ଗୁହ ଉଵାଚ। କସ୍ମାତ୍ସା କଲୁଷା ପ୍ରୋକ୍ତା କସ୍ମାତ୍ସା ନିର୍ମଲା ମତା । କସ୍ମାତ୍ସା ପ୍ରେତସଂଚାରା କସ୍ମାଦ୍ଯାମ୍ଯା ପ୍ରକୀର୍ତିତା
ଗୁହା କହିଲେ: କାହିଁକି ଏହାକୁ ଅଶୁଦ୍ଧ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ, ଏବଂ କାହିଁକି ଏହାକୁ ଶୁଦ୍ଧ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ? କାହିଁକି ଏହାକୁ ପ୍ରେତମାନଙ୍କର ଚଳାଚଳ ସହିତ ଜଡିତ କୁହାଯାଏ, ଏବଂ କାହିଁକି ଏହାକୁ ଯମଙ୍କର ଦିନ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ?
ସୂତ ଉଵାଚ। ଇତି ସ୍କଂଦଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଭଗଵାନ୍ଭୂତଭାଵନଃ । ଉଵାଚ ଵଚନଂ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣଂ ପ୍ରହସନ୍ଵୃଷଭଧ୍ଵଜଃ
ସୂତ କହିଲେ: ଏହି ସ୍କନ୍ଦଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ପ୍ରଭୁ ଭୂତମାନଙ୍କର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ବୃଷଭଧ୍ୱଜ ହସି ମୃଦୁ କଥା କହିଲେ।
ମହେଶ ଉଵାଚ। ପୁରା ଵୃତ୍ରଵଧେ ଵୃତ୍ତେ ପ୍ରାପ୍ତେ ରାଜ୍ଯେ ପୁରଂଦରେ । ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାପନୋଦାର୍ଥମଶ୍ଵମେଧଃ ପ୍ରଵର୍ତିତଃ
ମହେଶ କହିଲେ: ଏକ ସମୟରେ, ବୃତ୍ର ହତ୍ୟା ପରେ ଇନ୍ଦ୍ର ରାଜ୍ୟ ପାଇଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ପାପ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରାଯାଇଥିଲା।
କ୍ରୋଧାଦିଂଦ୍ରେଣ ଵଜ୍ରେଣ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯା ନିଷୂଦିତା । ଷଡ୍ଵିଧା ସା କ୍ଷିତୌ କ୍ଷିପ୍ତା ଵୃକ୍ଷତୋଯମହୀତଲେ
କ୍ରୋଧିତ ଇନ୍ଦ୍ର ବଜ୍ର ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ପାପକୁ ଦମନ କଲେ; ଏହାକୁ ଛଅ ପ୍ରକାରରେ ଭୂମିରେ—ଗଛ, ଜଳ ଓ ମାଟିରେ—ପ୍ରକ୍ଷେପ କରାଯାଇଥିଲା।
ନାର୍ଯାଂ ଭ୍ରୂଣହଣିଵହ୍ନୌ ସଂଵିଭଜ୍ଯ ଯଥାକ୍ରମମ୍ । ତତ୍ପାପଶ୍ରଵଣାତ୍ପୂର୍ଵଂ ଦ୍ଵିତୀଯାଯା ଦିନେନ ଚ
ସେହି ପାପକୁ ନାରୀ, ଗଛ, ନଦୀ, ଭୂମି, ଅଗ୍ନି ଓ ଭ୍ରୂଣ ହନନକାରୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କ୍ରମକ୍ରମେ ବଣ୍ଟନ କରାଯାଇଥିଲା; ଏହି ପାପ ଶୁଣିବା ପୂର୍ବରୁ ଓ ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନରେ ମଧ୍ୟ।
ନାରୀଵୃକ୍ଷନଦୀଭୂମିଵହ୍ନିଭ୍ରୂଣହନସ୍ତଥା । କଲୁଷୀଭଵନଂ ଜାତୋ ହ୍ଯତୋର୍ଥଂ କଲୁଷା ସ୍ମୃତା
