ବାଂଧଵାନାଂ ସମୋହେନ ଭାର୍ଯାଦୀନାଂ ତଥୈଵ ଚ । ଆକୁଲଵ୍ଯାକୁଲୋ ଦେଵି ଜାଯତେ ଚ ଦିନେଦିନେ
ବାନ୍ଧବ ଓ ଜନାନୀ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ଦେବୀ, ସେ ପ୍ରତିଦିନ ଅଧିକ ଅସ୍ଥିର ଓ ଅଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ମହାମୋହେନ ସଂଦିଗ୍ଧୋ ମୋହଜାଲଗତଃ ପ୍ରଭୁଃ । କୈଵର୍ତେନ ଯଥା ବଦ୍ଧଃ ଶକୁଲୋ ଜାଲବଂଧନୈଃ
ବଡ ମୋହରେ ଅସ୍ପଷ୍ଟ, ମୋହର ଜାଲରେ ଆବୃତ, ପ୍ରଭୁ ଜାଲରେ ଫସିଥିବା ମାଛ ପରି ମାଛ ଧରିବା ଜାଲରେ ବାନ୍ଧିଯାଏ।
ଚଲିତୁଂ ନୈଵ ଶକ୍ତୋସ୍ତି ତଥାତ୍ମାସୀତ୍ପ୍ରବଂଧିତଃ । ମୋହଜାଲୈସ୍ତୁ ତୈଃ ସର୍ଵୈର୍ଦୃଢବଂଧୈସ୍ତୁ ବଂଧିତଃ
ସେ କିଛି ଚଳିପାରିନାହିଁ, ଏପରି ଆତ୍ମା ଦୃଢ ମୋହର ଜାଲରେ ବନ୍ଧିଯାଇଛି।
ଏଵମାଦିପ୍ରପଂଚେନ ଵ୍ଯାପିତୋ ଵ୍ଯାପକେନ ହି । ଜ୍ଞାନଵିଜ୍ଞାନଵିଭ୍ରଷ୍ଟୋ ରାଗଦ୍ଵେଷାଦିଭିର୍ହତଃ
ଏଭଳି ଆଦି ପ୍ରପଞ୍ଚରେ ଆବୃତ, ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପି, ସେ ଜ୍ଞାନ ଓ ବୁଦ୍ଧି ହରାଇ, ଆସକ୍ତି, ଦ୍ୱେଷ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟ ଭାବରେ ପିଡିତ।
କାମେନ ପୀଡ୍ଯମାନସ୍ତୁ କ୍ରୋଧେନୈଵ ତଥୈଵ ଵା । ପ୍ରକୃତ୍ଯା କର୍ମଣାବଦ୍ଧୋ ମହାମୂଢୋ ଵ୍ଯଜାଯତ
କାମ ଓ କ୍ରୋଧରେ ପିଡିତ, ପ୍ରକୃତି ଓ କର୍ମରେ ବନ୍ଧିତ, ସେ ମହା ମୂଢ ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଉଛି।
ସୂତ ଉଵାଚ- ଏଵଂ ମୂଢୋ ଯଦାତ୍ମାସୌ କାମକ୍ରୋଧଵଶଂଗତଃ । ଲୋଭରାଗାଦିଭିଃ ସର୍ଵୈର୍ଵ୍ଯାପୃତସ୍ତୈର୍ଦୁରାତ୍ମଭିଃ
ସୂତ କହିଲେ—ଏଭଳି ମୂଢ ଆତ୍ମା କାମ ଓ କ୍ରୋଧର ଅଧୀନ ହୋଇ, ଲୋଭ, ଆସକ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟ ଭାବରେ ନିମଗ୍ନ ହୋଇଯାଏ।
ଇଯଂ ଭାର୍ଯା ହ୍ଯଯଂ ପୁତ୍ର ଇଦଂ ମିତ୍ରମିଦଂ ଗୃହମ୍ । ଏଵଂ ସଂସାରଜାଲେନ ମହାମୋହେନ ବଂଧିତଃ
‘ଏହି ମୋର ଭାର୍ଯ୍ୟା, ଏହି ମୋର ପୁତ୍ର, ଏହି ମୋର ମିତ୍ର, ଏହି ମୋର ଘର’—ଏଭଳି ସଂସାରର ଜାଲ ଓ ମହାମୋହରେ ବନ୍ଧିତ।
ପୁତ୍ରଶୋକାଦିଭିର୍ଦୁଃଖୈର୍ଵିଵିଧୈରାକୁଲସ୍ତଦା । ଜରଯାଵ୍ଯାଧିଭିଶ୍ଚୈଵ ସଂଗ୍ରସ୍ତଶ୍ଚାଧିଭିସ୍ତଥା
