ଏତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ତତଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଆତ୍ମା ଵୈ ଧ୍ଯାନମାଗତଃ । ଧ୍ଯାନେନ ହି ସମଂ ଗର୍ଭେ ସଂସ୍ଥିତୋ ମୋହଵର୍ଜିତଃ
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଆତ୍ମା ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ହେଲେ; ଧ୍ୟାନ ସହିତ ଗର୍ଭରେ ରହି, ସେ ମୋହରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ।
ଯଦା ଧ୍ଯାନଂ ଗତୋ ହ୍ଯାତ୍ମା ଵିସ୍ମୃତଂ ଗର୍ଭଜଂ ଭଯମ୍ । ସ ଦ୍ଵାଭ୍ଯାଂ ସହିତସ୍ତତ୍ର ଆତ୍ମା ମୋହ ଵିନା କୃତଃ
ଯେତେବେଳେ ଆତ୍ମା ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ହେଲେ, ଗର୍ଭର ଭୟକୁ ଭୁଲିଗଲେ; ସେଠାରେ ଦୁଇଜଣ ସହିତ ଆତ୍ମା ମୋହରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ।
ଚିଂତଯନ୍ନେଵ ଵୈ ନିତ୍ଯମାତ୍ମକଂ ସୁଖମେଵ ହି । ଇତୋ ନିଷ୍କ୍ରାଂତମାତ୍ରସ୍ତୁ ତ୍ଯଜେ ପଂଚାତ୍ମକଂ ଵପୁଃ
ସେ ସଦା ନିଜ ସୁଖ ନେଇ ଚିନ୍ତା କରିଥାଏ, ଏଠାରୁ ଚାଲିଯିବା ସମୟରେ, ପାଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଗଠିତ ଶରୀରକୁ ଛାଡି ଦିଏ।
ଏଵଂ ଚିଂତଯତେ ନିତ୍ଯଂ ଗର୍ଭଵାସଗତଃ ପ୍ରଭୁଃ । ସୂତିକାଲେ ତୁ ସଂପ୍ରାପ୍ତେ ପ୍ରାଜାପତ୍ଯେ ଵରାନନେ
ଏଭଳି ଗର୍ଭରେ ରହିଥିବା ସମୟରେ, ପ୍ରଭୁ ସଦା ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରିଥାଏ; ଜନ୍ମ ସମୟ ଆସିଲେ, ମନୋହରୀ, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ—
ଵାଯୁନା ଚଲିତୋ ଗର୍ଭଃ ପ୍ରାଣେନାପି ବଲୀଯସା । ଯୋନିର୍ଵିକାସମାଯାତି ଚତୁର୍ଵିଂଶାଂଗୁଲଂ ତଦା
ବାୟୁ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପ୍ରାଣରେ ଚଳିତ ହୋଇ, ଗର୍ଭ ଏବେ ଯୋନିର ମୁହାଁକୁ ଆସିଥାଏ, ଏହି ସମୟରେ ଏହା ଚବିଶ ଅଙ୍ଗୁଳ ଲମ୍ବ।
ପଂଚଵିଂଶାଂଗୁଲୋ ଗର୍ଭସ୍ତେନ ପୀଡା ଵିଜାଯତେ । ଏଵଂ ସଂପୀଡ୍ଯମାନସ୍ତୁ ମୂର୍ଚ୍ଛଯା ମୂର୍ଚ୍ଛିତଃ ପ୍ରିଯେ
ଗର୍ଭ ପଚିଶ ଅଙ୍ଗୁଳ ହେଲେ, ଯନ୍ତ୍ରଣା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ; ଏଭଳି ଚାପରେ ଥିବା ଦୁଃଖରେ, ପ୍ରିୟେ, ସେ ଅଚେତନ ହୋଇଯାଏ।
ପତିତୋ ଭୂମିଭାଗେ ତୁ ଜ୍ଞାନଧ୍ଯାନସମନ୍ଵିତଃ । ପ୍ରାଜାପତ୍ଯେନ ଦିଵ୍ଯେନ ଵାଯୁନା ସ ପୃଥକ୍କୃତଃ
ଭୂମିରେ ପଡିଲେ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଧ୍ୟାନରେ ଯୁକ୍ତ, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ସେ ଅଲଗା ହୋଇଯାଏ।
ଭୂମିସଂସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରେଣ ଜ୍ଞାନଧ୍ଯାନେ ତୁ ଵିସ୍ମୃତେ । ସଂସାରବଂଧସଂଦିଗ୍ଧ ଆତ୍ମା ପ୍ରିଯତଯା ସ୍ଥିତଃ
ମାଟିକୁ ଛୁଇଁବା ସହିତ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଧ୍ୟାନ ଭୁଲିଯାଏ; ସଂସାରର ବନ୍ଧନରେ ଆତ୍ମା ଆସକ୍ତ ହୋଇ ରହିଯାଏ।
ଗୁଣଦୋଷସମାକ୍ରାଂତୋ ମହାମୋହସମନ୍ଵିତଃ । ଖାଦ୍ଯଂ ପାନାଦିକଂ ସର୍ଵମିଚ୍ଛତ୍ଯେଵ ଦିନେଦିନେ
ଗୁଣ ଓ ଦୋଷରେ ଆବୃତ, ଭୟଙ୍କର ମୋହରେ ଆବେଶିତ, ସେ ପ୍ରତିଦିନ ଖାଇବା, ପିଇବା ଓ ଅନ୍ୟ ଭୋଗବାସ୍ତୁ ଚାହେ।
ଏଵଂ ସଂପୁଷ୍ଯମାଣସ୍ତୁ ଆତ୍ମା ପଂଚାତ୍ମକୈଃ ସହ । ଵ୍ଯାପିତୋ ହୀଂଦ୍ରିଯୈଃ ସର୍ଵୈର୍ଵିଷଯୈଃ ପାପକାରିଭିଃ
ଏଭଳି ପୋଷିତ ହୋଇ, ଆତ୍ମା ପାଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ ସହିତ, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଦୁଷ୍ଟ ଭୋଗବାସ୍ତୁରେ ଲିନ ହୋଇଯାଏ।
ବାଂଧଵାନାଂ ସମୋହେନ ଭାର୍ଯାଦୀନାଂ ତଥୈଵ ଚ । ଆକୁଲଵ୍ଯାକୁଲୋ ଦେଵି ଜାଯତେ ଚ ଦିନେଦିନେ
ବାନ୍ଧବ ଓ ଜନାନୀ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ଦେବୀ, ସେ ପ୍ରତିଦିନ ଅଧିକ ଅସ୍ଥିର ଓ ଅଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ମହାମୋହେନ ସଂଦିଗ୍ଧୋ ମୋହଜାଲଗତଃ ପ୍ରଭୁଃ । କୈଵର୍ତେନ ଯଥା ବଦ୍ଧଃ ଶକୁଲୋ ଜାଲବଂଧନୈଃ
ବଡ ମୋହରେ ଅସ୍ପଷ୍ଟ, ମୋହର ଜାଲରେ ଆବୃତ, ପ୍ରଭୁ ଜାଲରେ ଫସିଥିବା ମାଛ ପରି ମାଛ ଧରିବା ଜାଲରେ ବାନ୍ଧିଯାଏ।
ଚଲିତୁଂ ନୈଵ ଶକ୍ତୋସ୍ତି ତଥାତ୍ମାସୀତ୍ପ୍ରବଂଧିତଃ । ମୋହଜାଲୈସ୍ତୁ ତୈଃ ସର୍ଵୈର୍ଦୃଢବଂଧୈସ୍ତୁ ବଂଧିତଃ
ସେ କିଛି ଚଳିପାରିନାହିଁ, ଏପରି ଆତ୍ମା ଦୃଢ ମୋହର ଜାଲରେ ବନ୍ଧିଯାଇଛି।
ଏଵମାଦିପ୍ରପଂଚେନ ଵ୍ଯାପିତୋ ଵ୍ଯାପକେନ ହି । ଜ୍ଞାନଵିଜ୍ଞାନଵିଭ୍ରଷ୍ଟୋ ରାଗଦ୍ଵେଷାଦିଭିର୍ହତଃ
ଏଭଳି ଆଦି ପ୍ରପଞ୍ଚରେ ଆବୃତ, ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପି, ସେ ଜ୍ଞାନ ଓ ବୁଦ୍ଧି ହରାଇ, ଆସକ୍ତି, ଦ୍ୱେଷ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟ ଭାବରେ ପିଡିତ।
କାମେନ ପୀଡ୍ଯମାନସ୍ତୁ କ୍ରୋଧେନୈଵ ତଥୈଵ ଵା । ପ୍ରକୃତ୍ଯା କର୍ମଣାବଦ୍ଧୋ ମହାମୂଢୋ ଵ୍ଯଜାଯତ
କାମ ଓ କ୍ରୋଧରେ ପିଡିତ, ପ୍ରକୃତି ଓ କର୍ମରେ ବନ୍ଧିତ, ସେ ମହା ମୂଢ ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଉଛି।
ସୂତ ଉଵାଚ- ଏଵଂ ମୂଢୋ ଯଦାତ୍ମାସୌ କାମକ୍ରୋଧଵଶଂଗତଃ । ଲୋଭରାଗାଦିଭିଃ ସର୍ଵୈର୍ଵ୍ଯାପୃତସ୍ତୈର୍ଦୁରାତ୍ମଭିଃ
ସୂତ କହିଲେ—ଏଭଳି ମୂଢ ଆତ୍ମା କାମ ଓ କ୍ରୋଧର ଅଧୀନ ହୋଇ, ଲୋଭ, ଆସକ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟ ଭାବରେ ନିମଗ୍ନ ହୋଇଯାଏ।
