ପୃଚ୍ଛତାମେନମାତ୍ମାନଂ ଭଵାଂସ୍ତତ୍ତ୍ଵେଷୁ ପଂଡିତଃ । ଵୀତରାଗଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵିଵେକୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍
ତୁମେ ତତ୍ତ୍ୱରେ ପାଣ୍ଡିତ, ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କର। ବୀତରାଗଙ୍କର କଥା ଶୁଣି ବିବେକ କହିଲେ।
ଵିଵେକ ଉଵାଚ- ସୁଖେନ ସ୍ଥୀଯତେ ଦେଵ ଭଵତା ଵିଶ୍ଵନାଯକ । ଆଗତେ ତ୍ଵଯି ସଂସାରେ କିଂ କିଂ ଭୁକ୍ତଂ ସୁଖଂ ସ୍ଵଯମ୍
ବିବେକ କହିଲେ— ଦେବ, ବିଶ୍ୱର ନାୟକ, ତୁମେ ଥିଲେ ସହଜରେ ରହିପାରିବା; କିନ୍ତୁ ତୁମେ ସଂସାରରେ ଯାଇଥିଲେ, ତୁମେ କଣ ସ୍ୱୟଂ କିଛି ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରିଛ?
ଆତ୍ମୋଵାଚ- ଗର୍ଭଵାସୋ ମହଦ୍ଦୁଃଖମସହ୍ଯଂ ଦାରୁଣଂ ମଯା । ଭୁକ୍ତମେଵ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ଜ୍ଞାନହୀନେନ ଵୈ ସଦା
ଆତ୍ମା କହିଲେ— ଗର୍ଭରେ ରହିବା ବଡ଼ ଦୁଃଖ, ଅସହ୍ୟ ଓ ଭୟଙ୍କର, ମୁଁ ଏହାକୁ ଅନୁଭବ କରିଛି, ବଡ଼ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍, ଜ୍ଞାନ ନଥିବା ସମୟରେ।
ଦେହେପି ଜ୍ଞାନଵିଭ୍ରଷ୍ଟଃ ସୋହଂ ଜାତୋ ହ୍ଯନେକଧା । ବାଲ୍ଯାଵସ୍ଥାଂ ଗତେନାଥ କୃତ୍ଯାକୃତ୍ଯଂ କୃତଂ ମଯା
ଦେହରେ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ହାରାଇ, ମୁଁ ଅନେକ ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି; ଶିଶୁ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚି, ମୁଁ ଭଲ ଓ ମନ୍ଦ କାମ କରିଛି।
ତାରୁଣ୍ଯେନ କୃତା କ୍ରୀଡା ଭୁକ୍ତା ଭାର୍ଯା ହ୍ଯନେକଶଃ । ଵାର୍ଧକଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ସଂତପ୍ତଃ ପୁତ୍ରଶୋକାଦିଭିସ୍ତଥା
ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ମୁଁ ଖେଳା କରିଥିଲି ଏବଂ ଅନେକ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ଭୋଗ କରିଥିଲି; କିନ୍ତୁ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚି ମୁଁ ପୁଅ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଜଳିଯାଉଛି।
ଭାର୍ଯାଦୀନାଂ ଵିଯୋଗୈସ୍ତୁ ଦଗ୍ଧୋସ୍ମ୍ଯହମହର୍ନିଶମ୍ । ଦୁଃଖୈରନେକସଂଵର୍ଣୈଃ ସଂତପ୍ତୋସ୍ମି ଦିନେଦିନେ
ପତ୍ନୀ ଓ ଅନ୍ୟମାନେଠାରୁ ବିୟୋଗରେ ମୁଁ ଦିନରାତି ଜଳିଯାଉଛି; ଅନେକ ପ୍ରକାରର ଦୁଃଖରେ ପ୍ରତିଦିନ ମୁଁ ଦୁଃଖିତ ହେଉଛି।
ଦିଵାରାତ୍ରୌ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ନ ଵିଂଦାମି ସୁଖଂ କ୍ଵଚିତ୍ । ଏଵଂ ଦୁଃଖୈ ସୁସଂତପ୍ତଃ କିଂ କରୋମି ମହାମତେ
ହେ ମହାମୁନି, ଦିନରେ କିମ୍ବା ରାତିରେ କେଉଁଠି ମୁଁ କେବେ ଖୁସି ପାଉନି; ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ଜଳିଯାଇ, ମୁଁ କଣ କରିବି, ହେ ଜ୍ଞାନୀ?