ପୁତ୍ର ଶୋକ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଅସ୍ଥିର, ବୃଦ୍ଧାପ୍ୟ, ରୋଗ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ।
ଏଵମାତ୍ମା ସଂପ୍ରତପ୍ତୋ ଦୁଃଖମୋହୈଃ ସୁଦାରୁଣୈଃ । ଅଭିମାନୈର୍ମାନଭଂଗୈର୍ନାନାଦୁଃଖୈଶ୍ଚ ଖଂଡିତଃ
ଏଭଳି ଆତ୍ମା ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଓ ମୋହରେ ଦଗ୍ଧ, ଅଭିମାନ, ଅପମାନ ଓ ନାନା ଦୁଃଖରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ।
ଵୃଦ୍ଧତ୍ଵେନ ତଥା ଦେଵି ଶବଲତ୍ଵେନ ପୀଡିତଃ । ଦୁଃଖଂ ଚିଂତଯତେ ନିତ୍ଯଂ ହାହାଭୂତୋ ଵିଚେତନଃ
ବୃଦ୍ଧ ହେବା ଓ ବୃଦ୍ଧାପ୍ୟର ଚିହ୍ନରେ ପିଡିତ, ଦେବୀ, ସେ ସଦା ଦୁଃଖ ଚିନ୍ତା କରେ, ହାହା କରି ବିଚେତନ ହୋଇଯାଏ।
ରାତ୍ରୌ ସ୍ଵପ୍ନାନ୍ପ୍ରପଶ୍ଯେତ ଦିଵା ଚୈତନ୍ଯଵର୍ଜିତଃ । ଵୈକଲ୍ଯେନ ତଥାଂଗାନାଂ ଵ୍ଯାପ୍ତୋ ଦେଵି ଦିନେଦିନେ
ରାତିରେ ସେ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖେ, ଦିନେ ସେ ଜାଗୃତ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଚେତନ ରହେ। ଏପରି ଭାବରେ, ଦେବୀ, ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗଗୁଡିକ ଦିନକୁ ଦିନ ଅସ୍ୱସ୍ଥ ହୋଇଯାଉଛି।
ସଂସାରେ ଭ୍ରମମାଣେନ ଵୈରାଗ୍ଯଂ ତତ୍ର ଦର୍ଶିତମ୍ । ନିଃଶଂକଂ ବଂଧୁହୀନଂ ଚ ପ୍ରଶାଂତଂ ତୁଷ୍ଟମେଵ ଚ
ଏହି ସଂସାରରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା ଜଣେ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ବିରକ୍ତି ଦେଖାଯାଏ; ସେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ, ବନ୍ଧୁହୀନ, ଶାନ୍ତ ଏବଂ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଅଟୁଟ ରହେ।
ତମୁଵାଚ ତଦାତ୍ମା ଵୈ କାମକ୍ରୋଧଵିଵର୍ଜିତମ୍ । କୋ ଭଵାନ୍ନଗ୍ନରୂପେଣ କଥଂ ମିତ୍ରୈର୍ନ ଲଜ୍ଜସେ
ଏହାପରେ ଆତ୍ମା, ଯେଉଁଠି କାମ ଓ କ୍ରୋଧ ନାହିଁ, କହିଲେ: "ତୁମେ କିଏ, ଏହି ନଗ୍ନ ଆକାରରେ? ମିତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ କିପରି ଲଜ୍ଜା ଅନୁଭବ କରୁନାହିଁ?"
