ରଣେ ନିର୍ଜିତ୍ଯ ଗୋଵିଂଦଂ ତମିମଂ ପାପଚେତସମ୍ । ଵ୍ଯାପାଦ୍ଯ ଦେଵତାଃ ସର୍ଵାଃ ପଦମୈଂଦ୍ରଂ ଵ୍ରଜାମ୍ଯହମ୍
ଯୁଦ୍ଧରେ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ଜିତି, ଏହି ଦୁଷ୍ଟଚିତ୍ତ ଜଣକୁ ସଂହାର କରି, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ନଶ୍ୱନ କରି, ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସିଂହାସନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବି।
ବଲିରୁଵାଚ- ଏଵଂ ନ ଯୁଜ୍ଯତେ କର୍ତୁଂ ଯୁଷ୍ମାଭିର୍ଦିତିଜେଶ୍ଵରାଃ । ଵିଷ୍ଣୁନା ସହ ଯଦ୍ଵୈରଂ ତଦ୍ଵୈରଂ ନାଶକାରଣମ୍
ବଳି କହିଲେ, "ଦାନବମାନେ, ଏପରି କାମ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସହ ଶତ୍ରୁତା ଆମ ପ୍ରଳୟର କାରଣ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।"
ଦାନଧର୍ମୈସ୍ତଥା ପୁଣ୍ଯୈସ୍ତପୋଭିର୍ଯଜ୍ଞଯାଜନୈଃ । ତମାରାଧ୍ଯ ହୃଷୀକେଶଂ ସୁଖଂ ଗଚ୍ଛଂତି ମାନଵାଃ
ଦାନ, ଧର୍ମ, ତପସ୍ୟା ଓ ଯଜ୍ଞାଦି ଦ୍ୱାରା ଲୋକେ ହୃଷୀକେଶଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି ସୁଖ ପାଆନ୍ତି।
ହିରଣ୍ଯକଶିପୁରୁଵାଚ- ଅହମେଵଂ ନ କରିଷ୍ଯେ ହରେରାରାଧନଂ କଦା । ସ୍ଵଭାଵଂ ତୁ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଶତ୍ରୁସେଵା ପ୍ରଚର୍ଯତେ
ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ କହିଲେ, "ମୁଁ କେବେ ଏପରି କାମ କରିବି ନାହିଁ, ନାହିଁ ହରିଙ୍କୁ ପୂଜିବି; ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଛାଡି, ଶତ୍ରୁଙ୍କ ସେବା କରିବା ମୋ ପାଇଁ ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।"
ମରଣାଦଧିକଂ ତଂ ତୁ ମାନଯଂତି ହି ପଂଡିତାଃ । ଵିଷ୍ଣୋଃ ସେଵା ନ ଵୈ କାର୍ଯା ମଯା ଚାନ୍ଯୈଶ୍ଚ ଦାନଵୈଃ
ମୃତ୍ୟୁକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିବାକୁ ପଣ୍ଡିତମାନେ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି; ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସେବା ମୋ ଓ ଅନ୍ୟ ଦାନବମାନେ ପାଇଁ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ତମୁଵାଚ ମହାତ୍ମାନଂ ବଲିଃ ପିତାମହଂ ପୁନଃ । ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରେଷୁ ଯଦ୍ଦୃଷ୍ଟଂ ମୁନିଭିସ୍ତତ୍ତ୍ଵଵେଦିଭିଃ
ତାପରେ ବଳି ପୁନି ସେଇ ମହାତ୍ମା ପିତାମହଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରରେ ଯାହାକୁ ତତ୍ତ୍ୱବିଦ୍ ଋଷିମାନେ ଦେଖିଛନ୍ତି—"
ରାଜନୀତିଯୁତଂ ମଂତ୍ରଂ ଶତ୍ରୋଶ୍ଚୈଵ ପ୍ରଧାନତଃ । ହୀନମାତ୍ମାନମାଜ୍ଞାଯ ରିପୁଂ ତଂ ବଲିନଂ ତଥା
"ରାଜନୀତି ଅନୁସାରେ ଯେଉଁ ମନ୍ତ୍ର ରହିଛି, ବିଶେଷକରି ଶତ୍ରୁ ସମ୍ପର୍କରେ, ତାହା ହେଉଛି—ନିଜ ଦୁର୍ବଳତା ଓ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଶକ୍ତିକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ଚିହ୍ନିବା।"
