହି ମୋହୋ ମୂଲଂ ଚ ତସ୍ଯ ହି । ଅସତ୍ଯଂ ତସ୍ଯ ଵୈ ସ୍କଂଧୋ ମାଯା ଶାଖା ସୁଵିସ୍ତରା
ଲୋଭ ହେଉଛି ପାପର ମୂଳ ବିଜ, ଏହାର ମୂଳ ହେଉଛି ମୋହ। ଏହାର ତଣ୍ଡ ହେଉଛି ଅସତ୍ୟ, ଏବଂ ମାୟା ହେଉଛି ଏହି ଗଛର ଦୂରଦୂରନ୍ତି ପ୍ରସାରିତ ଡାଳି।
ଦଂଭକୌଟିଲ୍ଯପତ୍ରାଣି କୁବୁଦ୍ଧ୍ଯା ପୁଷ୍ପିତଃ ସଦା । ଅନୃତଂ ତସ୍ଯ ସୌଗଂଧଂ ଫଲମଜ୍ଞାନମେଵ ଚ
ଢୋଙ୍ଗ ଓ କୁଟିଳତା ହେଉଛି ଏହି ଗଛର ପତ୍ର, ସଦା କୁବୁଦ୍ଧିରେ ଫୁଲିଥାଏ। ଅସତ୍ୟ ଏହାର ସୁଗନ୍ଧ, ଅଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ଏହାର ଫଳ।
ଛଦ୍ମପାଖଂଡଶୌର୍ଯେର୍ଷ୍ଯାଃ କ୍ରୂରାଃ କୂଟାଶ୍ଚ ପାପିନଃ । ପକ୍ଷିଣୋ ମୋହଵୃକ୍ଷସ୍ଯ ମାଯାଶାଖା ସମାଶ୍ରିତାଃ
ଛଳ, ମିଥ୍ୟା ଧର୍ମ, ଢଂଗି ସାହସ ଓ ଇର୍ଷ୍ୟା—ଏହି କ୍ରୁର ଓ ଧୂର୍ତ୍ତ ପାପୀମାନେ ମୋହର ଗଛର ମାୟା ଡାଳିରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ ପରି।
ଅଜ୍ଞାନଂ ସୁଫଲଂ ତସ୍ଯ ରସୋଽଧର୍ମଃ ଫଲସ୍ଯ ହି । ତୃଷ୍ଣୋଦକେନ ସଂଵୃଦ୍ଧାଽଶ୍ରଦ୍ଧା ତସ୍ଯ ଦ୍ରଵଃ ପ୍ରିଯ
ଏହି ଗଛର ଗୁଡ଼ିକ ଫଳ ହେଉଛି ଅଜ୍ଞାନ, ଏହି ଫଳର ସ୍ୱାଦ ହେଉଛି ଅଧର୍ମ। ତୃଷ୍ଣାର ଜଳରେ ଏହା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ଏବଂ ଏହାର ରସ ହେଉଛି ଅଶ୍ରଦ୍ଧା।
ଅଧର୍ମଃ ସୁରସସ୍ତସ୍ଯ ଉତ୍କଟୋ ମଧୁରାଯତେ । ଯାଦୃଶୈଶ୍ଚ ଫଲୈଶ୍ଚୈଵ ସୁଫଲୋ ଲୋଭପାଦପଃ
ଅଧର୍ମ ଏହି ଗଛର ମଧୁର ଓ ଆକର୍ଷକ ସ୍ୱାଦ, ଦେଖିବାକୁ ତିବ୍ର ଓ ମନୋହର। ଏପରି ଫଳ ଥିବାରୁ ଲୋଭର ଗଛ ବହୁତ ଫଳଦାୟକ।
ଅସ୍ଯଚ୍ଛାଯାଂ ସମାଶ୍ରିତ୍ଯ ଯୋ ନରଃ ପରିତୁଷ୍ଯତେ । ଫଲାନି ତସ୍ଯ ଚାଶ୍ନାତି ସୁପକ୍ଵାନି ଦିନେଦିନେ
ଯିଏ ଏହି ଛାୟାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ସେଠାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଏ, ସେ ପ୍ରତିଦିନ ଏହି ଗଛର ସୁପକ୍ୱ ଫଳ ଖାଏ।
ଫଲାନାଂ ତୁ ରସେନାପି ଅଧର୍ମେଣ ତୁ ପାଲିତଃ । ସ ସଂତୁଷ୍ଟୋ ଭଵେନ୍ମର୍ତ୍ଯଃ ପତନାଯାଭିଗଚ୍ଛତି
ଫଳର ସ୍ୱାଦ ଉପଭୋଗ କରି, ଅଧର୍ମରେ ପୋଷିତ ହୋଇ, ଯେ ମଣିଷ ଏହାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଏ, ସେ ପତନର ଦିଗକୁ ଯାଏ।