ଯତ୍ର ଲୋକାଃ ସ୍ତ୍ରିଯୋ ଵୃଦ୍ଧା ଯୁଵତ୍ଯୋ ମାତରସ୍ତଥା । ଏତାସାଂ ହି ଗତୋ ମଧ୍ଯେ ନ ବିଭେଷି ଅନାଵୃତଃ
ଯେଉଁଠି ଲୋକ, ଜନନୀ, ବୃଦ୍ଧା, ଯୁବତୀ ଏବଂ ମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ତୁମେ ନଗ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ ଯାଇଛ, ତଥାପି ଭୟ କରୁନାହିଁ।
ଵୀତରାଗ ଉଵାଚ- କୋ ହ୍ଯତ୍ର ନଗ୍ନୋ ଦୃଶ୍ଯେତ ନ ନଗ୍ନୋସ୍ମୀତି ଵୈ କଦା । ସୁସଂବଦ୍ଧସ୍ତ୍ଵମେଵାପି ପରିଧାନ ସମନ୍ଵିତଃ
ବିରକ୍ତ ଲୋକ କହିଲେ: "ଏଠାରେ କିଏ ନଗ୍ନ ଦେଖାଯାଏ? ମୁଁ କେବେ ନଗ୍ନ ନୁହେଁ। ତୁମେ ଭଲଭାବେ ଜଡିତ ଏବଂ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧିଛ।"
ନ ନଗ୍ନୋସ୍ମି କଦା ଦିଵ୍ଯଭଵାନ୍ନଗ୍ନଃ ପ୍ରଦୃଶ୍ଯତେ । ଇଂଦ୍ରିଯାର୍ଥଵଶେଵର୍ତୀ ମର୍ଯାଦାପରିଵର୍ଜିତଃ
ମୁଁ କେବେ ନଗ୍ନ ନୁହେଁ; ଯେଉଁଠି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ତାଙ୍କର ଭୋଗବସ୍ତୁ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଛାଡି ଦେଇଛି, ସେଉଁଠି ନଗ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ।
ଆତ୍ମୋଵାଚ- ପୁରୁଷସ୍ଯ କା ହି ମର୍ଯାଦା ତାମାଚକ୍ଷ୍ଵ ଚ ସୁଵ୍ରତ । ଵିସ୍ତରେଣ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ଯଦି ଜାନାସି ନିଶ୍ଚିତମ୍
ଆତ୍ମା କହିଲେ: "ମନୁଷ୍ୟ ପାଇଁ କଣ ମର୍ଯ୍ୟାଦା? ଏହାକୁ ମୋତେ କହ, ଓ ସୁବ୍ରତ; ଯଦି ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଜାଣ, ବିସ୍ତାରରେ ମୋତେ ଉପଦେଶ ଦିଅ।"
ଵୀତରାଗୋ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞସ୍ତମୁଵାଚ ମହାମତିଃ । ସୁସ୍ଥୈର୍ଯଂ ଭଜତେ ଚିତ୍ତଂ ସୁଖଦୁଃଖେଷୁ ନିତ୍ଯଦା
ବିରକ୍ତ ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ, ମହାମତି, କହିଲେ: "ମନ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଦୁଇଁଠିରେ ସଦା ଦୃଢ଼ ଏବଂ ଶାନ୍ତ ରହିଥାଏ।"
କ୍ଲେଶିତଂ ସର୍ଵଭାଵୈଶ୍ଚ ତେଷୁତେଷୁ ପରିତ୍ଯଜେତ୍ । ଅଥ ଲଜ୍ଜାଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ମନୋ ଯା ନିର୍ଵିଶତ୍ଯଲମ୍
ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଯେତେବେଳେ ଦୁଃଖ ହୁଏ, ସେଗୁଡିକୁ ଛାଡି ଦିଅ। ଏବେ ମୁଁ ଲଜ୍ଜା ବିଷୟରେ କହିବି, ଯାହାକୁ ମନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରେ।
ମଯାଦ୍ଯୈଵଂ ନ କର୍ତଵ୍ଯଂ ନଗ୍ନଃ ସ୍ଥାନଵିଵର୍ଜିତଃ । ପଶ୍ଚାତ୍ତାପେ ସୁସଂଲୀନଃ ସା ଲଜ୍ଜା ପରିକଥ୍ଯତେ
ଆଜି ମୁଁ ଏପରି କାମ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ନଗ୍ନ ଏବଂ ଥିବା ସ୍ଥାନ ବିନା। ପରେ ଯେତେବେଳେ ଗଭୀର ପଶ୍ଚାତ୍ତାପ ଆସେ, ଏହି ଲଜ୍ଜା ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ ହୁଏ।
କସ୍ଯ ଲଜ୍ଜା ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯା ଦ୍ଵିତୀଯୋ ନାସ୍ତି ସର୍ଵଦା । ଏକଶ୍ଚ ପୁରୁଷୋ ଦିଵ୍ଯଃ କସ୍ଯ କିଂଚିନ୍ନ ନାଶଯେତ୍
କିଏ ପାଇଁ ଲଜ୍ଜା ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ? କେବେ ଦ୍ୱିତୀୟ କିଏ ନାହିଁ। ମନୁଷ୍ୟ ଏକା ଏବଂ ଦିବ୍ୟ; ତାଙ୍କର କିଛିକୁ କିଏ ନଷ୍ଟ କରିପାରିବ?
