କୁଚାଭ୍ଯାଂ ଚ ନିତଂବାଭ୍ଯାଂ ଵଯସା ଚ ଵିରାଜତେ । ହୃନ୍ମାଂସସ୍ଯାଧିକା ଵୃଦ୍ଧିର୍ଦୃଷ୍ଟା ଚାତ୍ର ନ ସଂଶଯଃ
ସେ ନାରୀ ତାଙ୍କର ଉଦର, କଟି ଓ ଯୁବତ୍ବରେ ଚମକେ; ଏଠାରେ ହୃଦୟର ମାଂସ ଅଧିକ ହେବା ଦେଖାଯାଏ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ପତନାଯ ଚ ଲୋକାନାଂ ମୋହରୂପଂ ଵିଦର୍ଶିତମ୍ । ନଭଵତ୍ଯେଵ ସା ନାରୀ ଯା ତ୍ଵଯା ପରିକୀର୍ତିତା
ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ପତନ ପାଇଁ ମୋହର ରୂପ ଦେଖାଯାଏ; ତୁମେ ଯେଉଁ ନାରୀକୁ ବର୍ଣ୍ନନା କରିଥିଲା, ସେ ନାରୀ ପ୍ରକୃତରେ ଅଛି ନାହିଁ।
ଲୀଲଯା କୁରୁତେ ଧାତା ଵିନୋଦାଯ ସଦାତ୍ମନଃ । ଯଥା ନାର୍ଯାସ୍ତଥା ପୁଂସୋ ଜୀଵଃ ସର୍ଵତ୍ର ସଂସ୍ଥିତଃ
ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ତାଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ ଲୀଳା କରନ୍ତି; ନାରୀ ଯେପରି, ପୁରୁଷରେ ମଧ୍ୟ ଜୀବ ତାଲେ ସମସ୍ତ ଠାରେ ବ୍ୟପ୍ତ ଅଛି।
କୁଚଯୋନିଵିହୀନା ଯେ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତାଃ ସଦୈଵ ହି । ନରସ୍ତୁ ପୁରୁଷଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ନାରୀ ପ୍ରକୃତିରୁଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁମାନେ କୁଚ ଓ ଯୋନିରୁ ବିହୀନ, ସେମାନେ ସଦା ଜୀବନ୍ତ ମୁକ୍ତ; ପୁରୁଷକୁ 'ପୁରୁଷ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ନାରୀକୁ 'ପ୍ରକୃତି' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ରମତେ ତେନ ଵୈ ସାର୍ଦ୍ଧଂ ନ ମୁକ୍ତା ହି କଦାଚନ । ଭଵାନ୍ପ୍ରକୃତିସଂଯୁକ୍ତଃ ପୁରୁଷେଷୁ ପ୍ରଦୃଶ୍ଯତେ
ସେ ତାଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କେବେ ମୁକ୍ତି ପାଇନାହିଁ; ଆପଣ ପ୍ରକୃତି ସହିତ ଏକତାରେ ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି।
କଃ କସ୍ଯ କୁରୁତେ ଲଜ୍ଜାମେଵଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ସୁଖଂ ଵ୍ରଜ । ଵୃଦ୍ଧାଂ ସ୍ତ୍ରିଯଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସଦାଵୃଦ୍ଧାଂ ଵରାନନେ
ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ କିଏ କାହା ପାଇଁ ଲଜ୍ଜା କରିବ? ଆନନ୍ଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କର; ମୁଁ ତୁମକୁ ସଦା ବୃଦ୍ଧ ନାରୀ ବିଷୟରେ କହିବି, ଓ ସୁନ୍ଦର ମୁହଁବାଳି।
ତ୍ଵଚା ଜର୍ଜରତାଂ ଯାତା ଯସ୍ଯାପ୍ଯଂଗେ ଵରାନନେ । ଶ୍ଵେତୈଶ୍ଚୈଵ ତଥାକେଶୈଃ ପଲିତୈଶ୍ଚ ସମାକୁଲା
ଯାହାର ଚର୍ମ ଝିଁଜି ହୋଇଯାଇଛି, ତାଙ୍କର ଅଂଗ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି; ସେ ଧଳା ଓ ପାଳିତ କେଶରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାନ୍ତି, ଓ ସୁନ୍ଦର ମୁହଁବାଳି।
ବଲହୀନାଥ ଦୀନାପି ଵ୍ଯାପିତା ଵଲିନା ତଦା । ନେଯଂ ଵୃଦ୍ଧା ଭଵେନ୍ନାରୀ ପରଂ ଵୃଦ୍ଧା ଚ କଥ୍ଯତେ