ତସ୍ଯ ପାର୍ଶ୍ଵେ ପ୍ରଗତ୍ଵୈଵ ଜଯକାଲଂ ପ୍ରତୀକ୍ଷଯେତ୍ । ଦୀପଚ୍ଛାଯାଂ ସମାଶ୍ରିତ୍ଯ ତମୋ ଵସତି ସର୍ଵଦା
"ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ବିଜୟର ସଠିକ୍ ସମୟ ଅପେକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ୍; ଦୀପର ଛାୟାରେ ସବୁବେଳେ ଅନ୍ଧକାର ରହିଥାଏ।"
ସ୍ନେହଂ ଦଶାଗତଂ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଦୀପସ୍ଯାପି ମହାବଲମ୍ । ପ୍ରକାଶଂ ଯାତି ଵେଗେନ ତମଶ୍ଚ ଵର୍ଦ୍ଧତେ ପୁନଃ
"ଦୀପର ତେଲ କେମିତି ଅଛି ଦେଖି, ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦୀପ ମଧ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ଆଲୋକ ଦେଇଥାଏ, ତଥାପି ଅନ୍ଧକାର ପୁନି ବଢ଼ିଯାଏ।"
ତଥା ପ୍ରସାଦଯେଚ୍ଛନ୍ନଃ ସ୍ନେହଂ ନିର୍ଦିଶ୍ଯ ତତ୍ତ୍ଵତଃ । ସ୍ନେହଂ କୃତ୍ଵାସୁରୈଃ ସାର୍ଦ୍ଧଂ ଧର୍ମଭାଵୈଃ ସୁରଦ୍ଵିଷଃ
"ଏହିପରି ଗୁପ୍ତ ଭାବରେ ଭଲପାଇବା ଦେଖାଇ, ଭଲପାଇବାର ସତ୍ୟ ଅର୍ଥ ଦେଇ, ଅସୁରମାନେ ଯେପରି ବିପକ୍ଷରେ ଧର୍ମରେ ଏକତା କରନ୍ତି, ସେପରି କରିବା ଉଚିତ୍।"
ପୂର୍ଵମୁକ୍ତଂ ସୁମଂତ୍ରଂ ତୁ ମୁନିନା କଶ୍ଯପେନ ହି । ତେନ ମଂତ୍ରେଣ ରାଜେଂଦ୍ର କୁରୁ କାର୍ଯଂ ସ୍ଵମାତ୍ମଵାନ୍
"ପୂର୍ବରୁ ମୁନି କଶ୍ୟପ ଯେଉଁ ମନ୍ତ୍ର ଦେଇଥିଲେ, ହେ ରାଜା, ସେଇ ଉପଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ ନିଜ କାମ କର।"
ତସ୍ଯ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରାହ ଦୈତ୍ଯଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍ । ପୌତ୍ର ନୈଵଂ କରିଷ୍ଯେହଂ ମାନଭଂଗଂ ତଥାତ୍ମନଃ
ସେଇ କଥା ଶୁଣି, ପ୍ରତାପଶାଳୀ ଦାନବ କହିଲେ, "ପୁଅ, ମୁଁ ଏପରି କାମ କରିବି ନାହିଁ, ନାହିଁ ନିଜ ମାନ ଭଙ୍ଗ କରିବି।"
ଅନ୍ଯେ ଚ ବାଂଧଵାଃ ସର୍ଵେ ତମୂଚୁର୍ନଯପଂଡିତମ୍ । ବଲିନୋକ୍ତଂ ଚ ଯତ୍ପୁଣ୍ଯଂ ଦେଵତାନାଂ ପ୍ରିଯଂକରମ୍
ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ବାନ୍ଧବମାନେ ମଧ୍ୟ ନୟପଣି ଜଣା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ କହିଲେ, "ବଳିଯେଉଁ ପୁଣ୍ୟ କଥା କହିଛନ୍ତି, ଯାହା ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ—"
ଶକ୍ରମାନକରଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଦାନଵାନାଂ ଭଯଂକରମ୍ । କରିଷ୍ଯାମୋ ଵଯଂ ସର୍ଵେ ତପ ଏଵମନୁତ୍ତମମ୍
"ସେଇ କଥା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କିଛି କ୍ଷତି କରିପାରିବ ନାହିଁ, ଦାନବମାନେ ପାଇଁ ଭୟଙ୍କର; ତେଣୁ ଆମେ ସମସ୍ତେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ତପସ୍ୟା କରିବା।"
ତପସା ନିର୍ଜିତ୍ଯ ଦେଵାନ୍ହରିଷ୍ଯାମଃ ସ୍ଵକଂ ପଦମ୍ । ଏଵମାମଂତ୍ର୍ଯ ତେ ସର୍ଵେ ନିରାକୃତ୍ଯ ବଲିଂ ତଦା
ତପସ୍ୟା କରି ଦେବତାମାନେଂକୁ ଜିତି, ଆମର ନିଜ ସ୍ଥାନ ଫେରେଇବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଏଭଳି ଆଲୋଚନା କରି, ସେ ସମୟରେ ବଳିଙ୍କୁ ଅସ୍ୱୀକାର କଲେ।
