ଭ୍ରାତୁସ୍ତସ୍ଯ ମହାଭାଗ ଆହ୍ଵାନଂ ଚ କରୋମ୍ଯହମ୍ । ଭୋଭୋ ଵିଵେକ ମେ ଭ୍ରାତରାଵଯୋସ୍ତ୍ଵଂ ଵଚଃ ଶୃଣୁ
ମୁଁ ଏବେ ତାଙ୍କୁ ଡାକୁଛି, ମହାଭାଗ୍ୟବାନ୍ ଭାଇ; ବିବେକ, ମୋର ଭାଇ, ଆମ ଦୁଇଜଣଙ୍କର କଥା ଶୁଣ।
ଏହ୍ଯେହି ସୁମହାଭାଗ ମମ ସ୍ନେହାନ୍ମହାମତେ । କଶ୍ଯପ ଉଵାଚ- ଶାଂତିକ୍ଷମାଭ୍ଯାଂ ସଂଯୁକ୍ତୋ ଭାର୍ଯାଭ୍ଯାଂ ଚ ସମାଗତଃ
ଆସ, ଆସ, ମହାଭାଗ୍ୟବାନ୍, ମହାମତି, ମୋ ପ୍ରେମରେ। କଶ୍ୟପ କହିଲେ— ସେ ଶାନ୍ତି ଓ କ୍ଷମା ସହିତ, ତାଙ୍କର ଦୁଇଜଣ ଜୀବନସାଥୀ ସହିତ ଆସିଲେ।
ସର୍ଵଦୃକ୍ସର୍ଵଗୋ ଵ୍ଯାପୀ ସର୍ଵତତ୍ତ୍ଵପରାଯଣଃ । ସଂଦେହାନାଂ ଚ ସର୍ଵେଷାଂ ଯୋ ରିପୁର୍ଜ୍ଞାନଵତ୍ସଲଃ
ସେ ସବୁକୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି, ସବୁଠାରେ ଅଛନ୍ତି, ସବୁକୁ ଭିତରେ ରହିଛନ୍ତି, ସବୁ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଲଗିଛନ୍ତି; ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହର ଶତ୍ରୁ, ଜ୍ଞାନର ପ୍ରେମି।
ଧାରଣା ଧୀଶ୍ଚ ଦ୍ଵେ ପୁତ୍ର୍ଯୌ ତସ୍ଯୈଵ ହି ମହାତ୍ମନଃ । ତସ୍ଯ ଯୋଗଃ ସୁତୋ ଜ୍ଯେଷ୍ଠୋ ମୋକ୍ଷୋ ଯସ୍ଯ ମହାଗୁରୁଃ
ଧାରଣା ଓ ବୁଦ୍ଧି ତାଙ୍କର ଦୁଇଜଣ ଝିଅ; ତାଙ୍କର ବଡ଼ ପୁଅ ହେଉଛି ଯୋଗ, ମୁକ୍ତି ତାଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁରୁ।
ନିର୍ମଲୋ ନିରହଂକାରୋ ନିରାଶୋ ନିଷ୍ପରିଗ୍ରହଃ । ସର୍ଵଵେଲାପ୍ରସନ୍ନାତ୍ମା ଗତଦ୍ଵଂଦ୍ଵୋ ମହାମତିଃ
ସେ ନିର୍ମଳ, ଅହଂକାର ନାହିଁ, ଆଶା ନାହିଁ, ସଂପତ୍ତି ନାହିଁ; ସମସ୍ତ ସମୟରେ ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରୁ ମୁକ୍ତ, ମହାମତି।
ସ ଵିଵେକଃ ସମାଯାତୋ ଗୁଣରତ୍ନୈର୍ଵିଭୂଷିତଃ । ଯସ୍ଯାମାତ୍ଯୌ ମହାତ୍ମାନୌ ଧର୍ମସତ୍ଯୌ ମହାମତୀ
ସେ ବିବେକ ଗୁଣରତ୍ନରେ ଭୂଷିତ ହୋଇ ଆସିଛନ୍ତି; ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀ ହେଉଛନ୍ତି ଧର୍ମ ଓ ସତ୍ୟ, ଦୁଇଜଣ ମହାତ୍ମା।
କ୍ଷମାଶାଂତିସମାଯୁକ୍ତଃ ସ ଵିଵେକଃ ସମାଗତଃ । ଵୀତରାଗମୁଵାଚେଦମାହୂତୋହଂ ସମାଗତଃ