ତସ୍ମାଚ୍ଚିଂତାଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ପୁମାଁଲ୍ଲୋଭଂ ନ କାରଯେତ୍ । ଧନପୁତ୍ରକଲତ୍ରାଣାଂ ଚିଂତାମେକାଂ ନ କାରଯେତ୍
ସେଥିପାଇଁ, ଚିନ୍ତାକୁ ଛାଡ଼ି, ମଣିଷ ଲୋଭକୁ ଜନ୍ମ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଧନ, ପୁଅ, କଳତ୍ର ପାଇଁ ଏକାଗ୍ର ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଯୋ ହି ଵିଦ୍ଵାନ୍ଭଵେତ୍କାଂତ ମୂର୍ଖାଣାଂ ପଥମେତି ହି । ମୂର୍ଖଶ୍ଚିଂତଯତେ ନିତ୍ଯଂ କଥମର୍ଥଂ ମମୈଵ ହି
ହେ ପ୍ରିୟ, ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ମଣିଷ ମୂର୍ଖମାନଙ୍କର ରାସ୍ତା ଅନୁସରଣ କରେନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ମୂର୍ଖ ମଣିଷ ସଦା ଚିନ୍ତା କରେ—'କିପରି ମୋ ପାଇଁ ଧନ ମିଳିବ?'
ସୁଭାର୍ଯାମିହ ଵିଂଦାମି କଥଂ ପୁତ୍ରାନହଂ ଲଭେ । ଏଵଂ ଚିଂତଯତେ ନିତ୍ଯଂ ଦିଵାରାତ୍ରୌ ଵିମୋହିତଃ
'ଏଠାରେ କିପରି ଭଲ ଜଣେ ଭାର୍ଯ୍ୟା ମିଳିବ? କିପରି ପୁଅ ପାଇବି?'—ଏଭଳି ସେ ଦିନ ଓ ରାତି ମୋହରେ ଅନୁବାଦ କରି ସଦା ଚିନ୍ତା କରେ।
କ୍ଷଣମେକଂ ପ୍ରପଶ୍ଯେତ ଚିଂତାମଧ୍ଯେ ମହତ୍ସୁଖମ୍ । ପୁନଶ୍ଚୈତନ୍ଯମାଯାତି ମହାଦୁଃଖେନ ପୀଡ୍ଯତେ
ଚିନ୍ତା ମଧ୍ୟରେ କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ବଡ଼ ସୁଖ ଦେଖିପାରେ, କିନ୍ତୁ ପୁଣି ସଚେତନତା ଆସିଲେ ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ହୁଏ।
ମିତ୍ରାଶ୍ଚ ବାଂଧଵାଃ ପୁତ୍ରାଃ ପିତୃମାତୃସଭୃତ୍ଯକାଃ । ସଂବଂଧିନୋ ଭଵଂତ୍ଯେଵ କଲତ୍ରାଣି ତଥୈଵ ଚ
ମିତ୍ର, ବାନ୍ଧବ, ପୁଅ, ପିତା, ମାଆ ଓ ଦାସମାନେ—ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ଆପଣଙ୍କର ସମ୍ପର୍କୀୟ ହୁଅନ୍ତି, ଭାର୍ଯ୍ୟାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି।
ସୋମଶର୍ମୋଵାଚ- ସଂବଂଧଃ କୀଦୃଶୋ ଭଦ୍ରେ ତଥା ଵିସ୍ତରତୋ ଵଦ । ଯେନ ସଂବଂଧିନଃ ସର୍ଵେ ଧନପୁତ୍ରାଦିବାଂଧଵାଃ
