କସ୍ଯ ଲଜ୍ଜା ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯା ଦ୍ଵିତୀଯୋ ନାସ୍ତି ସର୍ଵଦା । ଏକଶ୍ଚ ପୁରୁଷୋ ଦିଵ୍ଯଃ କସ୍ଯ କିଂଚିନ୍ନ ନାଶଯେତ୍
କିଏ ପାଇଁ ଲଜ୍ଜା ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ? କେବେ ଦ୍ୱିତୀୟ କିଏ ନାହିଁ। ମନୁଷ୍ୟ ଏକା ଏବଂ ଦିବ୍ୟ; ତାଙ୍କର କିଛିକୁ କିଏ ନଷ୍ଟ କରିପାରିବ?
ଅଥ ଲୋକାନ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯେ ତ୍ଵଯା ପରିକୀର୍ତିତାଃ । ଯଥା କୁଲାଲକଶ୍ଚକ୍ରେ ମୃତ୍ପିଂଡଂ ଚ ନିଧାପଯେତ୍
ଏବେ ମୁଁ ସେହି ଲୋକମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିବି, ଯେଉଁମାନେ ତୁମେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛ। ଯେପରି ଏକ କୁମ୍ଭକାର ଚକାରେ ମାଟି ଗଠା ରଖେ,
ଭ୍ରାମଯିତ୍ଵା ତୁ ସୂତ୍ରେଣ ନାନାଭେଦାନ୍ପ୍ରକାଶଯେତ୍ । ଭାଂଡାନାଂ ତୁ ସହସ୍ରାଣି ସ୍ଵେଚ୍ଛଯା ମତିସଂସ୍ଥିତଃ
ତାହାକୁ ତାର ଦ୍ୱାରା ଘୁମାଇ ନାନା ଆକୃତି ଦେଖାଏ; ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ଓ ବୁଦ୍ଧି ଅନୁଯାୟୀ ହଜାର ଭାଣ୍ଡ ତିଆରି କରେ।
ତଥାଯଂ ସୃଜତେ ଧାତା ନାନାରୂପାଣି ନାନ୍ଯଥା । ପଶ୍ଚାଦ୍ଵିନାଶମାଯାଂତି ଯେନକେନାପି ହେତୁନା
ଏହିପରି ଧାତା ନାନା ଆକୃତି ତିଆରି କରେ, ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ନୁହେଁ; ପରେ ସେଗୁଡିକ କୌଣସି କାରଣରୁ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ସର୍ଵଦୈଵ ସ୍ଥିତା ଯେ ଚ ଯେ ଲୋକାଶ୍ଚ ସନାତନାଃ । ତେଷାଂ ଲଜ୍ଜା ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯା ନାଵର୍ତଂତେ ହି ତେ ଭୁଵି
ଯେଉଁମାନେ ସଦା ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ସନାତନ ଲୋକମାନେ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଲଜ୍ଜା ଅନୁଷ୍ଠାନ ହେବା ଉଚିତ; ସେମାନେ ପୃଥିବୀକୁ ଫେରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଆକାଶଵାଯୁତେଜାଂସି ପୃଥ୍ଵୀ ଚାପଶ୍ଚ ପଂଚମଃ । ଅମୀ ଲୋକାଃ ପ୍ରକାଶଂତେ ଯେ ଚ ସର୍ଵତ୍ର ସଂସ୍ଥିତାଃ
ଆକାଶ, ପବନ, ଅଗ୍ନି, ପୃଥିବୀ ଏବଂ ପାଞ୍ଚମ ଜଳ — ଏହି ଲୋକମାନେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ସମସ୍ତଠିରେ ବ୍ୟାପିତ।
ସତ୍ତ୍ଵାନାମଂଗଦେଶେଷୁ ପଂଚୈତେଷୁ ସୁସଂସ୍ଥିତାଃ । ସର୍ଵତ୍ରୈଵ ଚ ଵର୍ତଂତେ କସ୍ଯ ଲଜ୍ଜା ଵିଧୀଯତେ
ଜୀବମାନଙ୍କର ଅଙ୍ଗ ଅଂଶରେ ଏହି ପାଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ ଭଲଭାବେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ; ସମସ୍ତଠିରେ ସେମାନେ ବ୍ୟାପିତ — ତେଣୁ କିଏ ପାଇଁ ଲଜ୍ଜା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ?
ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ରୂପଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶ୍ରୂଯତାଂ ତାତ ସାଂପ୍ରତମ୍ । ଯଥାଘଟସହସ୍ରେଷୁସୋଦକେଷୁଵିରାଜତେ
ମୁଁ ଏବେ ନାରୀମାନଙ୍କର ରୂପ ବିଷୟରେ କହିବି; ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଶୁଣ, ପ୍ରିୟ: ଯେପରି ହଜାର ଘଟରେ ଜଳ ଚମକିଉଠି।
ଏକଶ୍ଚଂଦ୍ରୋ ହି ସର୍ଵତ୍ର ଭଵାଂସ୍ତଦ୍ଵଦ୍ଵିରାଜତେ । ଗତୋ ଜଂତୁସହସ୍ରେଷୁ ମୋହଚକ୍ରେ ମହାତ୍ମଵାନ୍
ଏକ ଚନ୍ଦ୍ର ଯେପରି ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଆଲୋକିତ କରେ, ସେପରି ମହାତ୍ମା ଜଣେ ମୋହର ଚକ୍ରରେ ଅନେକ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ଛାଡି ଚାଲିଗଲା ପରେ ସମସ୍ତ ଠାରେ ତାଙ୍କର ଚେତନା ଚମକି ଉଠେ।
ସ୍ଥାଵରେଷୁ ଚ ସର୍ଵେଷୁ ଜଂଗମେଷୁ ତଥା ଭଵାନ୍ । ଯୋନିଦ୍ଵାରେଣ ପାପେନ ମାଯାମୋହମଯେନ ଵୈ
ସ୍ଥିର ଓ ଚଳିତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆପଣ ଜନ୍ମ ଦ୍ୱାରରେ ପାପ ଓ ମାୟାମୟ ମୋହ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।
କୁଚାଭ୍ଯାଂ ଚ ନିତଂବାଭ୍ଯାଂ ଵଯସା ଚ ଵିରାଜତେ । ହୃନ୍ମାଂସସ୍ଯାଧିକା ଵୃଦ୍ଧିର୍ଦୃଷ୍ଟା ଚାତ୍ର ନ ସଂଶଯଃ
ସେ ନାରୀ ତାଙ୍କର ଉଦର, କଟି ଓ ଯୁବତ୍ବରେ ଚମକେ; ଏଠାରେ ହୃଦୟର ମାଂସ ଅଧିକ ହେବା ଦେଖାଯାଏ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ପତନାଯ ଚ ଲୋକାନାଂ ମୋହରୂପଂ ଵିଦର୍ଶିତମ୍ । ନଭଵତ୍ଯେଵ ସା ନାରୀ ଯା ତ୍ଵଯା ପରିକୀର୍ତିତା
ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ପତନ ପାଇଁ ମୋହର ରୂପ ଦେଖାଯାଏ; ତୁମେ ଯେଉଁ ନାରୀକୁ ବର୍ଣ୍ନନା କରିଥିଲା, ସେ ନାରୀ ପ୍ରକୃତରେ ଅଛି ନାହିଁ।
ଲୀଲଯା କୁରୁତେ ଧାତା ଵିନୋଦାଯ ସଦାତ୍ମନଃ । ଯଥା ନାର୍ଯାସ୍ତଥା ପୁଂସୋ ଜୀଵଃ ସର୍ଵତ୍ର ସଂସ୍ଥିତଃ
ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ତାଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ ଲୀଳା କରନ୍ତି; ନାରୀ ଯେପରି, ପୁରୁଷରେ ମଧ୍ୟ ଜୀବ ତାଲେ ସମସ୍ତ ଠାରେ ବ୍ୟପ୍ତ ଅଛି।
କୁଚଯୋନିଵିହୀନା ଯେ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତାଃ ସଦୈଵ ହି । ନରସ୍ତୁ ପୁରୁଷଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ନାରୀ ପ୍ରକୃତିରୁଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁମାନେ କୁଚ ଓ ଯୋନିରୁ ବିହୀନ, ସେମାନେ ସଦା ଜୀବନ୍ତ ମୁକ୍ତ; ପୁରୁଷକୁ 'ପୁରୁଷ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ନାରୀକୁ 'ପ୍ରକୃତି' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ରମତେ ତେନ ଵୈ ସାର୍ଦ୍ଧଂ ନ ମୁକ୍ତା ହି କଦାଚନ । ଭଵାନ୍ପ୍ରକୃତିସଂଯୁକ୍ତଃ ପୁରୁଷେଷୁ ପ୍ରଦୃଶ୍ଯତେ
ସେ ତାଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କେବେ ମୁକ୍ତି ପାଇନାହିଁ; ଆପଣ ପ୍ରକୃତି ସହିତ ଏକତାରେ ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି।