ତମୁପାଯଂ ଵଦସ୍ଵୈଵ ସୁଖଂ ଵିଂଦାମି ଯେନ ଵୈ । ଅସ୍ମାତ୍ସଂସାରଜାଲୌଘାନ୍ମୋଚଯାଦ୍ଯ ସୁବଂଧନାତ୍
ମୋତେ ସେଇ ଉପାୟ କହ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ସତ୍ୟରେ ଖୁସି ପାଇପାରିବି, ଏବଂ ଏହି ସଂସାରର ଭୟଙ୍କର ଜଞ୍ଜାଳରୁ ଆଜି ମୁକ୍ତି ମିଳିପାରିବ।
ଵିଵେକ ଉଵାଚ- ଭଵାଞ୍ଛୁଦ୍ଧୋସି ନିର୍ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵୋ ହ୍ଯପାପୋସି ଜଗତ୍ପତେ । ଏନଂ ଗଚ୍ଛ ମହାତ୍ମାନଂ ଵୀତରାଗଂ ସୁଖପ୍ରଦମ୍
ବିବେକ କହିଲେ— ତୁମେ ପବିତ୍ର, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରୁ ମୁକ୍ତ ଏବଂ ନିଷ୍ପାପ, ହେ ଜଗତ୍ପତି; ସେଇ ମହାନ୍ ଆତ୍ମାଙ୍କୁ ଯାଅ, ଯିଏ ରାଗରୁ ମୁକ୍ତ ଏବଂ ଖୁସି ଦେଇଥାନ୍ତି।
ନିଃସଂଶଯଂ ତ୍ଵଯା ଦୃଷ୍ଟଂ ନଗ୍ନମାଚାରଵର୍ଜିତମ୍ । ସୁଖପ୍ରଦର୍ଶକୋ ହ୍ଯେଷ ସର୍ଵସଂତାପନାଶକଃ
ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଛ; ସେ ନଗ୍ନ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଆଚରଣରୁ ମୁକ୍ତ; ସେ ଖୁସି ଦେଖାଏ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖକୁ ଦୂର କରନ୍ତି।
ଏଵମାକର୍ଣ୍ଯ ଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା ଵୀତରାଗଂ ଗତଃ ପୁନଃ । ତମୁଵାଚ ଶ୍ଵସନ୍ଦୀନଃ ଶ୍ରୂଯତାଂ ଵଚନଂ ମମ
ଏଭଳି ଶୁଣି, ପବିତ୍ର ମନବଳିଆଟିଏ ପୁଣିଥରେ ରାଗରୁ ମୁକ୍ତ ମହାନ୍କୁ ଗଲେ; ଶ୍ୱାସ ଚାଲିଥିବା ଦୁଃଖରେ ସେ କହିଲେ—'ମୋ କଥା ଶୁଣ।'
ସୁଖଂ ଵିଂଦାମି ଯେନାହଂ ତଂ ମାର୍ଗଂ ମମ ଦର୍ଶଯ । ଏଵମସ୍ତୁ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ କରିଷ୍ଯେ ଵଚନଂ ତଵ
ମୁଁ ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଖୁସି ପାଇପାରିବି, ସେଇ ପଥ ଦେଖା; ଏହିପରି ହେଉ, ହେ ମହାମୁନି, ମୁଁ ତୁମର କଥା ଅନୁସରିବି।
ପୁନର୍ଗଚ୍ଛ ଵିଵେକଂ ହି ସୁଖଵାର୍ତା କୃତା ତ୍ଵଯା । ସୁଖମାର୍ଗସ୍ଯ ଵୈ ଵକ୍ତା ତଵ ଏଷ ଭଵିଷ୍ଯତି
ପୁଣି ବିବେକଙ୍କୁ ଯାଅ, କାରଣ ତୁମେ ତାଙ୍କଠାରୁ ଖୁସିର ସମ୍ବାଦ ପାଇଛ; ସେ ତୁମକୁ ଖୁସିର ପଥ କହିବେ।
ଵୀତରାଗେଣ ପୁଣ୍ଯେନ ପ୍ରେଷିତୋ ଗତଵାନ୍ପ୍ରଭୁଃ । ତମୁଵାଚ ମହାତ୍ମାନଂ ଵିଵେକଂ ଶୁଦ୍ଧସତ୍ତମମ୍
ରାଗରୁ ମୁକ୍ତ ଧର୍ମିକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପଠାଯାଇ, ପ୍ରଭୁ ବିବେକଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଏବଂ ସେଇ ପବିତ୍ର ମହାନ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।
ସୁଖଂ ମେ ଦର୍ଶଯ ତ୍ଵଂ ହି ଵୀତରାଗେଣ ପ୍ରେଷିତଃ । ଭଵଚ୍ଛରଣମାପନ୍ନୋ ରକ୍ଷ ସଂସାରଦାରୁଣାତ୍
ମୋତେ ଖୁସି ଦେଖା, କାରଣ ତୁମେ ରାଗରୁ ମୁକ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପଠାଯାଇଛ; ମୁଁ ତୁମ ଶରଣକୁ ଆସିଛି, ଏହି କଠିନ ସଂସାରରୁ ମୋତେ ରକ୍ଷା କର।