ଅଥ ଲୋକାନ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯେ ତ୍ଵଯା ପରିକୀର୍ତିତାଃ । ଯଥା କୁଲାଲକଶ୍ଚକ୍ରେ ମୃତ୍ପିଂଡଂ ଚ ନିଧାପଯେତ୍
ଏବେ ମୁଁ ସେହି ଲୋକମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିବି, ଯେଉଁମାନେ ତୁମେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛ। ଯେପରି ଏକ କୁମ୍ଭକାର ଚକାରେ ମାଟି ଗଠା ରଖେ,
ଭ୍ରାମଯିତ୍ଵା ତୁ ସୂତ୍ରେଣ ନାନାଭେଦାନ୍ପ୍ରକାଶଯେତ୍ । ଭାଂଡାନାଂ ତୁ ସହସ୍ରାଣି ସ୍ଵେଚ୍ଛଯା ମତିସଂସ୍ଥିତଃ
ତାହାକୁ ତାର ଦ୍ୱାରା ଘୁମାଇ ନାନା ଆକୃତି ଦେଖାଏ; ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ଓ ବୁଦ୍ଧି ଅନୁଯାୟୀ ହଜାର ଭାଣ୍ଡ ତିଆରି କରେ।
ତଥାଯଂ ସୃଜତେ ଧାତା ନାନାରୂପାଣି ନାନ୍ଯଥା । ପଶ୍ଚାଦ୍ଵିନାଶମାଯାଂତି ଯେନକେନାପି ହେତୁନା
ଏହିପରି ଧାତା ନାନା ଆକୃତି ତିଆରି କରେ, ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ନୁହେଁ; ପରେ ସେଗୁଡିକ କୌଣସି କାରଣରୁ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ସର୍ଵଦୈଵ ସ୍ଥିତା ଯେ ଚ ଯେ ଲୋକାଶ୍ଚ ସନାତନାଃ । ତେଷାଂ ଲଜ୍ଜା ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯା ନାଵର୍ତଂତେ ହି ତେ ଭୁଵି
ଯେଉଁମାନେ ସଦା ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ସନାତନ ଲୋକମାନେ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଲଜ୍ଜା ଅନୁଷ୍ଠାନ ହେବା ଉଚିତ; ସେମାନେ ପୃଥିବୀକୁ ଫେରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଆକାଶଵାଯୁତେଜାଂସି ପୃଥ୍ଵୀ ଚାପଶ୍ଚ ପଂଚମଃ । ଅମୀ ଲୋକାଃ ପ୍ରକାଶଂତେ ଯେ ଚ ସର୍ଵତ୍ର ସଂସ୍ଥିତାଃ
ଆକାଶ, ପବନ, ଅଗ୍ନି, ପୃଥିବୀ ଏବଂ ପାଞ୍ଚମ ଜଳ — ଏହି ଲୋକମାନେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ସମସ୍ତଠିରେ ବ୍ୟାପିତ।
ସତ୍ତ୍ଵାନାମଂଗଦେଶେଷୁ ପଂଚୈତେଷୁ ସୁସଂସ୍ଥିତାଃ । ସର୍ଵତ୍ରୈଵ ଚ ଵର୍ତଂତେ କସ୍ଯ ଲଜ୍ଜା ଵିଧୀଯତେ
ଜୀବମାନଙ୍କର ଅଙ୍ଗ ଅଂଶରେ ଏହି ପାଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ ଭଲଭାବେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ; ସମସ୍ତଠିରେ ସେମାନେ ବ୍ୟାପିତ — ତେଣୁ କିଏ ପାଇଁ ଲଜ୍ଜା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ?
ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ରୂପଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶ୍ରୂଯତାଂ ତାତ ସାଂପ୍ରତମ୍ । ଯଥାଘଟସହସ୍ରେଷୁସୋଦକେଷୁଵିରାଜତେ
ମୁଁ ଏବେ ନାରୀମାନଙ୍କର ରୂପ ବିଷୟରେ କହିବି; ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଶୁଣ, ପ୍ରିୟ: ଯେପରି ହଜାର ଘଟରେ ଜଳ ଚମକିଉଠି।
ଏକଶ୍ଚଂଦ୍ରୋ ହି ସର୍ଵତ୍ର ଭଵାଂସ୍ତଦ୍ଵଦ୍ଵିରାଜତେ । ଗତୋ ଜଂତୁସହସ୍ରେଷୁ ମୋହଚକ୍ରେ ମହାତ୍ମଵାନ୍
ଏକ ଚନ୍ଦ୍ର ଯେପରି ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଆଲୋକିତ କରେ, ସେପରି ମହାତ୍ମା ଜଣେ ମୋହର ଚକ୍ରରେ ଅନେକ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ଛାଡି ଚାଲିଗଲା ପରେ ସମସ୍ତ ଠାରେ ତାଙ୍କର ଚେତନା ଚମକି ଉଠେ।
ସ୍ଥାଵରେଷୁ ଚ ସର୍ଵେଷୁ ଜଂଗମେଷୁ ତଥା ଭଵାନ୍ । ଯୋନିଦ୍ଵାରେଣ ପାପେନ ମାଯାମୋହମଯେନ ଵୈ
ସ୍ଥିର ଓ ଚଳିତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆପଣ ଜନ୍ମ ଦ୍ୱାରରେ ପାପ ଓ ମାୟାମୟ ମୋହ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।