ଲଜ୍ଜା ତସ୍ଯାଃ ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯା ଅନ୍ଯଚ୍ଚୈଵ ଵଦାମ୍ଯହମ୍ । ମାତରଂ ଵୈ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯା ତ୍ଵଯା ପରିକୀର୍ତିତା
ତାଙ୍କୁ ଲଜ୍ଜା ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ; ଆଉ ମୁଁ ଏକ କଥା କହିବି। ମୁଁ ତୁମେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଥିବା ମାତା ବିଷୟରେ କହିବି।
ପ୍ରାଣିନାମଂଗଦେଶେଷୁ ସଦୈଵ ଚେତନା ସ୍ଥିତା । ପରଜ୍ଞାନପ୍ରଦା ଯା ଚ ସା ପ୍ରଜ୍ଞା ପରିକଥ୍ଯତେ
ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଅଂଗ ଅଂଗରେ ସଦା ଚେତନା ବ୍ୟପ୍ତ ଅଛି; ଯିଏ ଉଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥାଏ, ସେ 'ପ୍ରଜ୍ଞା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ପ୍ରଜ୍ଞା ମାତା ସମାଖ୍ଯାତା ପ୍ରାଣିନାଂ ପାଲନାଯ ସା । ସଂସ୍ଥିତା ସର୍ଵଲୋକେଷୁ ପୋଷଣାଯ ହିତାଯ ଵା
ପ୍ରଜ୍ଞାକୁ ମାତା ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ; ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପୋଷଣ ଓ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ବ୍ୟପ୍ତ ଅଛି।
ସୁମତିର୍ନାମ ଯା ପ୍ରୋକ୍ତା ସା ମାତା ପରିକଥ୍ଯତେ । ସଂସାରଦ୍ଵାରମାର୍ଗାଣି ଯାନି ରୂପାଣି ନିତ୍ଯଶଃ
ଯିଏ 'ସୁମତି' ନାମରେ ପରିଚିତ, ସେ ମାତା ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ନିତ; ସଂସାରର ଦ୍ୱାର ଓ ପଥ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପରେ ସଦା ଅଛି।
ଭଵଂତି ମାତରୋ ହ୍ଯେତା ବହୁଦୁଃଖପ୍ରଦର୍ଶିକାଃ । ମାତୃରୂପଂ ସମାଖ୍ଯାତମନ୍ଯତ୍କିଂ ତେ ଵଦାମ୍ଯହମ୍
ଏହି ମାତାମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଅଛନ୍ତି, ବହୁ ଦୁଃଖ ଦେଖାଇଥାନ୍ତି; ମାତାର ରୂପ ବର୍ଣ୍ନିତ ହୋଇଛି—ଆଉ କଣ କହିବି?
ଆତ୍ମୋଵାଚ- ଭଵାନ୍କୋ ହି ସମାଯାତୋ ମମ ସଂତାପନାଶକଃ । ଵିସ୍ତରେଣ ସମାଖ୍ଯାହି ସ୍ଵରୂପମାତ୍ମନଃ ସ୍ଵଯମ୍
ଆତ୍ମା କହିଲେ—ତୁମେ କିଏ, ଯିଏ ଆସିଛ, ମୋର ଦୁଃଖ ଦୂର କରିଛ? ତୁମର ସ୍ବରୂପକୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ଏବେ କହ।
ଵୀତରାଗ ଉଵାଚ- ଯସ୍ମାତ୍କାମାନି ଵର୍ତଂତେ ନିରାଶାଃ ସର୍ଵ ଏଵ ତେ । ଯଂ ଦୁଷ୍ଟତ୍ଵାନ୍ନ ପଶ୍ଯଂତି କର୍ମାଣ୍ଯେତାନି ନାନ୍ଯଥା