କ୍ଷମା ଓ ଶାନ୍ତି ସହିତ ବିବେକ ଆସିଛନ୍ତି। ବୀତରାଗ କହିଲେ— 'ମୁଁ ଡାକାଯାଇ ଆସିଛି।'
ତଦ୍ଭ୍ରାତଃ କାରଣଂ ସର୍ଵଂ କଥ୍ଯତାଂ ହି ମମାଗ୍ରତଃ । ଯମାଶ୍ରିତ୍ଯ ତ୍ଵଯାଦ୍ଯୈଵ କୃତମାହ୍ଵାନମେଵ ମେ
ଭାଇ, ଏଠାରେ ତୁମେ ମୋତେ କାହିଁକି ଡାକିଛ, ସେ ସମସ୍ତ କାରଣ ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ କହ।
ଵୀତରାଗ ଉଵାଚ- ପୁମାନ୍ସ୍ଥିତୋ ଯଃ ପୁରତୋ ମହାପାଶୈର୍ନିଯଂତ୍ରିତଃ । ମୋହସ୍ଯ ବାଣୈଃ ସଂଭ୍ରାଂତଃ ସଂସାରସ୍ଯ ଚ ବଂଧନୈଃ
ବୀତରାଗ କହିଲେ— ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ତୁମ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଢ଼ ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ବାନ୍ଧା, ମୋହର ଅସ୍ତ୍ର ଓ ସଂସାରର ବନ୍ଧନରେ ଭ୍ରମିତ।
ସର୍ଵସ୍ଯ ଵ୍ଯାପକଃ ସ୍ଵାମୀ ଅଯମାତ୍ମା ମମୈଵ ଚ । ପଂଚତତ୍ତ୍ଵୈଃ ସମାଵିଷ୍ଟୋ ଜ୍ଞାନଧ୍ଯାନଵିଵର୍ଜିତଃ
ସେ ସମସ୍ତର ବ୍ୟାପକ ମାଳିକ, ଏବଂ ମୋର ନିଜ ଆତ୍ମା; ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱରେ ଆବୃତ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଧ୍ୟାନରୁ ବଞ୍ଚିତ।
ପୃଚ୍ଛତାମେନମାତ୍ମାନଂ ଭଵାଂସ୍ତତ୍ତ୍ଵେଷୁ ପଂଡିତଃ । ଵୀତରାଗଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵିଵେକୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍
ତୁମେ ତତ୍ତ୍ୱରେ ପାଣ୍ଡିତ, ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କର। ବୀତରାଗଙ୍କର କଥା ଶୁଣି ବିବେକ କହିଲେ।
ଵିଵେକ ଉଵାଚ- ସୁଖେନ ସ୍ଥୀଯତେ ଦେଵ ଭଵତା ଵିଶ୍ଵନାଯକ । ଆଗତେ ତ୍ଵଯି ସଂସାରେ କିଂ କିଂ ଭୁକ୍ତଂ ସୁଖଂ ସ୍ଵଯମ୍
ବିବେକ କହିଲେ— ଦେବ, ବିଶ୍ୱର ନାୟକ, ତୁମେ ଥିଲେ ସହଜରେ ରହିପାରିବା; କିନ୍ତୁ ତୁମେ ସଂସାରରେ ଯାଇଥିଲେ, ତୁମେ କଣ ସ୍ୱୟଂ କିଛି ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରିଛ?