ସେ ବଳହୀନ ଓ ଦୁଃଖିତ, ତାଙ୍କର ଶରୀର ଭାରି ଭାବରେ ଭାଗ୍ରା ହୋଇଯାଇଛି; ବୃଦ୍ଧା ହେଲେ ନାରୀ ଭାବି ଯାଏନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ବୃଦ୍ଧା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଏତସ୍ଯା ଲକ୍ଷଣଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଯୁଵତୀଂ ପ୍ରଵଦାମ୍ଯହମ୍ । ଜ୍ଞାନେନ ଵର୍ଦ୍ଧତେ ନିତ୍ଯଂ ଜୀଵପାର୍ଶ୍ଵେ ସମାଶ୍ରିତା
ଏହି ତାଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ବର୍ଣ୍ନିତ; ଏବେ ମୁଁ ଯୁବତୀ ବିଷୟରେ କହିବି, ଯିଏ ସଦା ଜ୍ଞାନରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଉଛି, ଜୀବର ପାଶରେ ଅଶ୍ରୟ ନେଇଥାଏ।
ସୁମତିର୍ନାମ ସଂପ୍ରୋକ୍ତା ସା ଵୃଦ୍ଧା ଯୁଵତୀତି ଚ । ନାରୀ ପୁରୁଷଲୋକେଷୁ ସର୍ଵଦୈଵ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତା
ସେ 'ସୁମତି' ନାମରେ ପରିଚିତ, ବୃଦ୍ଧ ଓ ଯୁବତୀ ଦୁଇଁ; ନାରୀ ସଦା ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟପ୍ତ ଅଛି।
ଲଜ୍ଜା ତସ୍ଯାଃ ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯା ଅନ୍ଯଚ୍ଚୈଵ ଵଦାମ୍ଯହମ୍ । ମାତରଂ ଵୈ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯା ତ୍ଵଯା ପରିକୀର୍ତିତା
ତାଙ୍କୁ ଲଜ୍ଜା ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ; ଆଉ ମୁଁ ଏକ କଥା କହିବି। ମୁଁ ତୁମେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଥିବା ମାତା ବିଷୟରେ କହିବି।
ପ୍ରାଣିନାମଂଗଦେଶେଷୁ ସଦୈଵ ଚେତନା ସ୍ଥିତା । ପରଜ୍ଞାନପ୍ରଦା ଯା ଚ ସା ପ୍ରଜ୍ଞା ପରିକଥ୍ଯତେ
ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଅଂଗ ଅଂଗରେ ସଦା ଚେତନା ବ୍ୟପ୍ତ ଅଛି; ଯିଏ ଉଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥାଏ, ସେ 'ପ୍ରଜ୍ଞା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ପ୍ରଜ୍ଞା ମାତା ସମାଖ୍ଯାତା ପ୍ରାଣିନାଂ ପାଲନାଯ ସା । ସଂସ୍ଥିତା ସର୍ଵଲୋକେଷୁ ପୋଷଣାଯ ହିତାଯ ଵା
ପ୍ରଜ୍ଞାକୁ ମାତା ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ; ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପୋଷଣ ଓ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ବ୍ୟପ୍ତ ଅଛି।
ସୁମତିର୍ନାମ ଯା ପ୍ରୋକ୍ତା ସା ମାତା ପରିକଥ୍ଯତେ । ସଂସାରଦ୍ଵାରମାର୍ଗାଣି ଯାନି ରୂପାଣି ନିତ୍ଯଶଃ
ଯିଏ 'ସୁମତି' ନାମରେ ପରିଚିତ, ସେ ମାତା ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ନିତ; ସଂସାରର ଦ୍ୱାର ଓ ପଥ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପରେ ସଦା ଅଛି।
ଭଵଂତି ମାତରୋ ହ୍ଯେତା ବହୁଦୁଃଖପ୍ରଦର୍ଶିକାଃ । ମାତୃରୂପଂ ସମାଖ୍ଯାତମନ୍ଯତ୍କିଂ ତେ ଵଦାମ୍ଯହମ୍
ଏହି ମାତାମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଅଛନ୍ତି, ବହୁ ଦୁଃଖ ଦେଖାଇଥାନ୍ତି; ମାତାର ରୂପ ବର୍ଣ୍ନିତ ହୋଇଛି—ଆଉ କଣ କହିବି?
