ରାତ୍ରୌ ସ୍ଵପ୍ନାନ୍ପ୍ରପଶ୍ଯେତ ଦିଵା ଚୈତନ୍ଯଵର୍ଜିତଃ । ଵୈକଲ୍ଯେନ ତଥାଂଗାନାଂ ଵ୍ଯାପ୍ତୋ ଦେଵି ଦିନେଦିନେ
ରାତିରେ ସେ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖେ, ଦିନେ ସେ ଜାଗୃତ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଚେତନ ରହେ। ଏପରି ଭାବରେ, ଦେବୀ, ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗଗୁଡିକ ଦିନକୁ ଦିନ ଅସ୍ୱସ୍ଥ ହୋଇଯାଉଛି।
ସଂସାରେ ଭ୍ରମମାଣେନ ଵୈରାଗ୍ଯଂ ତତ୍ର ଦର୍ଶିତମ୍ । ନିଃଶଂକଂ ବଂଧୁହୀନଂ ଚ ପ୍ରଶାଂତଂ ତୁଷ୍ଟମେଵ ଚ
ଏହି ସଂସାରରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା ଜଣେ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ବିରକ୍ତି ଦେଖାଯାଏ; ସେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ, ବନ୍ଧୁହୀନ, ଶାନ୍ତ ଏବଂ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଅଟୁଟ ରହେ।
ତମୁଵାଚ ତଦାତ୍ମା ଵୈ କାମକ୍ରୋଧଵିଵର୍ଜିତମ୍ । କୋ ଭଵାନ୍ନଗ୍ନରୂପେଣ କଥଂ ମିତ୍ରୈର୍ନ ଲଜ୍ଜସେ
ଏହାପରେ ଆତ୍ମା, ଯେଉଁଠି କାମ ଓ କ୍ରୋଧ ନାହିଁ, କହିଲେ: "ତୁମେ କିଏ, ଏହି ନଗ୍ନ ଆକାରରେ? ମିତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ କିପରି ଲଜ୍ଜା ଅନୁଭବ କରୁନାହିଁ?"
ଯତ୍ର ଲୋକାଃ ସ୍ତ୍ରିଯୋ ଵୃଦ୍ଧା ଯୁଵତ୍ଯୋ ମାତରସ୍ତଥା । ଏତାସାଂ ହି ଗତୋ ମଧ୍ଯେ ନ ବିଭେଷି ଅନାଵୃତଃ
ଯେଉଁଠି ଲୋକ, ଜନନୀ, ବୃଦ୍ଧା, ଯୁବତୀ ଏବଂ ମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ତୁମେ ନଗ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ ଯାଇଛ, ତଥାପି ଭୟ କରୁନାହିଁ।
ଵୀତରାଗ ଉଵାଚ- କୋ ହ୍ଯତ୍ର ନଗ୍ନୋ ଦୃଶ୍ଯେତ ନ ନଗ୍ନୋସ୍ମୀତି ଵୈ କଦା । ସୁସଂବଦ୍ଧସ୍ତ୍ଵମେଵାପି ପରିଧାନ ସମନ୍ଵିତଃ
ବିରକ୍ତ ଲୋକ କହିଲେ: "ଏଠାରେ କିଏ ନଗ୍ନ ଦେଖାଯାଏ? ମୁଁ କେବେ ନଗ୍ନ ନୁହେଁ। ତୁମେ ଭଲଭାବେ ଜଡିତ ଏବଂ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧିଛ।"
ନ ନଗ୍ନୋସ୍ମି କଦା ଦିଵ୍ଯଭଵାନ୍ନଗ୍ନଃ ପ୍ରଦୃଶ୍ଯତେ । ଇଂଦ୍ରିଯାର୍ଥଵଶେଵର୍ତୀ ମର୍ଯାଦାପରିଵର୍ଜିତଃ
ମୁଁ କେବେ ନଗ୍ନ ନୁହେଁ; ଯେଉଁଠି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ତାଙ୍କର ଭୋଗବସ୍ତୁ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଛାଡି ଦେଇଛି, ସେଉଁଠି ନଗ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ।
ଆତ୍ମୋଵାଚ- ପୁରୁଷସ୍ଯ କା ହି ମର୍ଯାଦା ତାମାଚକ୍ଷ୍ଵ ଚ ସୁଵ୍ରତ । ଵିସ୍ତରେଣ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ଯଦି ଜାନାସି ନିଶ୍ଚିତମ୍
ଆତ୍ମା କହିଲେ: "ମନୁଷ୍ୟ ପାଇଁ କଣ ମର୍ଯ୍ୟାଦା? ଏହାକୁ ମୋତେ କହ, ଓ ସୁବ୍ରତ; ଯଦି ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଜାଣ, ବିସ୍ତାରରେ ମୋତେ ଉପଦେଶ ଦିଅ।"
ଵୀତରାଗୋ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞସ୍ତମୁଵାଚ ମହାମତିଃ । ସୁସ୍ଥୈର୍ଯଂ ଭଜତେ ଚିତ୍ତଂ ସୁଖଦୁଃଖେଷୁ ନିତ୍ଯଦା