ଆତ୍ମୋଵାଚ- ଗର୍ଭଵାସୋ ମହଦ୍ଦୁଃଖମସହ୍ଯଂ ଦାରୁଣଂ ମଯା । ଭୁକ୍ତମେଵ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ଜ୍ଞାନହୀନେନ ଵୈ ସଦା
ଆତ୍ମା କହିଲେ— ଗର୍ଭରେ ରହିବା ବଡ଼ ଦୁଃଖ, ଅସହ୍ୟ ଓ ଭୟଙ୍କର, ମୁଁ ଏହାକୁ ଅନୁଭବ କରିଛି, ବଡ଼ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍, ଜ୍ଞାନ ନଥିବା ସମୟରେ।
ଦେହେପି ଜ୍ଞାନଵିଭ୍ରଷ୍ଟଃ ସୋହଂ ଜାତୋ ହ୍ଯନେକଧା । ବାଲ୍ଯାଵସ୍ଥାଂ ଗତେନାଥ କୃତ୍ଯାକୃତ୍ଯଂ କୃତଂ ମଯା
ଦେହରେ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ହାରାଇ, ମୁଁ ଅନେକ ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି; ଶିଶୁ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚି, ମୁଁ ଭଲ ଓ ମନ୍ଦ କାମ କରିଛି।
ତାରୁଣ୍ଯେନ କୃତା କ୍ରୀଡା ଭୁକ୍ତା ଭାର୍ଯା ହ୍ଯନେକଶଃ । ଵାର୍ଧକଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ସଂତପ୍ତଃ ପୁତ୍ରଶୋକାଦିଭିସ୍ତଥା
ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ମୁଁ ଖେଳା କରିଥିଲି ଏବଂ ଅନେକ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ଭୋଗ କରିଥିଲି; କିନ୍ତୁ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚି ମୁଁ ପୁଅ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଜଳିଯାଉଛି।
ଭାର୍ଯାଦୀନାଂ ଵିଯୋଗୈସ୍ତୁ ଦଗ୍ଧୋସ୍ମ୍ଯହମହର୍ନିଶମ୍ । ଦୁଃଖୈରନେକସଂଵର୍ଣୈଃ ସଂତପ୍ତୋସ୍ମି ଦିନେଦିନେ
ପତ୍ନୀ ଓ ଅନ୍ୟମାନେଠାରୁ ବିୟୋଗରେ ମୁଁ ଦିନରାତି ଜଳିଯାଉଛି; ଅନେକ ପ୍ରକାରର ଦୁଃଖରେ ପ୍ରତିଦିନ ମୁଁ ଦୁଃଖିତ ହେଉଛି।
ଦିଵାରାତ୍ରୌ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ନ ଵିଂଦାମି ସୁଖଂ କ୍ଵଚିତ୍ । ଏଵଂ ଦୁଃଖୈ ସୁସଂତପ୍ତଃ କିଂ କରୋମି ମହାମତେ
ହେ ମହାମୁନି, ଦିନରେ କିମ୍ବା ରାତିରେ କେଉଁଠି ମୁଁ କେବେ ଖୁସି ପାଉନି; ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ଜଳିଯାଇ, ମୁଁ କଣ କରିବି, ହେ ଜ୍ଞାନୀ?