ନାରୀ, ଗଛ, ନଦୀ, ଭୂମି, ଅଗ୍ନି ଓ ଭ୍ରୂଣ ହନନକାରୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଶୁଦ୍ଧତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଲା; ଏହି କାରଣରୁ ଏହାକୁ ଅଶୁଦ୍ଧ ଭାବରେ ମନେ କରାଯାଏ।
ମଧୁକୈଟଭଯୋ ରକ୍ତେ ପୁରା ମଗ୍ନାନୁ ମେଦିନୀ । ଅଷ୍ଟାଂଗୁଲା ପଵିତ୍ରା ସା ନାରୀଣାଂ ତୁ ରଜୋମଲମ୍
ପୁରାତନ କାଳରେ, ମଧୁ ଓ କୈଟଭଙ୍କର ରକ୍ତରେ ଭୂମି ଡୁବିଥିଲାବେଳେ, ଏହା ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗୁଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲା; ନାରୀମାନେ ପାଇଁ ଅଶୁଦ୍ଧତା ହେଉଛି ତାଙ୍କର ରଜସ୍ତ୍ରାବ।
ନଦ୍ଯଃ ପ୍ରାଵୃଣ୍ମଲା ସର୍ଵା ଵହ୍ନିରୂର୍ଧ୍ଵଂ ମଷୀମଲଃ । ନିର୍ଯାସମଲିନା ଵୃକ୍ଷାଃ ସଂଗାଦ୍ଭ୍ରୂଣହନୋ ମଲାଃ
ସମସ୍ତ ନଦୀ ବର୍ଷା ଋତୁରେ ଅଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଥାନ୍ତି; ଅଗ୍ନି ଉପରେ କୋହଳରେ ଅଶୁଦ୍ଧ; ଗଛ ତାଙ୍କର ନିର୍ୟାସରେ ଅଶୁଦ୍ଧ; ଭ୍ରୂଣ ହନନକାରୀ ସଂଗରେ ଅଶୁଦ୍ଧ।
କଲୁଷାନି ଚରଂତ୍ଯସ୍ଯାଂ ତେନୈଷା କଲୁଷା ମତା । ଦେଵର୍ଷିପିତୃଧର୍ମାଣାଂ ନିଂଦକା ନାସ୍ତିକାଃ ଶଠାଃ
ଏହି ସମସ୍ତରେ ଅଶୁଦ୍ଧତା ଚଳାଚଳ କରେ; ଏହି କାରଣରୁ ଏହାକୁ ଅଶୁଦ୍ଧ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ। ଦେବତା, ଋଷି, ପିତୃ, ଧର୍ମକୁ ନିନ୍ଦା କରୁଥିବା, ଅସ୍ତିକତା ନାହିଁ ଓ ଚତୁର ଲୋକମାନେ—
ତେଷାଂ ସା ଵାଙ୍ମଲାତ୍ପୂତା ଦ୍ଵିତୀଯା ତେନ ନିର୍ମଲା । ଅନଧ୍ଯାଯେଷୁ ଶାସ୍ତ୍ରାଣି ପାଠଯଂତି ପଠଂତି ଚ
ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମୁଖର ଅଶୁଦ୍ଧତାରୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନ ଶୁଦ୍ଧ; ସେମାନେ ନିଷିଦ୍ଧ ସମୟରେ ଶାସ୍ତ୍ର ପଢିଥାନ୍ତି ଓ ପଠାନ୍ତି।
ସାଂଖ୍ଯକାସ୍ତାର୍କିକାଃ ଶ୍ରୌତାସ୍ତେଷାଂ ଶବ୍ଦାପଶବ୍ଦଜାତ୍ । ମଲାତ୍ପୂତା ଦ୍ଵିତୀଯାଯାଂ ତତୋର୍ଥେ ନିର୍ମଲା ଚ ସା
ସାଂଖ୍ୟ, ତାର୍କିକ ଓ ଶ୍ରୌତ ଅନୁୟାୟୀ—ଯେଉଁମାନେ ଶବ୍ଦ ଓ ଅଶବ୍ଦ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି—ସେମାନେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନରେ ଅଶୁଦ୍ଧତାରୁ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଥାନ୍ତି; ଏହି କାରଣରୁ ଏହା ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ।
କୃଷ୍ଣସ୍ଯ ଜନ୍ମନା ଵତ୍ସ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ପାଵିତଂ ଭଵେତ୍ । ନଭସ୍ଯେତେ ଵିନିର୍ଦିଷ୍ଟା ନିର୍ମଲା ସା ତିଥିର୍ବୁଧୈଃ