କଃ କସ୍ଯ କୁରୁତେ ଲଜ୍ଜାମେଵଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ସୁଖଂ ଵ୍ରଜ । ଵୃଦ୍ଧାଂ ସ୍ତ୍ରିଯଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସଦାଵୃଦ୍ଧାଂ ଵରାନନେ
ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ କିଏ କାହା ପାଇଁ ଲଜ୍ଜା କରିବ? ଆନନ୍ଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କର; ମୁଁ ତୁମକୁ ସଦା ବୃଦ୍ଧ ନାରୀ ବିଷୟରେ କହିବି, ଓ ସୁନ୍ଦର ମୁହଁବାଳି।
ତ୍ଵଚା ଜର୍ଜରତାଂ ଯାତା ଯସ୍ଯାପ୍ଯଂଗେ ଵରାନନେ । ଶ୍ଵେତୈଶ୍ଚୈଵ ତଥାକେଶୈଃ ପଲିତୈଶ୍ଚ ସମାକୁଲା
ଯାହାର ଚର୍ମ ଝିଁଜି ହୋଇଯାଇଛି, ତାଙ୍କର ଅଂଗ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି; ସେ ଧଳା ଓ ପାଳିତ କେଶରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାନ୍ତି, ଓ ସୁନ୍ଦର ମୁହଁବାଳି।
ବଲହୀନାଥ ଦୀନାପି ଵ୍ଯାପିତା ଵଲିନା ତଦା । ନେଯଂ ଵୃଦ୍ଧା ଭଵେନ୍ନାରୀ ପରଂ ଵୃଦ୍ଧା ଚ କଥ୍ଯତେ
ସେ ବଳହୀନ ଓ ଦୁଃଖିତ, ତାଙ୍କର ଶରୀର ଭାରି ଭାବରେ ଭାଗ୍ରା ହୋଇଯାଇଛି; ବୃଦ୍ଧା ହେଲେ ନାରୀ ଭାବି ଯାଏନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ବୃଦ୍ଧା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଏତସ୍ଯା ଲକ୍ଷଣଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଯୁଵତୀଂ ପ୍ରଵଦାମ୍ଯହମ୍ । ଜ୍ଞାନେନ ଵର୍ଦ୍ଧତେ ନିତ୍ଯଂ ଜୀଵପାର୍ଶ୍ଵେ ସମାଶ୍ରିତା
ଏହି ତାଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ବର୍ଣ୍ନିତ; ଏବେ ମୁଁ ଯୁବତୀ ବିଷୟରେ କହିବି, ଯିଏ ସଦା ଜ୍ଞାନରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଉଛି, ଜୀବର ପାଶରେ ଅଶ୍ରୟ ନେଇଥାଏ।
ସୁମତିର୍ନାମ ସଂପ୍ରୋକ୍ତା ସା ଵୃଦ୍ଧା ଯୁଵତୀତି ଚ । ନାରୀ ପୁରୁଷଲୋକେଷୁ ସର୍ଵଦୈଵ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତା
ସେ 'ସୁମତି' ନାମରେ ପରିଚିତ, ବୃଦ୍ଧ ଓ ଯୁବତୀ ଦୁଇଁ; ନାରୀ ସଦା ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟପ୍ତ ଅଛି।
ଲଜ୍ଜା ତସ୍ଯାଃ ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯା ଅନ୍ଯଚ୍ଚୈଵ ଵଦାମ୍ଯହମ୍ । ମାତରଂ ଵୈ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯା ତ୍ଵଯା ପରିକୀର୍ତିତା
ତାଙ୍କୁ ଲଜ୍ଜା ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ; ଆଉ ମୁଁ ଏକ କଥା କହିବି। ମୁଁ ତୁମେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଥିବା ମାତା ବିଷୟରେ କହିବି।
ପ୍ରାଣିନାମଂଗଦେଶେଷୁ ସଦୈଵ ଚେତନା ସ୍ଥିତା । ପରଜ୍ଞାନପ୍ରଦା ଯା ଚ ସା ପ୍ରଜ୍ଞା ପରିକଥ୍ଯତେ
ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଅଂଗ ଅଂଗରେ ସଦା ଚେତନା ବ୍ୟପ୍ତ ଅଛି; ଯିଏ ଉଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥାଏ, ସେ 'ପ୍ରଜ୍ଞା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ପ୍ରଜ୍ଞା ମାତା ସମାଖ୍ଯାତା ପ୍ରାଣିନାଂ ପାଲନାଯ ସା । ସଂସ୍ଥିତା ସର୍ଵଲୋକେଷୁ ପୋଷଣାଯ ହିତାଯ ଵା
ପ୍ରଜ୍ଞାକୁ ମାତା ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ; ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପୋଷଣ ଓ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ବ୍ୟପ୍ତ ଅଛି।
ସୁମତିର୍ନାମ ଯା ପ୍ରୋକ୍ତା ସା ମାତା ପରିକଥ୍ଯତେ । ସଂସାରଦ୍ଵାରମାର୍ଗାଣି ଯାନି ରୂପାଣି ନିତ୍ଯଶଃ
ଯିଏ 'ସୁମତି' ନାମରେ ପରିଚିତ, ସେ ମାତା ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ନିତ; ସଂସାରର ଦ୍ୱାର ଓ ପଥ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପରେ ସଦା ଅଛି।
ଭଵଂତି ମାତରୋ ହ୍ଯେତା ବହୁଦୁଃଖପ୍ରଦର୍ଶିକାଃ । ମାତୃରୂପଂ ସମାଖ୍ଯାତମନ୍ଯତ୍କିଂ ତେ ଵଦାମ୍ଯହମ୍
ଏହି ମାତାମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଅଛନ୍ତି, ବହୁ ଦୁଃଖ ଦେଖାଇଥାନ୍ତି; ମାତାର ରୂପ ବର୍ଣ୍ନିତ ହୋଇଛି—ଆଉ କଣ କହିବି?
ଆତ୍ମୋଵାଚ- ଭଵାନ୍କୋ ହି ସମାଯାତୋ ମମ ସଂତାପନାଶକଃ । ଵିସ୍ତରେଣ ସମାଖ୍ଯାହି ସ୍ଵରୂପମାତ୍ମନଃ ସ୍ଵଯମ୍
ଆତ୍ମା କହିଲେ—ତୁମେ କିଏ, ଯିଏ ଆସିଛ, ମୋର ଦୁଃଖ ଦୂର କରିଛ? ତୁମର ସ୍ବରୂପକୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ଏବେ କହ।
ଵୀତରାଗ ଉଵାଚ- ଯସ୍ମାତ୍କାମାନି ଵର୍ତଂତେ ନିରାଶାଃ ସର୍ଵ ଏଵ ତେ । ଯଂ ଦୁଷ୍ଟତ୍ଵାନ୍ନ ପଶ୍ଯଂତି କର୍ମାଣ୍ଯେତାନି ନାନ୍ଯଥା
ବୀତରାଗ କହିଲେ— ଯେଉଁ ଆଶା ଆମେ ରଖୁଥିବା ଚାହିଦାଗୁଡିକ, ସେଗୁଡିକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିରାଶା; ତାଙ୍କର ଦୁଷ୍ଟତା ଦ୍ୱାରା, ସେମାନେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡିକୁ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖିପାରିନାହାନ୍ତି।
ଯତ୍ସମୀପଂ ହି ନାଯାତି ଆଶା ଚୈଵ କଦାଚନ । କ୍ରୋଧୋ ଲୋଭସ୍ତଥା ମୋହୋ ଯଦ୍ଭଯାତ୍ପ୍ରଲଯଂ ଗତାଃ
ଯେଉଁଠାରେ କେବେ ଆଶା ଆସିନଥାଏ, ସେଠାରେ କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ ଓ ମୋହ ଭୟରେ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ଵୀତରାଗୋସ୍ମି ଭଦ୍ରଂ ତେ ଵିଵେକୋ ମମ ବାଂଧଵଃ । ଆତ୍ମୋଵାଚ- କୀଦୃଶୋଽସୌ ତଵ ଭ୍ରାତା ଵିଵେକୋ ନାମ ନାମତଃ
ମୁଁ ବୀତରାଗ— ତୁମକୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା! ବିବେକ ମୋର ସହଚର।
ତସ୍ଯ ତ୍ଵଂ ଲକ୍ଷଣଂ ବ୍ରୂହି ଭ୍ରାତୁରାତ୍ମନ ଏଵ ଚ । ଵୀତରାଗ ଉଵାଚ- ତସ୍ଯୈଵ ଲକ୍ଷଣଂ ରୂପଂ ନ ଵଦାମି ତଵାଗ୍ରତଃ
ତୁମେ ତାଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ଓ ତୁମର ନିଜ ଲକ୍ଷଣ କହ। ବୀତରାଗ କହିଲେ— ତାଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ଓ ରୂପ ମୁଁ ତୁମ ସମ୍ମୁଖରେ କହିବିନାହିଁ।