ଆତ୍ମୋଵାଚ- ଭଵାନ୍କୋ ହି ସମାଯାତୋ ମମ ସଂତାପନାଶକଃ । ଵିସ୍ତରେଣ ସମାଖ୍ଯାହି ସ୍ଵରୂପମାତ୍ମନଃ ସ୍ଵଯମ୍
ଆତ୍ମା କହିଲେ—ତୁମେ କିଏ, ଯିଏ ଆସିଛ, ମୋର ଦୁଃଖ ଦୂର କରିଛ? ତୁମର ସ୍ବରୂପକୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ଏବେ କହ।
ଵୀତରାଗ ଉଵାଚ- ଯସ୍ମାତ୍କାମାନି ଵର୍ତଂତେ ନିରାଶାଃ ସର୍ଵ ଏଵ ତେ । ଯଂ ଦୁଷ୍ଟତ୍ଵାନ୍ନ ପଶ୍ଯଂତି କର୍ମାଣ୍ଯେତାନି ନାନ୍ଯଥା
ବୀତରାଗ କହିଲେ— ଯେଉଁ ଆଶା ଆମେ ରଖୁଥିବା ଚାହିଦାଗୁଡିକ, ସେଗୁଡିକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିରାଶା; ତାଙ୍କର ଦୁଷ୍ଟତା ଦ୍ୱାରା, ସେମାନେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡିକୁ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖିପାରିନାହାନ୍ତି।
ଯତ୍ସମୀପଂ ହି ନାଯାତି ଆଶା ଚୈଵ କଦାଚନ । କ୍ରୋଧୋ ଲୋଭସ୍ତଥା ମୋହୋ ଯଦ୍ଭଯାତ୍ପ୍ରଲଯଂ ଗତାଃ
ଯେଉଁଠାରେ କେବେ ଆଶା ଆସିନଥାଏ, ସେଠାରେ କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ ଓ ମୋହ ଭୟରେ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ଵୀତରାଗୋସ୍ମି ଭଦ୍ରଂ ତେ ଵିଵେକୋ ମମ ବାଂଧଵଃ । ଆତ୍ମୋଵାଚ- କୀଦୃଶୋଽସୌ ତଵ ଭ୍ରାତା ଵିଵେକୋ ନାମ ନାମତଃ
ମୁଁ ବୀତରାଗ— ତୁମକୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା! ବିବେକ ମୋର ସହଚର।
ତସ୍ଯ ତ୍ଵଂ ଲକ୍ଷଣଂ ବ୍ରୂହି ଭ୍ରାତୁରାତ୍ମନ ଏଵ ଚ । ଵୀତରାଗ ଉଵାଚ- ତସ୍ଯୈଵ ଲକ୍ଷଣଂ ରୂପଂ ନ ଵଦାମି ତଵାଗ୍ରତଃ
ତୁମେ ତାଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ଓ ତୁମର ନିଜ ଲକ୍ଷଣ କହ। ବୀତରାଗ କହିଲେ— ତାଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ଓ ରୂପ ମୁଁ ତୁମ ସମ୍ମୁଖରେ କହିବିନାହିଁ।
ଭ୍ରାତୁସ୍ତସ୍ଯ ମହାଭାଗ ଆହ୍ଵାନଂ ଚ କରୋମ୍ଯହମ୍ । ଭୋଭୋ ଵିଵେକ ମେ ଭ୍ରାତରାଵଯୋସ୍ତ୍ଵଂ ଵଚଃ ଶୃଣୁ
ମୁଁ ଏବେ ତାଙ୍କୁ ଡାକୁଛି, ମହାଭାଗ୍ୟବାନ୍ ଭାଇ; ବିବେକ, ମୋର ଭାଇ, ଆମ ଦୁଇଜଣଙ୍କର କଥା ଶୁଣ।
ଏହ୍ଯେହି ସୁମହାଭାଗ ମମ ସ୍ନେହାନ୍ମହାମତେ । କଶ୍ଯପ ଉଵାଚ- ଶାଂତିକ୍ଷମାଭ୍ଯାଂ ସଂଯୁକ୍ତୋ ଭାର୍ଯାଭ୍ଯାଂ ଚ ସମାଗତଃ
ଆସ, ଆସ, ମହାଭାଗ୍ୟବାନ୍, ମହାମତି, ମୋ ପ୍ରେମରେ। କଶ୍ୟପ କହିଲେ— ସେ ଶାନ୍ତି ଓ କ୍ଷମା ସହିତ, ତାଙ୍କର ଦୁଇଜଣ ଜୀବନସାଥୀ ସହିତ ଆସିଲେ।
ସର୍ଵଦୃକ୍ସର୍ଵଗୋ ଵ୍ଯାପୀ ସର୍ଵତତ୍ତ୍ଵପରାଯଣଃ । ସଂଦେହାନାଂ ଚ ସର୍ଵେଷାଂ ଯୋ ରିପୁର୍ଜ୍ଞାନଵତ୍ସଲଃ