କୃଷ୍ଣଙ୍କର ଜନ୍ମରେ, ଶିଶୁ, ତିନି ଲୋକ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଗଲା; ନଭସ୍ ମାସର ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଦିନରେ, ଏହି ତିଥିକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ଭାବରେ ଗଣନା କରନ୍ତି।
ଅଗ୍ନିଷ୍ଵାତ୍ତା ବର୍ହିଷଦ ଆଜ୍ଯପାଃ ସୋମପାସ୍ତଥା । ପିତୄନ୍ପିତାମହାନ୍ପ୍ରେତସଂଚାରାତ୍ପ୍ରେତସଂଚରା
ଅଗ୍ନିସ୍ୱାତ୍ତ, ବର୍ହିଷଦ, ଆଜ୍ୟପା, ସୋମପା—ପିତୃ ଓ ପିତାମହମାନେ—ପ୍ରେତମାନଙ୍କ ସଂସ୍ପର୍ଶରୁ 'ପ୍ରେତସଂଚାର' ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାନ୍ତି।
ପ୍ରେତାସ୍ତୁ ପିତରଃ ପ୍ରୋକ୍ତାସ୍ତେଷାଂ ତସ୍ଯାଂ ତୁ ସଂଚରଃ । ପୁତ୍ରପୌତ୍ରେସ୍ତୁଦୌହିତ୍ରୈଃ ସ୍ଵଧାମଂତ୍ରୈସ୍ତୁ ପୂଜିତାଃ
ପିତୃମାନେ 'ପ୍ରେତ' ଭାବରେ କୁହାଯାନ୍ତି, ଏହି ଦିନରେ ସେମାନଙ୍କର ଚଳାଚଳ ହୁଏ; ପୁତ୍ର, ପୁତ୍ରସ୍ତ୍ରୀ ଓ ଦୌହିତ୍ରମାନେ ସ୍ୱଧା ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି।
ଶ୍ରାଦ୍ଧଦାନମଖୈସ୍ତୃପ୍ତା ଯାଂତ୍ଯତଃ ପ୍ରେତସଂଚରା । ମହାଲଯେ ତୁ ପ୍ରେତାନାଂ ସଂଚାରୋ ଭୁଵି ଦୃଶ୍ଯତେ
ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଦାନ ଓ ଯଜ୍ଞରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ସେମାନେ ବିଦାୟ ହୁଅନ୍ତି; ଏହି କାରଣରୁ 'ପ୍ରେତସଂଚାର' କୁହାଯାଏ। ମହାଳୟରେ ପ୍ରେତମାନଙ୍କର ଚଳାଚଳ ଭୂମିରେ ଦେଖାଯାଏ।
ତେନୈଷା ପ୍ରେତସଂଚାରା କୀର୍ତିତା ଶିଖିଵାହନ । ଯମସ୍ଯ କ୍ରିଯତେ ପୂଜା ଯତୋଽସ୍ଯା ପାଵକେ ନରୈଃ
ଏହି କାରଣରୁ, ଶିଖିଧ୍ୱଜ, ଏହାକୁ 'ପ୍ରେତସଂଚାର' ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ। ଏହି ଦିନରେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ଯମଙ୍କର ପୂଜା କରନ୍ତି।
ତେନୈଷା ଯାମ୍ଯକା ପ୍ରୋକ୍ତା ସତ୍ଯଂ ସତ୍ଯଂ ମଯୋଦିତମ୍ । ଏତତ୍କାର୍ତିକମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଯେ ଶୃଣ୍ଵଂତି ନରୋତ୍ତମାଃ
ଏହି କାରଣରୁ ଏହାକୁ 'ୟାମ୍ୟ' ଦିନ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ; ମୁଁ ଏହାକୁ ସତ୍ୟ ସତ୍ୟ କହିଛି। ଯେଉଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକମାନେ ଏହି କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ମହିମା ଶୁଣନ୍ତି—