ବୀତରାଗ କହିଲେ— ଯେଉଁ ଆଶା ଆମେ ରଖୁଥିବା ଚାହିଦାଗୁଡିକ, ସେଗୁଡିକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିରାଶା; ତାଙ୍କର ଦୁଷ୍ଟତା ଦ୍ୱାରା, ସେମାନେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡିକୁ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖିପାରିନାହାନ୍ତି।
ଯତ୍ସମୀପଂ ହି ନାଯାତି ଆଶା ଚୈଵ କଦାଚନ । କ୍ରୋଧୋ ଲୋଭସ୍ତଥା ମୋହୋ ଯଦ୍ଭଯାତ୍ପ୍ରଲଯଂ ଗତାଃ
ଯେଉଁଠାରେ କେବେ ଆଶା ଆସିନଥାଏ, ସେଠାରେ କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ ଓ ମୋହ ଭୟରେ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ଵୀତରାଗୋସ୍ମି ଭଦ୍ରଂ ତେ ଵିଵେକୋ ମମ ବାଂଧଵଃ । ଆତ୍ମୋଵାଚ- କୀଦୃଶୋଽସୌ ତଵ ଭ୍ରାତା ଵିଵେକୋ ନାମ ନାମତଃ
ମୁଁ ବୀତରାଗ— ତୁମକୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା! ବିବେକ ମୋର ସହଚର।
ତସ୍ଯ ତ୍ଵଂ ଲକ୍ଷଣଂ ବ୍ରୂହି ଭ୍ରାତୁରାତ୍ମନ ଏଵ ଚ । ଵୀତରାଗ ଉଵାଚ- ତସ୍ଯୈଵ ଲକ୍ଷଣଂ ରୂପଂ ନ ଵଦାମି ତଵାଗ୍ରତଃ
ତୁମେ ତାଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ଓ ତୁମର ନିଜ ଲକ୍ଷଣ କହ। ବୀତରାଗ କହିଲେ— ତାଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ଓ ରୂପ ମୁଁ ତୁମ ସମ୍ମୁଖରେ କହିବିନାହିଁ।
ଭ୍ରାତୁସ୍ତସ୍ଯ ମହାଭାଗ ଆହ୍ଵାନଂ ଚ କରୋମ୍ଯହମ୍ । ଭୋଭୋ ଵିଵେକ ମେ ଭ୍ରାତରାଵଯୋସ୍ତ୍ଵଂ ଵଚଃ ଶୃଣୁ
ମୁଁ ଏବେ ତାଙ୍କୁ ଡାକୁଛି, ମହାଭାଗ୍ୟବାନ୍ ଭାଇ; ବିବେକ, ମୋର ଭାଇ, ଆମ ଦୁଇଜଣଙ୍କର କଥା ଶୁଣ।
ଏହ୍ଯେହି ସୁମହାଭାଗ ମମ ସ୍ନେହାନ୍ମହାମତେ । କଶ୍ଯପ ଉଵାଚ- ଶାଂତିକ୍ଷମାଭ୍ଯାଂ ସଂଯୁକ୍ତୋ ଭାର୍ଯାଭ୍ଯାଂ ଚ ସମାଗତଃ
ଆସ, ଆସ, ମହାଭାଗ୍ୟବାନ୍, ମହାମତି, ମୋ ପ୍ରେମରେ। କଶ୍ୟପ କହିଲେ— ସେ ଶାନ୍ତି ଓ କ୍ଷମା ସହିତ, ତାଙ୍କର ଦୁଇଜଣ ଜୀବନସାଥୀ ସହିତ ଆସିଲେ।
ସର୍ଵଦୃକ୍ସର୍ଵଗୋ ଵ୍ଯାପୀ ସର୍ଵତତ୍ତ୍ଵପରାଯଣଃ । ସଂଦେହାନାଂ ଚ ସର୍ଵେଷାଂ ଯୋ ରିପୁର୍ଜ୍ଞାନଵତ୍ସଲଃ
ସେ ସବୁକୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି, ସବୁଠାରେ ଅଛନ୍ତି, ସବୁକୁ ଭିତରେ ରହିଛନ୍ତି, ସବୁ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଲଗିଛନ୍ତି; ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହର ଶତ୍ରୁ, ଜ୍ଞାନର ପ୍ରେମି।
ଧାରଣା ଧୀଶ୍ଚ ଦ୍ଵେ ପୁତ୍ର୍ଯୌ ତସ୍ଯୈଵ ହି ମହାତ୍ମନଃ । ତସ୍ଯ ଯୋଗଃ ସୁତୋ ଜ୍ଯେଷ୍ଠୋ ମୋକ୍ଷୋ ଯସ୍ଯ ମହାଗୁରୁଃ
ଧାରଣା ଓ ବୁଦ୍ଧି ତାଙ୍କର ଦୁଇଜଣ ଝିଅ; ତାଙ୍କର ବଡ଼ ପୁଅ ହେଉଛି ଯୋଗ, ମୁକ୍ତି ତାଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁରୁ।
ନିର୍ମଲୋ ନିରହଂକାରୋ ନିରାଶୋ ନିଷ୍ପରିଗ୍ରହଃ । ସର୍ଵଵେଲାପ୍ରସନ୍ନାତ୍ମା ଗତଦ୍ଵଂଦ୍ଵୋ ମହାମତିଃ
