ପୂର୍ଵମୁକ୍ତଂ ସୁମଂତ୍ରଂ ତୁ ମୁନିନା କଶ୍ଯପେନ ହି । ତେନ ମଂତ୍ରେଣ ରାଜେଂଦ୍ର କୁରୁ କାର୍ଯଂ ସ୍ଵମାତ୍ମଵାନ୍
"ପୂର୍ବରୁ ମୁନି କଶ୍ୟପ ଯେଉଁ ମନ୍ତ୍ର ଦେଇଥିଲେ, ହେ ରାଜା, ସେଇ ଉପଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ ନିଜ କାମ କର।"
ତସ୍ଯ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରାହ ଦୈତ୍ଯଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍ । ପୌତ୍ର ନୈଵଂ କରିଷ୍ଯେହଂ ମାନଭଂଗଂ ତଥାତ୍ମନଃ
ସେଇ କଥା ଶୁଣି, ପ୍ରତାପଶାଳୀ ଦାନବ କହିଲେ, "ପୁଅ, ମୁଁ ଏପରି କାମ କରିବି ନାହିଁ, ନାହିଁ ନିଜ ମାନ ଭଙ୍ଗ କରିବି।"
ଅନ୍ଯେ ଚ ବାଂଧଵାଃ ସର୍ଵେ ତମୂଚୁର୍ନଯପଂଡିତମ୍ । ବଲିନୋକ୍ତଂ ଚ ଯତ୍ପୁଣ୍ଯଂ ଦେଵତାନାଂ ପ୍ରିଯଂକରମ୍
ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ବାନ୍ଧବମାନେ ମଧ୍ୟ ନୟପଣି ଜଣା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ କହିଲେ, "ବଳିଯେଉଁ ପୁଣ୍ୟ କଥା କହିଛନ୍ତି, ଯାହା ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ—"
ଶକ୍ରମାନକରଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଦାନଵାନାଂ ଭଯଂକରମ୍ । କରିଷ୍ଯାମୋ ଵଯଂ ସର୍ଵେ ତପ ଏଵମନୁତ୍ତମମ୍
"ସେଇ କଥା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କିଛି କ୍ଷତି କରିପାରିବ ନାହିଁ, ଦାନବମାନେ ପାଇଁ ଭୟଙ୍କର; ତେଣୁ ଆମେ ସମସ୍ତେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ତପସ୍ୟା କରିବା।"
ତପସା ନିର୍ଜିତ୍ଯ ଦେଵାନ୍ହରିଷ୍ଯାମଃ ସ୍ଵକଂ ପଦମ୍ । ଏଵମାମଂତ୍ର୍ଯ ତେ ସର୍ଵେ ନିରାକୃତ୍ଯ ବଲିଂ ତଦା
ତପସ୍ୟା କରି ଦେବତାମାନେଂକୁ ଜିତି, ଆମର ନିଜ ସ୍ଥାନ ଫେରେଇବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଏଭଳି ଆଲୋଚନା କରି, ସେ ସମୟରେ ବଳିଙ୍କୁ ଅସ୍ୱୀକାର କଲେ।
ଵିଷ୍ଣୋଃ ସାର୍ଦ୍ଧଂ ମହାଵୈରଂ ହୃଦି କୃତ୍ଵା ମହାସୁରାଃ । ତପଶ୍ଚକ୍ରୁସ୍ତତଃ ସର୍ଵେ ଗିରିଦୁର୍ଗେଷୁ ସାନୁଷୁ
ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନେଇ ମନରେ ଭୟଙ୍କର ଶତ୍ରୁତା ଧରି, ସେ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦାନବମାନେ ପାହାଡ଼ର ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥାନରେ ଏକାଠି ହୋଇ ତପସ୍ୟା କରିଲେ।
ଏଵଂ ତେ ଦାନଵାଃ ସର୍ଵେ ତ୍ଯକ୍ତରାଗାଃ ସୁନିଶ୍ଚିତାଃ । କାମକ୍ରୋଧଵିହୀନାଶ୍ଚ ନିରାହାରା ଜିତକ୍ଲମାଃ
ଏଭଳି ସେ ସମସ୍ତ ଦାନବମାନେ ମୋହ ଛାଡ଼ି, ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ଇଚ୍ଛା ଓ କ୍ରୋଧ ଛାଡ଼ି, ଉପବାସ ରହି, କ୍ଲାନ୍ତିକୁ ଜୟ କରି ରହିଲେ।
ଋଷଯ ଊଚୁଃ- ସର୍ଵଜ୍ଞେନ ତ୍ଵଯା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଦୈତ୍ଯଦାନଵସଂଗରମ୍ । ଇଦାନୀଂ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମଃ ସୁଵ୍ରତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ
ଋଷିମାନେ କହିଲେ: ହେ ସର୍ବଜ୍ଞ, ଆପଣ ଦୈତ୍ୟ ଓ ଦାନବମାନେଂକର ସଂଘର୍ଷ ବିଷୟରେ କହିଛନ୍ତି; ଏବେ ଆମେ ମହାତ୍ମା ସୁବ୍ରତଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ।
କସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞଃ କସ୍ଯ ଗୋତ୍ରସମୁଦ୍ଭଵଃ । କିଂ ତପସ୍ତସ୍ଯ ଵିପ୍ରସ୍ଯ କଥମାରାଧିତୋ ହରିଃ
ସେ ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ କିଏଙ୍କ ପୁଅ? କେଉଁ ଗୋତ୍ରରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ? ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ କେଉଁ ପ୍ରକାର ତପସ୍ୟା କଲେ, ଏବଂ କିପରି ହରିଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଲେ?
ସୂତ ଉଵାଚ- କଥା ପ୍ରଜ୍ଞାପ୍ରଭାଵେଣ ପୂର୍ଵମେଵ ଯଥା ଶ୍ରୁତା । ତଥା ଵିପ୍ରାଃ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସୁଵ୍ରତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ
ସୂତ କହିଲେ: ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ଶୁଣିଥିଲି, ସେପରି ମୁଁ ଏହି ଜ୍ଞାନମୟ ସୁବ୍ରତଙ୍କ କଥା ଆପଣମାନେଂକୁ କହିବି।
ଚରିତଂ ପାଵନଂ ଦିଵ୍ଯଂ ଵୈଷ୍ଣଵଂ ଶ୍ରେଯଆଵହମ୍ । ଭଵତାମଗ୍ରତଃ ସର୍ଵଂ ଵିଷ୍ଣୋଶ୍ଚୈଵ ପ୍ରସାଦତଃ