ଇଯଂ ଭାର୍ଯା ହ୍ଯଯଂ ପୁତ୍ର ଇଦଂ ମିତ୍ରମିଦଂ ଗୃହମ୍ । ଏଵଂ ସଂସାରଜାଲେନ ମହାମୋହେନ ବଂଧିତଃ
‘ଏହି ମୋର ଭାର୍ଯ୍ୟା, ଏହି ମୋର ପୁତ୍ର, ଏହି ମୋର ମିତ୍ର, ଏହି ମୋର ଘର’—ଏଭଳି ସଂସାରର ଜାଲ ଓ ମହାମୋହରେ ବନ୍ଧିତ।
ପୁତ୍ରଶୋକାଦିଭିର୍ଦୁଃଖୈର୍ଵିଵିଧୈରାକୁଲସ୍ତଦା । ଜରଯାଵ୍ଯାଧିଭିଶ୍ଚୈଵ ସଂଗ୍ରସ୍ତଶ୍ଚାଧିଭିସ୍ତଥା
ପୁତ୍ର ଶୋକ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଅସ୍ଥିର, ବୃଦ୍ଧାପ୍ୟ, ରୋଗ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ।
ଏଵମାତ୍ମା ସଂପ୍ରତପ୍ତୋ ଦୁଃଖମୋହୈଃ ସୁଦାରୁଣୈଃ । ଅଭିମାନୈର୍ମାନଭଂଗୈର୍ନାନାଦୁଃଖୈଶ୍ଚ ଖଂଡିତଃ
ଏଭଳି ଆତ୍ମା ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଓ ମୋହରେ ଦଗ୍ଧ, ଅଭିମାନ, ଅପମାନ ଓ ନାନା ଦୁଃଖରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ।
ଵୃଦ୍ଧତ୍ଵେନ ତଥା ଦେଵି ଶବଲତ୍ଵେନ ପୀଡିତଃ । ଦୁଃଖଂ ଚିଂତଯତେ ନିତ୍ଯଂ ହାହାଭୂତୋ ଵିଚେତନଃ
ବୃଦ୍ଧ ହେବା ଓ ବୃଦ୍ଧାପ୍ୟର ଚିହ୍ନରେ ପିଡିତ, ଦେବୀ, ସେ ସଦା ଦୁଃଖ ଚିନ୍ତା କରେ, ହାହା କରି ବିଚେତନ ହୋଇଯାଏ।
ରାତ୍ରୌ ସ୍ଵପ୍ନାନ୍ପ୍ରପଶ୍ଯେତ ଦିଵା ଚୈତନ୍ଯଵର୍ଜିତଃ । ଵୈକଲ୍ଯେନ ତଥାଂଗାନାଂ ଵ୍ଯାପ୍ତୋ ଦେଵି ଦିନେଦିନେ
ରାତିରେ ସେ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖେ, ଦିନେ ସେ ଜାଗୃତ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଚେତନ ରହେ। ଏପରି ଭାବରେ, ଦେବୀ, ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗଗୁଡିକ ଦିନକୁ ଦିନ ଅସ୍ୱସ୍ଥ ହୋଇଯାଉଛି।
ସଂସାରେ ଭ୍ରମମାଣେନ ଵୈରାଗ୍ଯଂ ତତ୍ର ଦର୍ଶିତମ୍ । ନିଃଶଂକଂ ବଂଧୁହୀନଂ ଚ ପ୍ରଶାଂତଂ ତୁଷ୍ଟମେଵ ଚ
ଏହି ସଂସାରରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା ଜଣେ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ବିରକ୍ତି ଦେଖାଯାଏ; ସେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ, ବନ୍ଧୁହୀନ, ଶାନ୍ତ ଏବଂ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଅଟୁଟ ରହେ।
ତମୁଵାଚ ତଦାତ୍ମା ଵୈ କାମକ୍ରୋଧଵିଵର୍ଜିତମ୍ । କୋ ଭଵାନ୍ନଗ୍ନରୂପେଣ କଥଂ ମିତ୍ରୈର୍ନ ଲଜ୍ଜସେ
ଏହାପରେ ଆତ୍ମା, ଯେଉଁଠି କାମ ଓ କ୍ରୋଧ ନାହିଁ, କହିଲେ: "ତୁମେ କିଏ, ଏହି ନଗ୍ନ ଆକାରରେ? ମିତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ କିପରି ଲଜ୍ଜା ଅନୁଭବ କରୁନାହିଁ?"