କାର୍ତିକସ୍ନାନଜଂ ପୁଣ୍ଯଂ ତେଷାଂ ଭଵତି ନିଶ୍ଚିତମ୍
କାର୍ତ୍ତିକ ସ୍ନାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ପୁଣ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସେମାନଙ୍କୁ ମିଳିଥାଏ।
କାର୍ତିକେ ଚ ଦ୍ଵିତୀଯାଯାଂ ପୂର୍ଵାହ୍ଣେ ଯମମର୍ଚଯେତ୍ । ଭାନୁଜାଯାଂ ନରଃ ସ୍ନାତ୍ଵା ଯମଲୋକଂ ନ ପଶ୍ଯତି
କାର୍ତିକ ମାସର ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷର ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନର ସକାଳେ ଯମଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଭାନୁଦ୍ୱିତୀୟାରେ ଯେଉଁ ଲୋକ ନିସ୍ନାନ କରେ, ସେ ଯମଲୋକ ଦେଖିବାକୁ ପଡ଼େନି।
କାର୍ତିକେ ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷେ ତୁ ଦ୍ଵିତୀଯାଯାଂ ତୁ ଶୌନକ । ଯମୋ ଯମୁନଯା ପୂର୍ଵଂ ଭୋଜିତଃ ସ୍ଵଗୃହେଽଚିତଃ
ହେ ଶୌନକ, କାର୍ତିକ ମାସର ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷର ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନରେ ଯମୁନା ଏକଥା ଯମଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଘରେ ଆଦର ସହ ଭୋଜନ ଦେଇଥିଲେ।
ଦ୍ଵିତୀଯାଯାଂ ମହୋତ୍ସର୍ଗୋ ନାରକୀଯାଶ୍ଚ ତର୍ପିତାଃ । ପାପେଭ୍ଯୋ ଵିପ୍ରଯୁକ୍ତାସ୍ତେ ମୁକ୍ତାଃ ସର୍ଵନିବଂଧନାତ୍
ଦ୍ୱିତୀୟା ତିଥିରେ ବଡ଼ ଉତ୍ସର୍ଗ ହୁଏ, ନରକକୁ ଯିବା ଲୋକମାନେ ତୃପ୍ତି ପାଆନ୍ତି; ତାଙ୍କୁ ପାପରୁ ଅଲଗା କରାଯାଏ ଏବଂ ସମସ୍ତ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
ଆଶଂସିତାଶ୍ଚ ସଂତୁଷ୍ଟାଃ ସ୍ଥିତାଃ ସର୍ଵେ ଯଦୃଚ୍ଛଯା । ତେଷାଂ ମହୋତ୍ସଵୋ ଵୃତ୍ତୋ ଯମରାଷ୍ଟ୍ରସୁଖାଵହଃ
ଯେଉଁମାନେ ଆଶା କରିଥିଲେ ଏବଂ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ରହନ୍ତି; ତାଙ୍କ ପାଇଁ ବଡ଼ ଉତ୍ସବ ହୋଇଛି, ଯମରାଜ୍ୟରେ ସୁଖ ଆଣିଛି।
ଅତୋ ଯମଦ୍ଵିତୀଯେଯଂ ତ୍ରିଷୁଲୋକେଷୁ ଵିଶ୍ରୁତା । ତସ୍ମାନ୍ନିଜଗୃହେ ଵିପ୍ର ନ ଭୋକ୍ତଵ୍ଯଂ ତତୋ ବୁଧୈଃ
ଏହି ଯମଦ୍ୱିତୀୟା ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଏହି ଦିନରେ ଜଣେ ବିଦ୍ୱାନ ନିଜ ଘରେ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ସ୍ନେହେନ ଭଗିନୀହସ୍ତାଦ୍ଭୋକ୍ତଵ୍ଯଂ ପୁଷ୍ଟିଵର୍ଦ୍ଧନଂ । ଦାନାନି ଚ ପ୍ରଦେଯାନି ଭଗିନୀଭ୍ଯୋ ଵିଧାନତଃ