ବିରକ୍ତ ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ, ମହାମତି, କହିଲେ: "ମନ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଦୁଇଁଠିରେ ସଦା ଦୃଢ଼ ଏବଂ ଶାନ୍ତ ରହିଥାଏ।"
କ୍ଲେଶିତଂ ସର୍ଵଭାଵୈଶ୍ଚ ତେଷୁତେଷୁ ପରିତ୍ଯଜେତ୍ । ଅଥ ଲଜ୍ଜାଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ମନୋ ଯା ନିର୍ଵିଶତ୍ଯଲମ୍
ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଯେତେବେଳେ ଦୁଃଖ ହୁଏ, ସେଗୁଡିକୁ ଛାଡି ଦିଅ। ଏବେ ମୁଁ ଲଜ୍ଜା ବିଷୟରେ କହିବି, ଯାହାକୁ ମନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରେ।
ମଯାଦ୍ଯୈଵଂ ନ କର୍ତଵ୍ଯଂ ନଗ୍ନଃ ସ୍ଥାନଵିଵର୍ଜିତଃ । ପଶ୍ଚାତ୍ତାପେ ସୁସଂଲୀନଃ ସା ଲଜ୍ଜା ପରିକଥ୍ଯତେ
ଆଜି ମୁଁ ଏପରି କାମ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ନଗ୍ନ ଏବଂ ଥିବା ସ୍ଥାନ ବିନା। ପରେ ଯେତେବେଳେ ଗଭୀର ପଶ୍ଚାତ୍ତାପ ଆସେ, ଏହି ଲଜ୍ଜା ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ ହୁଏ।
କସ୍ଯ ଲଜ୍ଜା ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯା ଦ୍ଵିତୀଯୋ ନାସ୍ତି ସର୍ଵଦା । ଏକଶ୍ଚ ପୁରୁଷୋ ଦିଵ୍ଯଃ କସ୍ଯ କିଂଚିନ୍ନ ନାଶଯେତ୍
କିଏ ପାଇଁ ଲଜ୍ଜା ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ? କେବେ ଦ୍ୱିତୀୟ କିଏ ନାହିଁ। ମନୁଷ୍ୟ ଏକା ଏବଂ ଦିବ୍ୟ; ତାଙ୍କର କିଛିକୁ କିଏ ନଷ୍ଟ କରିପାରିବ?
ଅଥ ଲୋକାନ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯେ ତ୍ଵଯା ପରିକୀର୍ତିତାଃ । ଯଥା କୁଲାଲକଶ୍ଚକ୍ରେ ମୃତ୍ପିଂଡଂ ଚ ନିଧାପଯେତ୍
ଏବେ ମୁଁ ସେହି ଲୋକମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିବି, ଯେଉଁମାନେ ତୁମେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛ। ଯେପରି ଏକ କୁମ୍ଭକାର ଚକାରେ ମାଟି ଗଠା ରଖେ,
ଭ୍ରାମଯିତ୍ଵା ତୁ ସୂତ୍ରେଣ ନାନାଭେଦାନ୍ପ୍ରକାଶଯେତ୍ । ଭାଂଡାନାଂ ତୁ ସହସ୍ରାଣି ସ୍ଵେଚ୍ଛଯା ମତିସଂସ୍ଥିତଃ
ତାହାକୁ ତାର ଦ୍ୱାରା ଘୁମାଇ ନାନା ଆକୃତି ଦେଖାଏ; ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ଓ ବୁଦ୍ଧି ଅନୁଯାୟୀ ହଜାର ଭାଣ୍ଡ ତିଆରି କରେ।
ତଥାଯଂ ସୃଜତେ ଧାତା ନାନାରୂପାଣି ନାନ୍ଯଥା । ପଶ୍ଚାଦ୍ଵିନାଶମାଯାଂତି ଯେନକେନାପି ହେତୁନା
ଏହିପରି ଧାତା ନାନା ଆକୃତି ତିଆରି କରେ, ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ନୁହେଁ; ପରେ ସେଗୁଡିକ କୌଣସି କାରଣରୁ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ସର୍ଵଦୈଵ ସ୍ଥିତା ଯେ ଚ ଯେ ଲୋକାଶ୍ଚ ସନାତନାଃ । ତେଷାଂ ଲଜ୍ଜା ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯା ନାଵର୍ତଂତେ ହି ତେ ଭୁଵି