ସେ ନିର୍ମଳ, ଅହଂକାର ନାହିଁ, ଆଶା ନାହିଁ, ସଂପତ୍ତି ନାହିଁ; ସମସ୍ତ ସମୟରେ ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରୁ ମୁକ୍ତ, ମହାମତି।
ସ ଵିଵେକଃ ସମାଯାତୋ ଗୁଣରତ୍ନୈର୍ଵିଭୂଷିତଃ । ଯସ୍ଯାମାତ୍ଯୌ ମହାତ୍ମାନୌ ଧର୍ମସତ୍ଯୌ ମହାମତୀ
ସେ ବିବେକ ଗୁଣରତ୍ନରେ ଭୂଷିତ ହୋଇ ଆସିଛନ୍ତି; ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀ ହେଉଛନ୍ତି ଧର୍ମ ଓ ସତ୍ୟ, ଦୁଇଜଣ ମହାତ୍ମା।
କ୍ଷମାଶାଂତିସମାଯୁକ୍ତଃ ସ ଵିଵେକଃ ସମାଗତଃ । ଵୀତରାଗମୁଵାଚେଦମାହୂତୋହଂ ସମାଗତଃ
କ୍ଷମା ଓ ଶାନ୍ତି ସହିତ ବିବେକ ଆସିଛନ୍ତି। ବୀତରାଗ କହିଲେ— 'ମୁଁ ଡାକାଯାଇ ଆସିଛି।'
ତଦ୍ଭ୍ରାତଃ କାରଣଂ ସର୍ଵଂ କଥ୍ଯତାଂ ହି ମମାଗ୍ରତଃ । ଯମାଶ୍ରିତ୍ଯ ତ୍ଵଯାଦ୍ଯୈଵ କୃତମାହ୍ଵାନମେଵ ମେ
ଭାଇ, ଏଠାରେ ତୁମେ ମୋତେ କାହିଁକି ଡାକିଛ, ସେ ସମସ୍ତ କାରଣ ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ କହ।
ଵୀତରାଗ ଉଵାଚ- ପୁମାନ୍ସ୍ଥିତୋ ଯଃ ପୁରତୋ ମହାପାଶୈର୍ନିଯଂତ୍ରିତଃ । ମୋହସ୍ଯ ବାଣୈଃ ସଂଭ୍ରାଂତଃ ସଂସାରସ୍ଯ ଚ ବଂଧନୈଃ
ବୀତରାଗ କହିଲେ— ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ତୁମ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଢ଼ ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ବାନ୍ଧା, ମୋହର ଅସ୍ତ୍ର ଓ ସଂସାରର ବନ୍ଧନରେ ଭ୍ରମିତ।
ସର୍ଵସ୍ଯ ଵ୍ଯାପକଃ ସ୍ଵାମୀ ଅଯମାତ୍ମା ମମୈଵ ଚ । ପଂଚତତ୍ତ୍ଵୈଃ ସମାଵିଷ୍ଟୋ ଜ୍ଞାନଧ୍ଯାନଵିଵର୍ଜିତଃ
ସେ ସମସ୍ତର ବ୍ୟାପକ ମାଳିକ, ଏବଂ ମୋର ନିଜ ଆତ୍ମା; ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱରେ ଆବୃତ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଧ୍ୟାନରୁ ବଞ୍ଚିତ।
ପୃଚ୍ଛତାମେନମାତ୍ମାନଂ ଭଵାଂସ୍ତତ୍ତ୍ଵେଷୁ ପଂଡିତଃ । ଵୀତରାଗଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵିଵେକୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍
ତୁମେ ତତ୍ତ୍ୱରେ ପାଣ୍ଡିତ, ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କର। ବୀତରାଗଙ୍କର କଥା ଶୁଣି ବିବେକ କହିଲେ।
ଵିଵେକ ଉଵାଚ- ସୁଖେନ ସ୍ଥୀଯତେ ଦେଵ ଭଵତା ଵିଶ୍ଵନାଯକ । ଆଗତେ ତ୍ଵଯି ସଂସାରେ କିଂ କିଂ ଭୁକ୍ତଂ ସୁଖଂ ସ୍ଵଯମ୍
ବିବେକ କହିଲେ— ଦେବ, ବିଶ୍ୱର ନାୟକ, ତୁମେ ଥିଲେ ସହଜରେ ରହିପାରିବା; କିନ୍ତୁ ତୁମେ ସଂସାରରେ ଯାଇଥିଲେ, ତୁମେ କଣ ସ୍ୱୟଂ କିଛି ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରିଛ?