ସେ ସବୁକୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି, ସବୁଠାରେ ଅଛନ୍ତି, ସବୁକୁ ଭିତରେ ରହିଛନ୍ତି, ସବୁ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଲଗିଛନ୍ତି; ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହର ଶତ୍ରୁ, ଜ୍ଞାନର ପ୍ରେମି।
ଧାରଣା ଧୀଶ୍ଚ ଦ୍ଵେ ପୁତ୍ର୍ଯୌ ତସ୍ଯୈଵ ହି ମହାତ୍ମନଃ । ତସ୍ଯ ଯୋଗଃ ସୁତୋ ଜ୍ଯେଷ୍ଠୋ ମୋକ୍ଷୋ ଯସ୍ଯ ମହାଗୁରୁଃ
ଧାରଣା ଓ ବୁଦ୍ଧି ତାଙ୍କର ଦୁଇଜଣ ଝିଅ; ତାଙ୍କର ବଡ଼ ପୁଅ ହେଉଛି ଯୋଗ, ମୁକ୍ତି ତାଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁରୁ।
ନିର୍ମଲୋ ନିରହଂକାରୋ ନିରାଶୋ ନିଷ୍ପରିଗ୍ରହଃ । ସର୍ଵଵେଲାପ୍ରସନ୍ନାତ୍ମା ଗତଦ୍ଵଂଦ୍ଵୋ ମହାମତିଃ
ସେ ନିର୍ମଳ, ଅହଂକାର ନାହିଁ, ଆଶା ନାହିଁ, ସଂପତ୍ତି ନାହିଁ; ସମସ୍ତ ସମୟରେ ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରୁ ମୁକ୍ତ, ମହାମତି।
ସ ଵିଵେକଃ ସମାଯାତୋ ଗୁଣରତ୍ନୈର୍ଵିଭୂଷିତଃ । ଯସ୍ଯାମାତ୍ଯୌ ମହାତ୍ମାନୌ ଧର୍ମସତ୍ଯୌ ମହାମତୀ
ସେ ବିବେକ ଗୁଣରତ୍ନରେ ଭୂଷିତ ହୋଇ ଆସିଛନ୍ତି; ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀ ହେଉଛନ୍ତି ଧର୍ମ ଓ ସତ୍ୟ, ଦୁଇଜଣ ମହାତ୍ମା।
କ୍ଷମାଶାଂତିସମାଯୁକ୍ତଃ ସ ଵିଵେକଃ ସମାଗତଃ । ଵୀତରାଗମୁଵାଚେଦମାହୂତୋହଂ ସମାଗତଃ
କ୍ଷମା ଓ ଶାନ୍ତି ସହିତ ବିବେକ ଆସିଛନ୍ତି। ବୀତରାଗ କହିଲେ— 'ମୁଁ ଡାକାଯାଇ ଆସିଛି।'
ତଦ୍ଭ୍ରାତଃ କାରଣଂ ସର୍ଵଂ କଥ୍ଯତାଂ ହି ମମାଗ୍ରତଃ । ଯମାଶ୍ରିତ୍ଯ ତ୍ଵଯାଦ୍ଯୈଵ କୃତମାହ୍ଵାନମେଵ ମେ
ଭାଇ, ଏଠାରେ ତୁମେ ମୋତେ କାହିଁକି ଡାକିଛ, ସେ ସମସ୍ତ କାରଣ ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ କହ।
ଵୀତରାଗ ଉଵାଚ- ପୁମାନ୍ସ୍ଥିତୋ ଯଃ ପୁରତୋ ମହାପାଶୈର୍ନିଯଂତ୍ରିତଃ । ମୋହସ୍ଯ ବାଣୈଃ ସଂଭ୍ରାଂତଃ ସଂସାରସ୍ଯ ଚ ବଂଧନୈଃ
ବୀତରାଗ କହିଲେ— ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ତୁମ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଢ଼ ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ବାନ୍ଧା, ମୋହର ଅସ୍ତ୍ର ଓ ସଂସାରର ବନ୍ଧନରେ ଭ୍ରମିତ।
ସର୍ଵସ୍ଯ ଵ୍ଯାପକଃ ସ୍ଵାମୀ ଅଯମାତ୍ମା ମମୈଵ ଚ । ପଂଚତତ୍ତ୍ଵୈଃ ସମାଵିଷ୍ଟୋ ଜ୍ଞାନଧ୍ଯାନଵିଵର୍ଜିତଃ
ସେ ସମସ୍ତର ବ୍ୟାପକ ମାଳିକ, ଏବଂ ମୋର ନିଜ ଆତ୍ମା; ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱରେ ଆବୃତ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଧ୍ୟାନରୁ ବଞ୍ଚିତ।