ମୁଁ ଏବେ ଆପଣମାନେଂକ ସମ୍ମୁଖରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ କୃପାରେ ପବିତ୍ର, ଦିବ୍ୟ ଓ ଶୁଭଦାୟକ ବୈଷ୍ଣବ ଚରିତ୍ର କହିବି।
ପୂର୍ଵକଲ୍ପେ ମହାଭାଗାଃ ସୁକ୍ଷେତ୍ରେ ପାପନାଶନେ । ରେଵାତୀରେ ସୁପୁଣ୍ଯେ ଚ ତୀର୍ଥେ ଵାମନସଂଜ୍ଞକେ
ପୂର୍ବ କଳ୍ପରେ, ହେ ଶୁଭଭାଗ୍ୟଶାଳୀମାନେ, ପାପ ନାଶ କରୁଥିବା ପବିତ୍ର ରେବା ନଦୀ ତୀରରେ, ବାମନ ନାମକ ତୀର୍ଥରେ।
କୌଶିକସ୍ଯ କୁଲେ ଜାତଃ ସୋମଶର୍ମା ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମଃ । ସ ତୁ ପୁତ୍ରଵିହୀନସ୍ତୁ ବହୁଦୁଃଖସମନ୍ଵିତଃ
କୌଶିକ ଗୋତ୍ରରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ ସୋମଶର୍ମା, ସେ ଜଣେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ; କିନ୍ତୁ ସେ ପୁଅ ନଥିଲେ ଏବଂ ବହୁ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଥିଲେ।
ଦାରିଦ୍ରେଣ ସ ଦୁଃଖେନ ସର୍ଵଦୈଵପ୍ରପୀଡିତଃ । ପୁତ୍ରୋପାଯଂ ଧନସ୍ଯାପି ଦିଵାରାତ୍ରୌ ପ୍ରଚିଂତଯେତ୍
ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଓ ଦୁଃଖରେ ସେ ସବୁବେଳେ ପୀଡ଼ିତ ହେଉଥିଲେ; ଦିନ ରାତି ପୁଅ ଓ ଧନ ପାଇବା ଉପାୟ ଭାବିଥିଲେ।
ଏକଦା ତୁ ପ୍ରିଯା ତସ୍ଯ ସୁମନା ନାମ ସୁଵ୍ରତା । ଭର୍ତାରଂ ଚିଂତଯୋପେତମଧୋମୁଖମଲକ୍ଷଯତ୍
ଏକ ଦିନ, ସେଁକର ପ୍ରିୟା ସୁମନା ନାମକ ଶୁଭଚରିତ୍ରା ନାରୀ, ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଥିବା ଓ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇଥିବା ଦେଖିଲେ।
ସମାଲୋକ୍ଯ ତଦା କାଂତଂ ତମୁଵାଚ ତପସ୍ଵିନୀ । ଦୁଃଖଜାଲୈରସଂଖ୍ଯୈସ୍ତୁ ତଵ ଚିତ୍ତଂ ପ୍ରଧର୍ଷିତମ୍
ସେ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟଙ୍କୁ ଏଭଳି ଦେଖି, ସେ ତପସ୍ୱିନୀ କହିଲେ: ଅସଂଖ୍ୟ ଦୁଃଖର ଜାଲରେ ତୁମର ମନ ଆବୃତ ହୋଇଯାଇଛି।
ଵ୍ଯାମୋହେନ ପ୍ରମୂଢୋସି ତ୍ଯଜ ଚିଂତାଂ ମହାମତେ । ମମ ଦୁଃଖଂ ସମାଚକ୍ଷ୍ଵ ସ୍ଵସ୍ଥୋ ଭଵ ସୁଖଂ ଵ୍ରଜ
ଭ୍ରମରେ ତୁମେ ମୁଗ୍ଧ ହୋଇପଡ଼ିଛ; ଚିନ୍ତା ଛାଡ଼, ହେ ଧୀରମତି। ମୋତେ ତୁମର ଦୁଃଖ କହ, ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ହେଉ ଓ ସୁଖ ପାଅ।