ଭାଇ ଭଉଣୀଙ୍କ ହାତରେ ଭଲପାଇବା ସହ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ, ଯାହା ଶକ୍ତି ବଢ଼ାଏ; ଏବଂ ଭଉଣୀମାନେ ପାଇଁ ଯଥାଯଥିକ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ।
ସ୍ଵର୍ଣାଲଂକାରଵସ୍ତ୍ରାଣି ପୂଜାସତ୍କାରସଂଯୁତମ୍ । ଭୋକ୍ତଵ୍ଯଂ ସହ ଜାଯାଶ୍ଚ ଭଗିନ୍ଯାହସ୍ତତଃ ପରମ୍
ସୁନା, ଗହଣା ଓ ପୋଷାକ, ପୂଜା ଓ ଆଦର ସହ ଜାୟା ସହିତ ଉପଭୋଗ କରିବା ଉଚିତ; ପରେ ଭଉଣୀଙ୍କ ହାତରୁ ଭୋଜନ ନେବା ଉଚିତ।
ସର୍ଵାସୁ ଭଗିନୀହସ୍ତାଦ୍ଭୋକ୍ତଵ୍ଯଂ ବଲଵର୍ଦ୍ଧନମ୍ । ଊର୍ଜେ ଶୁକ୍ଲଦ୍ଵିତୀଯାଯାଂ ପୂଜିତସ୍ତର୍ପିତୋ ଯମଃ
ସମସ୍ତ ଭଉଣୀଙ୍କ ହାତରୁ ଶକ୍ତିବଢ଼ା ଖାଦ୍ୟ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ; ଉର୍ଜା ମାସର ଶୁକ୍ଳ ଦ୍ୱିତୀୟାରେ ଯମଙ୍କୁ ପୂଜା ଓ ତୃପ୍ତି ଦିଆଯାଏ।
ମହିଷାସନମାରୂଢୋ ଦଂଡମୁଦ୍ଗରଭୃତ୍ପ୍ରଭୁଃ । ଵେଷ୍ଟିତଃ କିଂକରୈହୃଷ୍ଟୈସ୍ତସ୍ମୈ ଯାମ୍ଯାତ୍ମନେ ନମଃ 6.122.
ମହିଷ ଉପରେ ବସି, ଦଣ୍ଡ ଓ ଗଦା ଧରିଥିବା, ଆନନ୍ଦିତ ସେବକମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘିରିଥିବା ପ୍ରଭୁ—ଏହି ଯମ, ଯମ୍ୟ ଆତ୍ମାକୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ।
ଯୈର୍ଭଗିନ୍ଯଃ ସୁଵାସିନ୍ଯୋ ଵସ୍ତ୍ରଦାନାଦି ତୋଷିତାଃ । ନ ତେଷାଂ ଵତ୍ସରଂ ଯାଵତ୍କଲହୋ ନ ରିପୋର୍ଭଯମ୍
ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ବିବାହିତ ଭଉଣୀଙ୍କୁ ପୋଷାକ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପହାର ଦେଇ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏକ ବର୍ଷ ଅଭ୍ୟନ୍ତରେ କୌଣସି ବିବାଦ କିମ୍ବା ଶତ୍ରୁ ଭୟ ପାଆନ୍ତିନି।
ଧନ୍ଯଂ ଯଶସ୍ଯମାଯୁଷ୍ଯଂ ଧର୍ମକାମାର୍ଥସାଧନମ୍ । ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତଂ ସକଲଂ ପୁତ୍ର ସରହସ୍ଯଂ ମଯାନଘ
ଧନ୍ୟ, ଯଶସ୍ବୀ, ଦୀର୍ଘାୟୁ, ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥର ସାଧନା—ହେ ପୁତ୍ର, ମୁଁ ଏହି ସମସ୍ତ ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ ତୁମକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଦେଲି।
ଯସ୍ଯାଂ ତିଥୌ ଯମୁନଯା ଯମରାଜଦେଵଃ ସଂଭୋଜିତଃ ପ୍ରତିତିଥୌ ସ୍ଵସୃସୌହୃଦେନ । ତସ୍ମାତ୍ସ୍ଵସୁଃ କରତଲାଦିହ ଯୋ ଭୁନକ୍ତି ପ୍ରାପ୍ନୋତି ଵିତ୍ତଶୁଭସଂପଦମୁତ୍ତମାଂ ସଃ
ଯେ ତିଥିରେ ଯମୁନା ଯମରାଜଙ୍କୁ ଭୋଜନ ଦେଇଥିଲେ, ଏବଂ ପ୍ରତି ଏହି ଅବସରରେ ଭଉଣୀଙ୍କ ସ୍ନେହରେ, ଯିଏ ଏଠାରେ ଭଉଣୀଙ୍କ ହାତରୁ ଭୋଜନ କରେ, ସେ ଉତ୍ତମ ଧନ, ଶୁଭ ଦୃଷ୍ଟି ଓ ସମୃଦ୍ଧି ପାଏ।