ଵିଷ୍ଣୋଃ ସାର୍ଦ୍ଧଂ ମହାଵୈରଂ ହୃଦି କୃତ୍ଵା ମହାସୁରାଃ । ତପଶ୍ଚକ୍ରୁସ୍ତତଃ ସର୍ଵେ ଗିରିଦୁର୍ଗେଷୁ ସାନୁଷୁ
ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନେଇ ମନରେ ଭୟଙ୍କର ଶତ୍ରୁତା ଧରି, ସେ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦାନବମାନେ ପାହାଡ଼ର ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥାନରେ ଏକାଠି ହୋଇ ତପସ୍ୟା କରିଲେ।
ଏଵଂ ତେ ଦାନଵାଃ ସର୍ଵେ ତ୍ଯକ୍ତରାଗାଃ ସୁନିଶ୍ଚିତାଃ । କାମକ୍ରୋଧଵିହୀନାଶ୍ଚ ନିରାହାରା ଜିତକ୍ଲମାଃ
ଏଭଳି ସେ ସମସ୍ତ ଦାନବମାନେ ମୋହ ଛାଡ଼ି, ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ଇଚ୍ଛା ଓ କ୍ରୋଧ ଛାଡ଼ି, ଉପବାସ ରହି, କ୍ଲାନ୍ତିକୁ ଜୟ କରି ରହିଲେ।
ଋଷଯ ଊଚୁଃ- ସର୍ଵଜ୍ଞେନ ତ୍ଵଯା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଦୈତ୍ଯଦାନଵସଂଗରମ୍ । ଇଦାନୀଂ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମଃ ସୁଵ୍ରତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ
ଋଷିମାନେ କହିଲେ: ହେ ସର୍ବଜ୍ଞ, ଆପଣ ଦୈତ୍ୟ ଓ ଦାନବମାନେଂକର ସଂଘର୍ଷ ବିଷୟରେ କହିଛନ୍ତି; ଏବେ ଆମେ ମହାତ୍ମା ସୁବ୍ରତଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ।
କସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞଃ କସ୍ଯ ଗୋତ୍ରସମୁଦ୍ଭଵଃ । କିଂ ତପସ୍ତସ୍ଯ ଵିପ୍ରସ୍ଯ କଥମାରାଧିତୋ ହରିଃ
ସେ ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ କିଏଙ୍କ ପୁଅ? କେଉଁ ଗୋତ୍ରରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ? ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ କେଉଁ ପ୍ରକାର ତପସ୍ୟା କଲେ, ଏବଂ କିପରି ହରିଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଲେ?
ସୂତ ଉଵାଚ- କଥା ପ୍ରଜ୍ଞାପ୍ରଭାଵେଣ ପୂର୍ଵମେଵ ଯଥା ଶ୍ରୁତା । ତଥା ଵିପ୍ରାଃ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସୁଵ୍ରତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ
ସୂତ କହିଲେ: ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ଶୁଣିଥିଲି, ସେପରି ମୁଁ ଏହି ଜ୍ଞାନମୟ ସୁବ୍ରତଙ୍କ କଥା ଆପଣମାନେଂକୁ କହିବି।
ଚରିତଂ ପାଵନଂ ଦିଵ୍ଯଂ ଵୈଷ୍ଣଵଂ ଶ୍ରେଯଆଵହମ୍ । ଭଵତାମଗ୍ରତଃ ସର୍ଵଂ ଵିଷ୍ଣୋଶ୍ଚୈଵ ପ୍ରସାଦତଃ
ମୁଁ ଏବେ ଆପଣମାନେଂକ ସମ୍ମୁଖରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ କୃପାରେ ପବିତ୍ର, ଦିବ୍ୟ ଓ ଶୁଭଦାୟକ ବୈଷ୍ଣବ ଚରିତ୍ର କହିବି।
ପୂର୍ଵକଲ୍ପେ ମହାଭାଗାଃ ସୁକ୍ଷେତ୍ରେ ପାପନାଶନେ । ରେଵାତୀରେ ସୁପୁଣ୍ଯେ ଚ ତୀର୍ଥେ ଵାମନସଂଜ୍ଞକେ
ପୂର୍ବ କଳ୍ପରେ, ହେ ଶୁଭଭାଗ୍ୟଶାଳୀମାନେ, ପାପ ନାଶ କରୁଥିବା ପବିତ୍ର ରେବା ନଦୀ ତୀରରେ, ବାମନ ନାମକ ତୀର୍ଥରେ।