ଵିଵେକ ଉଵାଚ- ଜ୍ଞାନଂ ଗଚ୍ଛମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ସ ତେ ସର୍ଵଂ ଵଦିଷ୍ଯତି । ଆତ୍ମା ତଥୋକ୍ତଃ ସଂପ୍ରାପ୍ତୋ ଯତ୍ର ଜ୍ଞାନଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍
ବିବେକ କହିଲେ— ଜ୍ଞାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଅ, ହେ ମହାମୁନି, ସେ ତୁମକୁ ସବୁ କଥା କହିଦେବେ; ଯେଉଁଠି ଜ୍ଞାନ ଅଟୁଟ ଅଛି, ସେଠି ଆତ୍ମା ଥାଏ।
ଭୋଭୋ ଜ୍ଞାନ ମହାତେଜଃ ସର୍ଵଭାଵପ୍ରଦର୍ଶକ । ଶରଣଂ ତ୍ଵାମହଂ ପ୍ରାପ୍ତଃ ସୁଖମାର୍ଗଂ ପ୍ରଦର୍ଶଯ
ହେ ଜ୍ଞାନ, ଅତି ତେଜସ୍ବୀ, ସମସ୍ତ ଭାବକୁ ଦେଖାଉଥିବା, ମୁଁ ତୁମ ଶରଣକୁ ଆସିଛି; ମୋତେ ଖୁସିର ପଥ ଦେଖା।
ଜ୍ଞାନମୁଵାଚ- ଭୃତ୍ଯୋହଂ ତଵ ଲୋକେଶ ତ୍ଵଂ ମାଂ ଵେତ୍ସି ନ ସୁଵ୍ରତ । ମଯା ଧ୍ଯାନେନ ଵୈ ପୂର୍ଵଂ ଵାରିତସ୍ତ୍ଵଂ ପୁନଃପୁନଃ
ଜ୍ଞାନ କହିଲେ— ମୁଁ ତୁମର ଦାସ, ହେ ଜଗତ୍ପତି, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ମୋତେ ଚିହ୍ନିନାହ; ମୁଁ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବରୁ ତୁମକୁ ବାରମ୍ବାର ରୋକିଥିଲି।
ପଂଚାତ୍ମକାନାଂ ସଂଗେନ ଆପଦଂ ପ୍ରାପ୍ତଵାନ୍ଭଵାନ୍ । ଧ୍ଯାନଂ ଗଚ୍ଛ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ସ ତେ ଦାତା ସୁଖସ୍ଯ ଚ
ପାଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ ସହ ମିଶି ତୁମେ ଦୁଃଖ ପାଇଛ; ଧ୍ୟାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଅ, ହେ ମହାମୁନି, ସେ ତୁମକୁ ଖୁସି ଦେବେ।
ଜ୍ଞାନେନ ପ୍ରେଷିତୋ ହ୍ଯାତ୍ମା ଧ୍ଯାନମାଶ୍ରିତ୍ଯ ସଂସ୍ଥିତଃ । ସୁଖମତ୍ଯଂତସିଦ୍ଧଂ ଚ ଧ୍ଯାନଂ ମେ ଦର୍ଶଯସ୍ଵ ହ
ଜ୍ଞାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପଠାଯାଇ, ଆତ୍ମା ଧ୍ୟାନରେ ବସି କହିଲେ—ମୋତେ ସେଇ ଅତିଉତ୍ତମ ଖୁସି ଦେଖା, ଯାହା ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ମିଳେ।
ଭଵଚ୍ଛରଣମାଯାତଂ ମାମେଵଂ ପରିରକ୍ଷଯ । ଏଵଂ ସଂଭାଷିତଂ ତସ୍ଯ ଧ୍ଯାନମାକର୍ଣ୍ଯ ତଦ୍ଵଚଃ
ମୁଁ ତୁମ ଶରଣକୁ ଆସିଛି; ଏହି କଠିନ ସଂସାରରୁ ମୋତେ ରକ୍ଷା କର। ଏଭଳି କହିଲେ, ଧ୍ୟାନ ତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣିଲେ।
ସମୁଵାଚ ପୁନଶ୍ଚାପି ତମାତ୍ମାନଂ ପ୍ରହୃଷ୍ଟଵାନ୍ । ନୈଵ ତ୍ଯାଜ୍ଯୋସ୍ମ୍ଯହଂ ତାତ ସର୍ଵକର୍ମସୁନିଶ୍ଚିତଃ
ପୁଣି ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ସେ ଆତ୍ମାକୁ କହିଲେ—'ହେ ପ୍ରିୟ, ମୁଁ କେବେ ଛାଡ଼ିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, କାରଣ ମୁଁ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଅଛି।'