ଯେଉଁମାନେ ସଦା ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ସନାତନ ଲୋକମାନେ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଲଜ୍ଜା ଅନୁଷ୍ଠାନ ହେବା ଉଚିତ; ସେମାନେ ପୃଥିବୀକୁ ଫେରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଆକାଶଵାଯୁତେଜାଂସି ପୃଥ୍ଵୀ ଚାପଶ୍ଚ ପଂଚମଃ । ଅମୀ ଲୋକାଃ ପ୍ରକାଶଂତେ ଯେ ଚ ସର୍ଵତ୍ର ସଂସ୍ଥିତାଃ
ଆକାଶ, ପବନ, ଅଗ୍ନି, ପୃଥିବୀ ଏବଂ ପାଞ୍ଚମ ଜଳ — ଏହି ଲୋକମାନେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ସମସ୍ତଠିରେ ବ୍ୟାପିତ।
ସତ୍ତ୍ଵାନାମଂଗଦେଶେଷୁ ପଂଚୈତେଷୁ ସୁସଂସ୍ଥିତାଃ । ସର୍ଵତ୍ରୈଵ ଚ ଵର୍ତଂତେ କସ୍ଯ ଲଜ୍ଜା ଵିଧୀଯତେ
ଜୀବମାନଙ୍କର ଅଙ୍ଗ ଅଂଶରେ ଏହି ପାଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ ଭଲଭାବେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ; ସମସ୍ତଠିରେ ସେମାନେ ବ୍ୟାପିତ — ତେଣୁ କିଏ ପାଇଁ ଲଜ୍ଜା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ?
ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ରୂପଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶ୍ରୂଯତାଂ ତାତ ସାଂପ୍ରତମ୍ । ଯଥାଘଟସହସ୍ରେଷୁସୋଦକେଷୁଵିରାଜତେ
ମୁଁ ଏବେ ନାରୀମାନଙ୍କର ରୂପ ବିଷୟରେ କହିବି; ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଶୁଣ, ପ୍ରିୟ: ଯେପରି ହଜାର ଘଟରେ ଜଳ ଚମକିଉଠି।
ଏକଶ୍ଚଂଦ୍ରୋ ହି ସର୍ଵତ୍ର ଭଵାଂସ୍ତଦ୍ଵଦ୍ଵିରାଜତେ । ଗତୋ ଜଂତୁସହସ୍ରେଷୁ ମୋହଚକ୍ରେ ମହାତ୍ମଵାନ୍
ଏକ ଚନ୍ଦ୍ର ଯେପରି ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଆଲୋକିତ କରେ, ସେପରି ମହାତ୍ମା ଜଣେ ମୋହର ଚକ୍ରରେ ଅନେକ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ଛାଡି ଚାଲିଗଲା ପରେ ସମସ୍ତ ଠାରେ ତାଙ୍କର ଚେତନା ଚମକି ଉଠେ।
ସ୍ଥାଵରେଷୁ ଚ ସର୍ଵେଷୁ ଜଂଗମେଷୁ ତଥା ଭଵାନ୍ । ଯୋନିଦ୍ଵାରେଣ ପାପେନ ମାଯାମୋହମଯେନ ଵୈ
ସ୍ଥିର ଓ ଚଳିତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆପଣ ଜନ୍ମ ଦ୍ୱାରରେ ପାପ ଓ ମାୟାମୟ ମୋହ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।
କୁଚାଭ୍ଯାଂ ଚ ନିତଂବାଭ୍ଯାଂ ଵଯସା ଚ ଵିରାଜତେ । ହୃନ୍ମାଂସସ୍ଯାଧିକା ଵୃଦ୍ଧିର୍ଦୃଷ୍ଟା ଚାତ୍ର ନ ସଂଶଯଃ
ସେ ନାରୀ ତାଙ୍କର ଉଦର, କଟି ଓ ଯୁବତ୍ବରେ ଚମକେ; ଏଠାରେ ହୃଦୟର ମାଂସ ଅଧିକ ହେବା ଦେଖାଯାଏ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ପତନାଯ ଚ ଲୋକାନାଂ ମୋହରୂପଂ ଵିଦର୍ଶିତମ୍ । ନଭଵତ୍ଯେଵ ସା ନାରୀ ଯା ତ୍ଵଯା ପରିକୀର୍ତିତା
ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ପତନ ପାଇଁ ମୋହର ରୂପ ଦେଖାଯାଏ; ତୁମେ ଯେଉଁ ନାରୀକୁ ବର୍ଣ୍ନନା କରିଥିଲା, ସେ ନାରୀ ପ୍ରକୃତରେ ଅଛି ନାହିଁ।
ଲୀଲଯା କୁରୁତେ ଧାତା ଵିନୋଦାଯ ସଦାତ୍ମନଃ । ଯଥା ନାର୍ଯାସ୍ତଥା ପୁଂସୋ ଜୀଵଃ ସର୍ଵତ୍ର ସଂସ୍ଥିତଃ
ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ତାଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ ଲୀଳା କରନ୍ତି; ନାରୀ ଯେପରି, ପୁରୁଷରେ ମଧ୍ୟ ଜୀବ ତାଲେ ସମସ୍ତ ଠାରେ ବ୍ୟପ୍ତ ଅଛି।