ସୋମଶର୍ମଣି କହିଲେ—'ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳି, ଏହି ସମ୍ପର୍କ କେମିତି ଓ କେଉଁ ଭଳି, ଏହାକୁ ଖୁବ୍ ଭଲରେ କହ। ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଧନ, ପୁଅ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବାନ୍ଧବମାନେ ସମ୍ପର୍କିତ ହୁଅନ୍ତି।'
ସୁମନୋଵାଚ- ଋଣସଂବଂଧିନଃ କେଚିତ୍କେଚିନ୍ନ୍ଯାସାପହାରକାଃ । ଲାଭପ୍ରଦା ଭଵଂତ୍ଯେକେ ଉଦାସୀନାସ୍ତଥାପରେ
ସୁମନ କହିଲେ—'କେହି କେହି ଋଣରେ ବନ୍ଧିଥାନ୍ତି, କେହି ଅମାନତ ନେଇଥାନ୍ତି; କେହି ଲାଭ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଆଉ କେହି ଉଦାସୀନ ରହନ୍ତି।'
ଭେଦୈଶ୍ଚତୁର୍ଭିର୍ଜାଯଂତେ ପୁତ୍ରମିତ୍ରସ୍ତ୍ରିଯସ୍ତଥା । ଭାର୍ଯା ପିତା ଚ ମାତା ଚ ଭୃତ୍ଯାଃ ସ୍ଵଜନବାଂଧଵାଃ
ଏହି ଚାରି ପ୍ରକାର ଭେଦ ଦ୍ୱାରା ପୁଅ, ମିତ୍ର, ଭାର୍ଯ୍ୟା, ପିତା, ମାଆ, ଦାସ, ନିଜ ଲୋକ ଓ ବାନ୍ଧବମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି।
ସ୍ଵେନସ୍ଵେନ ହି ଜାଯଂତେ ସଂବଂଧେନ ମହୀତଲେ । ନ୍ଯାସାପହାରଭାଵେନ ଯସ୍ଯ ଯେନ କୃତଂ ଭୁଵି
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣେ ନିଜ ନିଜ ସମ୍ପର୍କ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି; କିଏ କାହା ପାଖରୁ ଅମାନତ ନେଇଛି କିମ୍ବା ଦେଇଛି, ଏହା ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପର୍କ ହୁଏ।
ନ୍ଯାସସ୍ଵାମୀ ଭଵେତ୍ପୁତ୍ରୋ ଗୁଣଵାନ୍ରୂପଵାନ୍ଭୁଵି । ଯେନୈଵାପହ୍ରତଂ ନ୍ଯାସଂ ତସ୍ଯ ଗେହେ ନ ସଂଶଯଃ
ଯିଏ ଅମାନତର ମାଲିକ, ସେ ପୃଥିବୀରେ ଗୁଣୀ ଓ ରୂପବାନ୍ ପୁଅ ହୁଏ; ଯିଏ ଅମାନତ ନେଇଥିଲା, ସେ ତାଙ୍କ ଘରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ନ୍ଯାସାପହରଣାଦ୍ଦୁଃଖଂ ସ ଦତ୍ଵା ଦାରୁଣଂ ଗତଃ । ନ୍ଯାସସ୍ଵାମୀ ସୁପୁତ୍ରୋଭୂନ୍ନ୍ଯାସାପହାରକସ୍ଯ ଚ
ଅମାନତ ନେବାର ଦୁଃଖ ଦେଇ, ସେ ଦୁଃଖରେ ଚାଲିଯାଏ; ଅମାନତର ମାଲିକ ଭଲ ପୁଅ ହୁଏ, ଅମାନତ ନେଇଥିବା ଲୋକ ମଧ୍ୟ।