ତମୁପାଯଂ ଵଦସ୍ଵୈଵ ସୁଖଂ ଵିଂଦାମି ଯେନ ଵୈ । ଅସ୍ମାତ୍ସଂସାରଜାଲୌଘାନ୍ମୋଚଯାଦ୍ଯ ସୁବଂଧନାତ୍
ମୋତେ ସେଇ ଉପାୟ କହ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ସତ୍ୟରେ ଖୁସି ପାଇପାରିବି, ଏବଂ ଏହି ସଂସାରର ଭୟଙ୍କର ଜଞ୍ଜାଳରୁ ଆଜି ମୁକ୍ତି ମିଳିପାରିବ।
ଵିଵେକ ଉଵାଚ- ଭଵାଞ୍ଛୁଦ୍ଧୋସି ନିର୍ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵୋ ହ୍ଯପାପୋସି ଜଗତ୍ପତେ । ଏନଂ ଗଚ୍ଛ ମହାତ୍ମାନଂ ଵୀତରାଗଂ ସୁଖପ୍ରଦମ୍
ବିବେକ କହିଲେ— ତୁମେ ପବିତ୍ର, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରୁ ମୁକ୍ତ ଏବଂ ନିଷ୍ପାପ, ହେ ଜଗତ୍ପତି; ସେଇ ମହାନ୍ ଆତ୍ମାଙ୍କୁ ଯାଅ, ଯିଏ ରାଗରୁ ମୁକ୍ତ ଏବଂ ଖୁସି ଦେଇଥାନ୍ତି।
ନିଃସଂଶଯଂ ତ୍ଵଯା ଦୃଷ୍ଟଂ ନଗ୍ନମାଚାରଵର୍ଜିତମ୍ । ସୁଖପ୍ରଦର୍ଶକୋ ହ୍ଯେଷ ସର୍ଵସଂତାପନାଶକଃ
ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଛ; ସେ ନଗ୍ନ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଆଚରଣରୁ ମୁକ୍ତ; ସେ ଖୁସି ଦେଖାଏ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖକୁ ଦୂର କରନ୍ତି।
ଏଵମାକର୍ଣ୍ଯ ଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା ଵୀତରାଗଂ ଗତଃ ପୁନଃ । ତମୁଵାଚ ଶ୍ଵସନ୍ଦୀନଃ ଶ୍ରୂଯତାଂ ଵଚନଂ ମମ
ଏଭଳି ଶୁଣି, ପବିତ୍ର ମନବଳିଆଟିଏ ପୁଣିଥରେ ରାଗରୁ ମୁକ୍ତ ମହାନ୍କୁ ଗଲେ; ଶ୍ୱାସ ଚାଲିଥିବା ଦୁଃଖରେ ସେ କହିଲେ—'ମୋ କଥା ଶୁଣ।'
ସୁଖଂ ଵିଂଦାମି ଯେନାହଂ ତଂ ମାର୍ଗଂ ମମ ଦର୍ଶଯ । ଏଵମସ୍ତୁ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ କରିଷ୍ଯେ ଵଚନଂ ତଵ
ମୁଁ ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଖୁସି ପାଇପାରିବି, ସେଇ ପଥ ଦେଖା; ଏହିପରି ହେଉ, ହେ ମହାମୁନି, ମୁଁ ତୁମର କଥା ଅନୁସରିବି।
ପୁନର୍ଗଚ୍ଛ ଵିଵେକଂ ହି ସୁଖଵାର୍ତା କୃତା ତ୍ଵଯା । ସୁଖମାର୍ଗସ୍ଯ ଵୈ ଵକ୍ତା ତଵ ଏଷ ଭଵିଷ୍ଯତି
ପୁଣି ବିବେକଙ୍କୁ ଯାଅ, କାରଣ ତୁମେ ତାଙ୍କଠାରୁ ଖୁସିର ସମ୍ବାଦ ପାଇଛ; ସେ ତୁମକୁ ଖୁସିର ପଥ କହିବେ।
ଵୀତରାଗେଣ ପୁଣ୍ଯେନ ପ୍ରେଷିତୋ ଗତଵାନ୍ପ୍ରଭୁଃ । ତମୁଵାଚ ମହାତ୍ମାନଂ ଵିଵେକଂ ଶୁଦ୍ଧସତ୍ତମମ୍
ରାଗରୁ ମୁକ୍ତ ଧର୍ମିକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପଠାଯାଇ, ପ୍ରଭୁ ବିବେକଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଏବଂ ସେଇ ପବିତ୍ର ମହାନ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।