ଯତ୍ର ଲୋକାଃ ସ୍ତ୍ରିଯୋ ଵୃଦ୍ଧା ଯୁଵତ୍ଯୋ ମାତରସ୍ତଥା । ଏତାସାଂ ହି ଗତୋ ମଧ୍ଯେ ନ ବିଭେଷି ଅନାଵୃତଃ
ଯେଉଁଠି ଲୋକ, ଜନନୀ, ବୃଦ୍ଧା, ଯୁବତୀ ଏବଂ ମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ତୁମେ ନଗ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ ଯାଇଛ, ତଥାପି ଭୟ କରୁନାହିଁ।
ଵୀତରାଗ ଉଵାଚ- କୋ ହ୍ଯତ୍ର ନଗ୍ନୋ ଦୃଶ୍ଯେତ ନ ନଗ୍ନୋସ୍ମୀତି ଵୈ କଦା । ସୁସଂବଦ୍ଧସ୍ତ୍ଵମେଵାପି ପରିଧାନ ସମନ୍ଵିତଃ
ବିରକ୍ତ ଲୋକ କହିଲେ: "ଏଠାରେ କିଏ ନଗ୍ନ ଦେଖାଯାଏ? ମୁଁ କେବେ ନଗ୍ନ ନୁହେଁ। ତୁମେ ଭଲଭାବେ ଜଡିତ ଏବଂ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧିଛ।"
ନ ନଗ୍ନୋସ୍ମି କଦା ଦିଵ୍ଯଭଵାନ୍ନଗ୍ନଃ ପ୍ରଦୃଶ୍ଯତେ । ଇଂଦ୍ରିଯାର୍ଥଵଶେଵର୍ତୀ ମର୍ଯାଦାପରିଵର୍ଜିତଃ
ମୁଁ କେବେ ନଗ୍ନ ନୁହେଁ; ଯେଉଁଠି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ତାଙ୍କର ଭୋଗବସ୍ତୁ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଛାଡି ଦେଇଛି, ସେଉଁଠି ନଗ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ।
ଆତ୍ମୋଵାଚ- ପୁରୁଷସ୍ଯ କା ହି ମର୍ଯାଦା ତାମାଚକ୍ଷ୍ଵ ଚ ସୁଵ୍ରତ । ଵିସ୍ତରେଣ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ଯଦି ଜାନାସି ନିଶ୍ଚିତମ୍
ଆତ୍ମା କହିଲେ: "ମନୁଷ୍ୟ ପାଇଁ କଣ ମର୍ଯ୍ୟାଦା? ଏହାକୁ ମୋତେ କହ, ଓ ସୁବ୍ରତ; ଯଦି ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଜାଣ, ବିସ୍ତାରରେ ମୋତେ ଉପଦେଶ ଦିଅ।"
ଵୀତରାଗୋ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞସ୍ତମୁଵାଚ ମହାମତିଃ । ସୁସ୍ଥୈର୍ଯଂ ଭଜତେ ଚିତ୍ତଂ ସୁଖଦୁଃଖେଷୁ ନିତ୍ଯଦା
ବିରକ୍ତ ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ, ମହାମତି, କହିଲେ: "ମନ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଦୁଇଁଠିରେ ସଦା ଦୃଢ଼ ଏବଂ ଶାନ୍ତ ରହିଥାଏ।"
କ୍ଲେଶିତଂ ସର୍ଵଭାଵୈଶ୍ଚ ତେଷୁତେଷୁ ପରିତ୍ଯଜେତ୍ । ଅଥ ଲଜ୍ଜାଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ମନୋ ଯା ନିର୍ଵିଶତ୍ଯଲମ୍
ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଯେତେବେଳେ ଦୁଃଖ ହୁଏ, ସେଗୁଡିକୁ ଛାଡି ଦିଅ। ଏବେ ମୁଁ ଲଜ୍ଜା ବିଷୟରେ କହିବି, ଯାହାକୁ ମନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରେ।
ମଯାଦ୍ଯୈଵଂ ନ କର୍ତଵ୍ଯଂ ନଗ୍ନଃ ସ୍ଥାନଵିଵର୍ଜିତଃ । ପଶ୍ଚାତ୍ତାପେ ସୁସଂଲୀନଃ ସା ଲଜ୍ଜା ପରିକଥ୍ଯତେ
ଆଜି ମୁଁ ଏପରି କାମ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ନଗ୍ନ ଏବଂ ଥିବା ସ୍ଥାନ ବିନା। ପରେ ଯେତେବେଳେ ଗଭୀର ପଶ୍ଚାତ୍ତାପ ଆସେ, ଏହି ଲଜ୍ଜା ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ ହୁଏ।