ଆତ୍ମୋଵାଚ- ଗର୍ଭଵାସୋ ମହଦ୍ଦୁଃଖମସହ୍ଯଂ ଦାରୁଣଂ ମଯା । ଭୁକ୍ତମେଵ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ଜ୍ଞାନହୀନେନ ଵୈ ସଦା
ଆତ୍ମା କହିଲେ— ଗର୍ଭରେ ରହିବା ବଡ଼ ଦୁଃଖ, ଅସହ୍ୟ ଓ ଭୟଙ୍କର, ମୁଁ ଏହାକୁ ଅନୁଭବ କରିଛି, ବଡ଼ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍, ଜ୍ଞାନ ନଥିବା ସମୟରେ।
ଦେହେପି ଜ୍ଞାନଵିଭ୍ରଷ୍ଟଃ ସୋହଂ ଜାତୋ ହ୍ଯନେକଧା । ବାଲ୍ଯାଵସ୍ଥାଂ ଗତେନାଥ କୃତ୍ଯାକୃତ୍ଯଂ କୃତଂ ମଯା
ଦେହରେ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ହାରାଇ, ମୁଁ ଅନେକ ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି; ଶିଶୁ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚି, ମୁଁ ଭଲ ଓ ମନ୍ଦ କାମ କରିଛି।
ତାରୁଣ୍ଯେନ କୃତା କ୍ରୀଡା ଭୁକ୍ତା ଭାର୍ଯା ହ୍ଯନେକଶଃ । ଵାର୍ଧକଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ସଂତପ୍ତଃ ପୁତ୍ରଶୋକାଦିଭିସ୍ତଥା
ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ମୁଁ ଖେଳା କରିଥିଲି ଏବଂ ଅନେକ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ଭୋଗ କରିଥିଲି; କିନ୍ତୁ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚି ମୁଁ ପୁଅ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଜଳିଯାଉଛି।
ଭାର୍ଯାଦୀନାଂ ଵିଯୋଗୈସ୍ତୁ ଦଗ୍ଧୋସ୍ମ୍ଯହମହର୍ନିଶମ୍ । ଦୁଃଖୈରନେକସଂଵର୍ଣୈଃ ସଂତପ୍ତୋସ୍ମି ଦିନେଦିନେ
ପତ୍ନୀ ଓ ଅନ୍ୟମାନେଠାରୁ ବିୟୋଗରେ ମୁଁ ଦିନରାତି ଜଳିଯାଉଛି; ଅନେକ ପ୍ରକାରର ଦୁଃଖରେ ପ୍ରତିଦିନ ମୁଁ ଦୁଃଖିତ ହେଉଛି।
ଦିଵାରାତ୍ରୌ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ନ ଵିଂଦାମି ସୁଖଂ କ୍ଵଚିତ୍ । ଏଵଂ ଦୁଃଖୈ ସୁସଂତପ୍ତଃ କିଂ କରୋମି ମହାମତେ
ହେ ମହାମୁନି, ଦିନରେ କିମ୍ବା ରାତିରେ କେଉଁଠି ମୁଁ କେବେ ଖୁସି ପାଉନି; ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ଜଳିଯାଇ, ମୁଁ କଣ କରିବି, ହେ ଜ୍ଞାନୀ?
ତମୁପାଯଂ ଵଦସ୍ଵୈଵ ସୁଖଂ ଵିଂଦାମି ଯେନ ଵୈ । ଅସ୍ମାତ୍ସଂସାରଜାଲୌଘାନ୍ମୋଚଯାଦ୍ଯ ସୁବଂଧନାତ୍
ମୋତେ ସେଇ ଉପାୟ କହ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ସତ୍ୟରେ ଖୁସି ପାଇପାରିବି, ଏବଂ ଏହି ସଂସାରର ଭୟଙ୍କର ଜଞ୍ଜାଳରୁ ଆଜି ମୁକ୍ତି ମିଳିପାରିବ।
ଵିଵେକ ଉଵାଚ- ଭଵାଞ୍ଛୁଦ୍ଧୋସି ନିର୍ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵୋ ହ୍ଯପାପୋସି ଜଗତ୍ପତେ । ଏନଂ ଗଚ୍ଛ ମହାତ୍ମାନଂ ଵୀତରାଗଂ ସୁଖପ୍ରଦମ୍
ବିବେକ କହିଲେ— ତୁମେ ପବିତ୍ର, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରୁ ମୁକ୍ତ ଏବଂ ନିଷ୍ପାପ, ହେ ଜଗତ୍ପତି; ସେଇ ମହାନ୍ ଆତ୍ମାଙ୍କୁ ଯାଅ, ଯିଏ ରାଗରୁ ମୁକ୍ତ ଏବଂ ଖୁସି ଦେଇଥାନ୍ତି।
ନିଃସଂଶଯଂ ତ୍ଵଯା ଦୃଷ୍ଟଂ ନଗ୍ନମାଚାରଵର୍ଜିତମ୍ । ସୁଖପ୍ରଦର୍ଶକୋ ହ୍ଯେଷ ସର୍ଵସଂତାପନାଶକଃ
ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଛ; ସେ ନଗ୍ନ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଆଚରଣରୁ ମୁକ୍ତ; ସେ ଖୁସି ଦେଖାଏ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖକୁ ଦୂର କରନ୍ତି।