ସୁଖଂ ମେ ଦର୍ଶଯ ତ୍ଵଂ ହି ଵୀତରାଗେଣ ପ୍ରେଷିତଃ । ଭଵଚ୍ଛରଣମାପନ୍ନୋ ରକ୍ଷ ସଂସାରଦାରୁଣାତ୍
ମୋତେ ଖୁସି ଦେଖା, କାରଣ ତୁମେ ରାଗରୁ ମୁକ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପଠାଯାଇଛ; ମୁଁ ତୁମ ଶରଣକୁ ଆସିଛି, ଏହି କଠିନ ସଂସାରରୁ ମୋତେ ରକ୍ଷା କର।
ଵିଵେକ ଉଵାଚ- ଜ୍ଞାନଂ ଗଚ୍ଛମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ସ ତେ ସର୍ଵଂ ଵଦିଷ୍ଯତି । ଆତ୍ମା ତଥୋକ୍ତଃ ସଂପ୍ରାପ୍ତୋ ଯତ୍ର ଜ୍ଞାନଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍
ବିବେକ କହିଲେ— ଜ୍ଞାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଅ, ହେ ମହାମୁନି, ସେ ତୁମକୁ ସବୁ କଥା କହିଦେବେ; ଯେଉଁଠି ଜ୍ଞାନ ଅଟୁଟ ଅଛି, ସେଠି ଆତ୍ମା ଥାଏ।
ଭୋଭୋ ଜ୍ଞାନ ମହାତେଜଃ ସର୍ଵଭାଵପ୍ରଦର୍ଶକ । ଶରଣଂ ତ୍ଵାମହଂ ପ୍ରାପ୍ତଃ ସୁଖମାର୍ଗଂ ପ୍ରଦର୍ଶଯ
ହେ ଜ୍ଞାନ, ଅତି ତେଜସ୍ବୀ, ସମସ୍ତ ଭାବକୁ ଦେଖାଉଥିବା, ମୁଁ ତୁମ ଶରଣକୁ ଆସିଛି; ମୋତେ ଖୁସିର ପଥ ଦେଖା।
ଜ୍ଞାନମୁଵାଚ- ଭୃତ୍ଯୋହଂ ତଵ ଲୋକେଶ ତ୍ଵଂ ମାଂ ଵେତ୍ସି ନ ସୁଵ୍ରତ । ମଯା ଧ୍ଯାନେନ ଵୈ ପୂର୍ଵଂ ଵାରିତସ୍ତ୍ଵଂ ପୁନଃପୁନଃ
ଜ୍ଞାନ କହିଲେ— ମୁଁ ତୁମର ଦାସ, ହେ ଜଗତ୍ପତି, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ମୋତେ ଚିହ୍ନିନାହ; ମୁଁ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବରୁ ତୁମକୁ ବାରମ୍ବାର ରୋକିଥିଲି।
ପଂଚାତ୍ମକାନାଂ ସଂଗେନ ଆପଦଂ ପ୍ରାପ୍ତଵାନ୍ଭଵାନ୍ । ଧ୍ଯାନଂ ଗଚ୍ଛ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ସ ତେ ଦାତା ସୁଖସ୍ଯ ଚ
ପାଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ ସହ ମିଶି ତୁମେ ଦୁଃଖ ପାଇଛ; ଧ୍ୟାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଅ, ହେ ମହାମୁନି, ସେ ତୁମକୁ ଖୁସି ଦେବେ।
ଜ୍ଞାନେନ ପ୍ରେଷିତୋ ହ୍ଯାତ୍ମା ଧ୍ଯାନମାଶ୍ରିତ୍ଯ ସଂସ୍ଥିତଃ । ସୁଖମତ୍ଯଂତସିଦ୍ଧଂ ଚ ଧ୍ଯାନଂ ମେ ଦର୍ଶଯସ୍ଵ ହ
ଜ୍ଞାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପଠାଯାଇ, ଆତ୍ମା ଧ୍ୟାନରେ ବସି କହିଲେ—ମୋତେ ସେଇ ଅତିଉତ୍ତମ ଖୁସି ଦେଖା, ଯାହା ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ମିଳେ।