ନାସ୍ତି ଚିଂତାସମଂ ଦୁଃଖଂ କାଯଶୋଷଣମେଵ ହି । ଯଶ୍ଚିଂତାଂ ତ୍ଯଜ୍ଯ ଵର୍ତେତ ସ ସୁଖେନ ପ୍ରମୋଦତେ
ଚିନ୍ତା ସମାନ ଦୁଃଖ ଆଉ କିଛି ନାହିଁ, ଏହି ଦେହକୁ ଶୁଷ୍କ କରିଦିଏ; ଯେ କେହି ଚିନ୍ତା ଛାଡ଼ି ରହେ, ସେ ସୁଖ ଓ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରେ।
ଚିଂତାଯାଃ କାରଣଂ ଵିପ୍ର କଥଯସ୍ଵ ମମାଗ୍ରତଃ । ପ୍ରିଯାଵାକ୍ଯଂ ସମାକର୍ଣ୍ଯ ସୋମଶର୍ମାବ୍ରଵୀତ୍ପ୍ରିଯାମ୍
ଚିନ୍ତାର କାରଣ କ’ଣ, ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ କହ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ; ପ୍ରିୟ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ସୋମଶର୍ମା ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ସୋମଶର୍ମୋଵାଚ-। ଇଚ୍ଛଯା ଚିଂତିତଂ ଭଦ୍ରେ ଚିଂତା ଦୁଃଖସ୍ଯ କାରଣମ୍ । ତତ୍ସର୍ଵଂ ତୁ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଚୈଵାଵଧାର୍ଯତାମ୍
ସୋମଶର୍ମା କହିଲେ: ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଚିନ୍ତା କରିଛି, ହେ ସୁମଧୁରା; ଚିନ୍ତା ଦୁଃଖର କାରଣ। ମୁଁ ସବୁ କଥା କହିବି, ଶୁଣି ଭଲଭାବେ ବୁଝ।
ନ ଜାନେ କେନ ପାପେନ ଧନହୀନୋସ୍ମି ସୁଵ୍ରତେ । ତଥା ପୁତ୍ରଵିହୀନଶ୍ଚ ଏତଦ୍ଦୁଃଖସ୍ଯ କାରଣମ୍
ମୁଁ ଜାଣେନି କେଉଁ ପାପରେ ମୁଁ ଧନହୀନ ହୋଇଛି, ହେ ସୁବ୍ରତେ; ଏହିପରି ମୁଁ ପୁଅ ହୀନ ମଧ୍ୟ, ଏହି ମୋର ଦୁଃଖର କାରଣ।
ସୁମନୋଵାଚ- ଶ୍ରୂଯତାମଭିଧାସ୍ଯାମି ସର୍ଵସଂଦେହନାଶନମ୍ । ସ୍ଵରୂପମୁପଦେଶସ୍ଯ ସର୍ଵଵିଜ୍ଞାନଦର୍ଶନମ୍
ସୁମନା କହିଲେ: ଶୁଣ, ମୁଁ ଏପରି କଥା କହିବି, ଯାହା ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରିଦିଏ; ଉପଦେଶର ସ୍ୱରୂପ ଓ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଦୃଷ୍ଟି ଦେଖାଏ।
ଲୋଭଃ ପାପସ୍ଯ ବୀଜଂ ହି ମୋହୋ ମୂଲଂ ଚ ତସ୍ଯ ହି । ଅସତ୍ଯଂ ତସ୍ଯ ଵୈ ସ୍କଂଧୋ ମାଯା ଶାଖା ସୁଵିସ୍ତରା
ଲୋଭ ହେଉଛି ପାପର ମୂଳ ବିଜ, ଏହାର ମୂଳ ହେଉଛି ମୋହ। ଏହାର ତଣ୍ଡ ହେଉଛି ଅସତ୍ୟ, ଏବଂ ମାୟା ହେଉଛି ଏହି ଗଛର ଦୂରଦୂରନ୍ତି ପ୍ରସାରିତ ଡାଳି।
ଦଂଭକୌଟିଲ୍ଯପତ୍ରାଣି କୁବୁଦ୍ଧ୍ଯା ପୁଷ୍ପିତଃ ସଦା । ଅନୃତଂ ତସ୍ଯ ସୌଗଂଧଂ ଫଲମଜ୍ଞାନମେଵ ଚ