କୁଚଯୋନିଵିହୀନା ଯେ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତାଃ ସଦୈଵ ହି । ନରସ୍ତୁ ପୁରୁଷଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ନାରୀ ପ୍ରକୃତିରୁଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁମାନେ କୁଚ ଓ ଯୋନିରୁ ବିହୀନ, ସେମାନେ ସଦା ଜୀବନ୍ତ ମୁକ୍ତ; ପୁରୁଷକୁ 'ପୁରୁଷ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ନାରୀକୁ 'ପ୍ରକୃତି' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ରମତେ ତେନ ଵୈ ସାର୍ଦ୍ଧଂ ନ ମୁକ୍ତା ହି କଦାଚନ । ଭଵାନ୍ପ୍ରକୃତିସଂଯୁକ୍ତଃ ପୁରୁଷେଷୁ ପ୍ରଦୃଶ୍ଯତେ
ସେ ତାଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କେବେ ମୁକ୍ତି ପାଇନାହିଁ; ଆପଣ ପ୍ରକୃତି ସହିତ ଏକତାରେ ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି।
କଃ କସ୍ଯ କୁରୁତେ ଲଜ୍ଜାମେଵଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ସୁଖଂ ଵ୍ରଜ । ଵୃଦ୍ଧାଂ ସ୍ତ୍ରିଯଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସଦାଵୃଦ୍ଧାଂ ଵରାନନେ
ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ କିଏ କାହା ପାଇଁ ଲଜ୍ଜା କରିବ? ଆନନ୍ଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କର; ମୁଁ ତୁମକୁ ସଦା ବୃଦ୍ଧ ନାରୀ ବିଷୟରେ କହିବି, ଓ ସୁନ୍ଦର ମୁହଁବାଳି।
ତ୍ଵଚା ଜର୍ଜରତାଂ ଯାତା ଯସ୍ଯାପ୍ଯଂଗେ ଵରାନନେ । ଶ୍ଵେତୈଶ୍ଚୈଵ ତଥାକେଶୈଃ ପଲିତୈଶ୍ଚ ସମାକୁଲା
ଯାହାର ଚର୍ମ ଝିଁଜି ହୋଇଯାଇଛି, ତାଙ୍କର ଅଂଗ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି; ସେ ଧଳା ଓ ପାଳିତ କେଶରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାନ୍ତି, ଓ ସୁନ୍ଦର ମୁହଁବାଳି।
ବଲହୀନାଥ ଦୀନାପି ଵ୍ଯାପିତା ଵଲିନା ତଦା । ନେଯଂ ଵୃଦ୍ଧା ଭଵେନ୍ନାରୀ ପରଂ ଵୃଦ୍ଧା ଚ କଥ୍ଯତେ
ସେ ବଳହୀନ ଓ ଦୁଃଖିତ, ତାଙ୍କର ଶରୀର ଭାରି ଭାବରେ ଭାଗ୍ରା ହୋଇଯାଇଛି; ବୃଦ୍ଧା ହେଲେ ନାରୀ ଭାବି ଯାଏନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ବୃଦ୍ଧା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଏତସ୍ଯା ଲକ୍ଷଣଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଯୁଵତୀଂ ପ୍ରଵଦାମ୍ଯହମ୍ । ଜ୍ଞାନେନ ଵର୍ଦ୍ଧତେ ନିତ୍ଯଂ ଜୀଵପାର୍ଶ୍ଵେ ସମାଶ୍ରିତା
ଏହି ତାଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ବର୍ଣ୍ନିତ; ଏବେ ମୁଁ ଯୁବତୀ ବିଷୟରେ କହିବି, ଯିଏ ସଦା ଜ୍ଞାନରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଉଛି, ଜୀବର ପାଶରେ ଅଶ୍ରୟ ନେଇଥାଏ।
ସୁମତିର୍ନାମ ସଂପ୍ରୋକ୍ତା ସା ଵୃଦ୍ଧା ଯୁଵତୀତି ଚ । ନାରୀ ପୁରୁଷଲୋକେଷୁ ସର୍ଵଦୈଵ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତା
ସେ 'ସୁମତି' ନାମରେ ପରିଚିତ, ବୃଦ୍ଧ ଓ ଯୁବତୀ ଦୁଇଁ; ନାରୀ ସଦା ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟପ୍ତ ଅଛି।