ତ୍ଵଯୈଵ ଵୀତରାଗେଣ ଵିଵେକେନ ସଦୈଵ ହି । ଧ୍ଯାନଯୁକ୍ତୋ ଭଵସ୍ଵ ତ୍ଵମାତ୍ମାନମଵଲୋକଯ
ବିରାଗ ଓ ବିବେକ ସହିତ ସଦା ଧ୍ୟାନରେ ଲଗି ରୁହ; ନିଜକୁ ନିଜେ ଦେଖ।
ଆତ୍ମଵାଂସ୍ତ୍ଵଂ ସ୍ଥିରୋ ଭୂତ୍ଵା ନିରାତଂକୋ ଵିକଲ୍ପିତଃ । ଯଥା ଦୀପୋ ନିଵାତସ୍ଥଃ କଜ୍ଜଲଂ ଵମତେ ସ୍ଥିରଃ
ନିଜକୁ ଧାରଣ କରି, ଦୃଢ଼ ଓ ଭୟ ଭ୍ରମ ରହିତ ହେଇ ରୁହ; ଯେପରି ଅନିଳ ବାତାବରଣରେ ଦୀପ ଶାନ୍ତ ଭାବେ ଜଳେ।
ତଥା ଦୋଷାନ୍ପ୍ରଜ୍ଵଲିତ୍ଵା ନିର୍ଵାଣଂ ହି ପ୍ରଯାସ୍ଯତି । ଏକାଂତସ୍ଥୋ ନିରାହାରୋ ମିତାଶୀ ଭଵ ସର୍ଵଦା
ଏଭଳି ଦୋଷକୁ ଦଗଧ କରି ନିର୍ବାଣକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ; ସଦା ଏକାକୀ, ଉପବାସୀ ଓ ସଂଯମୀ ହେଇ ରୁହ।
ନିର୍ଦ୍ଵଂଦ୍ଵଃ ଶବ୍ଦସଂହୀନୋ ନିଶ୍ଚଲୋ ହ୍ଯାସନେ ସ୍ଥିତଃ । ଆତ୍ମାନମାତ୍ମନା ଧ୍ଯାଯନ୍ମମୈଵ ସ୍ଥିରବୁଦ୍ଧିନା
ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ରହିତ, ନିର୍ବାଚନ ଓ ଅଚଳ ହୋଇ ଆସନରେ ବସି, ଦୃଢ଼ ମନେ ନିଜକୁ ଧ୍ୟାନ କର, ଯେପରି ମୁଁ କରେ।
ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯସେ ପରମଂ ସ୍ଥାନଂ ତଦ୍ଵିଷ୍ଣୋଃ ପରମଂ ପଦମ୍
ତୁମେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥା, ଯାହା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପରମ ପଦ, ସେଠାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ।
ନଵମୋଽଧ୍ଯାଯଃ କଶ୍ଯପ ଉଵାଚ- ଏଵଂ ସଂବୋଧିତସ୍ତତ୍ର ଆତ୍ମା ଧ୍ଯାନାଦିକୈସ୍ତଦା । ତ୍ଯକ୍ତୁକାମଃ ସ ତତ୍କାର୍ଯଂ ପଂଚାତ୍ମକଂ ସ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍
କଶ୍ୟପ କହିଲେ: ଏଭଳି ଉପଦେଶ ପାଇ, ଆତ୍ମା ଧ୍ୟାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା, ପାଞ୍ଚଭୂତ ଦେହର କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଛାଡ଼ିବାକୁ ଚାହିଁ, ବୁଦ୍ଧିମତି ଭାବେ ତାହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ।
ନିମିତ୍ତାନ୍ଯେଵ ପଶ୍ଯୈଵ ପ୍ରାପ୍ଯ ତାଂସ୍ତାନ୍ପ୍ରଯାତି ସଃ । ଵିହାଯ କାଯଂ ନିର୍ଲକ୍ଷ୍ଯଂ ପତିତଂ ନୈଵ ପଶ୍ଯତି
ସେ କେବଳ କାରଣଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖେ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ଯାଏ; ଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଚିହ୍ନ ହୀନ ଭାବେ ପଡ଼ି ରହିଥିବା ଦେହକୁ ଦେଖେ ନାହିଁ।
ସହଵର୍ଦ୍ଧିତଯୋର୍ନାସ୍ତି ସଂବଂଧଃ ପ୍ରାଣ ଦେହଯୋଃ । ଧନପୁତ୍ରକଲତ୍ରୈଶ୍ଚ ସଂବଂଧଃ କେନ ହେତୁନା
ପ୍ରାଣ ଓ ଦେହ ଏକାସାଥି ଉନ୍ନତି କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସଂଯୋଗ ନାହିଁ; ତେବେ ଧନ, ପୁଅ, ଓ ଜଣାନୀ ସହ କିଏ ଯୋଗ ରଖିଛି?