କୌଶିକସ୍ଯ କୁଲେ ଜାତଃ ସୋମଶର୍ମା ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମଃ । ସ ତୁ ପୁତ୍ରଵିହୀନସ୍ତୁ ବହୁଦୁଃଖସମନ୍ଵିତଃ
କୌଶିକ ଗୋତ୍ରରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ ସୋମଶର୍ମା, ସେ ଜଣେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ; କିନ୍ତୁ ସେ ପୁଅ ନଥିଲେ ଏବଂ ବହୁ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଥିଲେ।
ଦାରିଦ୍ରେଣ ସ ଦୁଃଖେନ ସର୍ଵଦୈଵପ୍ରପୀଡିତଃ । ପୁତ୍ରୋପାଯଂ ଧନସ୍ଯାପି ଦିଵାରାତ୍ରୌ ପ୍ରଚିଂତଯେତ୍
ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଓ ଦୁଃଖରେ ସେ ସବୁବେଳେ ପୀଡ଼ିତ ହେଉଥିଲେ; ଦିନ ରାତି ପୁଅ ଓ ଧନ ପାଇବା ଉପାୟ ଭାବିଥିଲେ।
ଏକଦା ତୁ ପ୍ରିଯା ତସ୍ଯ ସୁମନା ନାମ ସୁଵ୍ରତା । ଭର୍ତାରଂ ଚିଂତଯୋପେତମଧୋମୁଖମଲକ୍ଷଯତ୍
ଏକ ଦିନ, ସେଁକର ପ୍ରିୟା ସୁମନା ନାମକ ଶୁଭଚରିତ୍ରା ନାରୀ, ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଥିବା ଓ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇଥିବା ଦେଖିଲେ।
ସମାଲୋକ୍ଯ ତଦା କାଂତଂ ତମୁଵାଚ ତପସ୍ଵିନୀ । ଦୁଃଖଜାଲୈରସଂଖ୍ଯୈସ୍ତୁ ତଵ ଚିତ୍ତଂ ପ୍ରଧର୍ଷିତମ୍
ସେ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟଙ୍କୁ ଏଭଳି ଦେଖି, ସେ ତପସ୍ୱିନୀ କହିଲେ: ଅସଂଖ୍ୟ ଦୁଃଖର ଜାଲରେ ତୁମର ମନ ଆବୃତ ହୋଇଯାଇଛି।
ଵ୍ଯାମୋହେନ ପ୍ରମୂଢୋସି ତ୍ଯଜ ଚିଂତାଂ ମହାମତେ । ମମ ଦୁଃଖଂ ସମାଚକ୍ଷ୍ଵ ସ୍ଵସ୍ଥୋ ଭଵ ସୁଖଂ ଵ୍ରଜ
ଭ୍ରମରେ ତୁମେ ମୁଗ୍ଧ ହୋଇପଡ଼ିଛ; ଚିନ୍ତା ଛାଡ଼, ହେ ଧୀରମତି। ମୋତେ ତୁମର ଦୁଃଖ କହ, ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ହେଉ ଓ ସୁଖ ପାଅ।
ନାସ୍ତି ଚିଂତାସମଂ ଦୁଃଖଂ କାଯଶୋଷଣମେଵ ହି । ଯଶ୍ଚିଂତାଂ ତ୍ଯଜ୍ଯ ଵର୍ତେତ ସ ସୁଖେନ ପ୍ରମୋଦତେ
ଚିନ୍ତା ସମାନ ଦୁଃଖ ଆଉ କିଛି ନାହିଁ, ଏହି ଦେହକୁ ଶୁଷ୍କ କରିଦିଏ; ଯେ କେହି ଚିନ୍ତା ଛାଡ଼ି ରହେ, ସେ ସୁଖ ଓ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରେ।
ଚିଂତାଯାଃ କାରଣଂ ଵିପ୍ର କଥଯସ୍ଵ ମମାଗ୍ରତଃ । ପ୍ରିଯାଵାକ୍ଯଂ ସମାକର୍ଣ୍ଯ ସୋମଶର୍ମାବ୍ରଵୀତ୍ପ୍ରିଯାମ୍
ଚିନ୍ତାର କାରଣ କ’ଣ, ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ କହ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ; ପ୍ରିୟ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ସୋମଶର୍ମା ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ସୋମଶର୍ମୋଵାଚ-। ଇଚ୍ଛଯା ଚିଂତିତଂ ଭଦ୍ରେ ଚିଂତା ଦୁଃଖସ୍ଯ କାରଣମ୍ । ତତ୍ସର୍ଵଂ ତୁ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଚୈଵାଵଧାର୍ଯତାମ୍
ସୋମଶର୍ମା କହିଲେ: ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଚିନ୍ତା କରିଛି, ହେ ସୁମଧୁରା; ଚିନ୍ତା ଦୁଃଖର କାରଣ। ମୁଁ ସବୁ କଥା କହିବି, ଶୁଣି ଭଲଭାବେ ବୁଝ।