ଢୋଙ୍ଗ ଓ କୁଟିଳତା ହେଉଛି ଏହି ଗଛର ପତ୍ର, ସଦା କୁବୁଦ୍ଧିରେ ଫୁଲିଥାଏ। ଅସତ୍ୟ ଏହାର ସୁଗନ୍ଧ, ଅଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ଏହାର ଫଳ।
ଛଦ୍ମପାଖଂଡଶୌର୍ଯେର୍ଷ୍ଯାଃ କ୍ରୂରାଃ କୂଟାଶ୍ଚ ପାପିନଃ । ପକ୍ଷିଣୋ ମୋହଵୃକ୍ଷସ୍ଯ ମାଯାଶାଖା ସମାଶ୍ରିତାଃ
ଛଳ, ମିଥ୍ୟା ଧର୍ମ, ଢଂଗି ସାହସ ଓ ଇର୍ଷ୍ୟା—ଏହି କ୍ରୁର ଓ ଧୂର୍ତ୍ତ ପାପୀମାନେ ମୋହର ଗଛର ମାୟା ଡାଳିରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ ପରି।
ଅଜ୍ଞାନଂ ସୁଫଲଂ ତସ୍ଯ ରସୋଽଧର୍ମଃ ଫଲସ୍ଯ ହି । ତୃଷ୍ଣୋଦକେନ ସଂଵୃଦ୍ଧାଽଶ୍ରଦ୍ଧା ତସ୍ଯ ଦ୍ରଵଃ ପ୍ରିଯ
ଏହି ଗଛର ଗୁଡ଼ିକ ଫଳ ହେଉଛି ଅଜ୍ଞାନ, ଏହି ଫଳର ସ୍ୱାଦ ହେଉଛି ଅଧର୍ମ। ତୃଷ୍ଣାର ଜଳରେ ଏହା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ଏବଂ ଏହାର ରସ ହେଉଛି ଅଶ୍ରଦ୍ଧା।
ଅଧର୍ମଃ ସୁରସସ୍ତସ୍ଯ ଉତ୍କଟୋ ମଧୁରାଯତେ । ଯାଦୃଶୈଶ୍ଚ ଫଲୈଶ୍ଚୈଵ ସୁଫଲୋ ଲୋଭପାଦପଃ
ଅଧର୍ମ ଏହି ଗଛର ମଧୁର ଓ ଆକର୍ଷକ ସ୍ୱାଦ, ଦେଖିବାକୁ ତିବ୍ର ଓ ମନୋହର। ଏପରି ଫଳ ଥିବାରୁ ଲୋଭର ଗଛ ବହୁତ ଫଳଦାୟକ।
ଅସ୍ଯଚ୍ଛାଯାଂ ସମାଶ୍ରିତ୍ଯ ଯୋ ନରଃ ପରିତୁଷ୍ଯତେ । ଫଲାନି ତସ୍ଯ ଚାଶ୍ନାତି ସୁପକ୍ଵାନି ଦିନେଦିନେ
ଯିଏ ଏହି ଛାୟାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ସେଠାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଏ, ସେ ପ୍ରତିଦିନ ଏହି ଗଛର ସୁପକ୍ୱ ଫଳ ଖାଏ।
ଫଲାନାଂ ତୁ ରସେନାପି ଅଧର୍ମେଣ ତୁ ପାଲିତଃ । ସ ସଂତୁଷ୍ଟୋ ଭଵେନ୍ମର୍ତ୍ଯଃ ପତନାଯାଭିଗଚ୍ଛତି
ଫଳର ସ୍ୱାଦ ଉପଭୋଗ କରି, ଅଧର୍ମରେ ପୋଷିତ ହୋଇ, ଯେ ମଣିଷ ଏହାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଏ, ସେ ପତନର ଦିଗକୁ ଯାଏ।
ତସ୍ମାଚ୍ଚିଂତାଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ପୁମାଁଲ୍ଲୋଭଂ ନ କାରଯେତ୍ । ଧନପୁତ୍ରକଲତ୍ରାଣାଂ ଚିଂତାମେକାଂ ନ କାରଯେତ୍
ସେଥିପାଇଁ, ଚିନ୍ତାକୁ ଛାଡ଼ି, ମଣିଷ ଲୋଭକୁ ଜନ୍ମ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଧନ, ପୁଅ, କଳତ୍ର ପାଇଁ ଏକାଗ୍ର ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।