ରାଜ୍ଯମେଵଂ ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯଂ ସୁଖଭୋକ୍ତା ଭଵିଷ୍ଯତି । ତେଷାଂ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଆତ୍ମା ଦୁଃଖେନ ପୀଡିତଃ
‘ଏଭଳି ରାଜ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଆନନ୍ଦର ସ୍ୱାଦ ନେବେ।’ ସେମାନଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଆତ୍ମା ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ହେଲେ।
ଗଂତୁମିଚ୍ଛନ୍ନସୌ ତସ୍ମାତ୍ପଲାଯନପରୋଭଵତ୍
ସେଠାରୁ ବାହାରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ସେ ପଳାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ।
କଶ୍ଯପ ଉଵାଚ- ସ ଗର୍ଭେ ଵ୍ଯାକୁଲୋ ଜାତଃ ଖିଦ୍ଯମାନୋ ଦିନେ ଦିନେ । ଦୁଃଖାକ୍ରାଂତୋ ହି ଧର୍ମାତ୍ମା ସର୍ଵପୀଡାଭିପୀଡିତଃ
କଶ୍ୟପ କହିଲେ—ଗର୍ଭରେ ଥିବାବେଳେ ସେ ଦିନକୁ ଦିନ ଅତି ଅଶାନ୍ତ ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣାଭୋଗୀ ହେଲେ; ସମସ୍ତ ପୀଡ଼ାରେ ଦବି ଯାଇଥିବା ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଆତ୍ମା ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ।
ଅଧୋମୁଖସ୍ତୁ ଗର୍ଭସ୍ଥୋ ମୋହଜାଲେନ ବଂଧିତଃ । ଆଧିଵ୍ଯାଧିସମାକ୍ରାଂତୋ ହାହାଭୂତୋ ଵିଚେତନଃ
ଗର୍ଭରେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ରହି, ମୋହର ଜାଲରେ ବାନ୍ଧା ହୋଇ, ଯନ୍ତ୍ରଣା ଓ ରୋଗରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ସେ ହତାଶ ଓ ଅବୁଦ୍ଧି ହେଲେ।
ଦୁଃଖେନ ମହତାଵିଷ୍ଟୋ ଜ୍ଞାନମାହ ପ୍ରପୀଡିତଃ । ଆତ୍ମୋଵାଚ- ତଵ ଵାକ୍ଯଂ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ନ କୃତଂ ତୁ ମଯା ତଦା
ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ି, ଜ୍ଞାନ କହିଲେ, ଯଦ୍ୟପି ଦୁଃଖରେ ଦବି ଯାଇଥିଲେ: ଆତ୍ମା କହିଲେ—‘ହେ ମହାପ୍ରଜ୍ଞ, ତୁମର କଥା ସେତିବେଳେ ମୁଁ ମାନିନଥିଲି।
ଧ୍ଯାନେନ ଵାର୍ଯମାଣୋପି ପତିତୋ ମୋହସଂକଟେ । ତସ୍ମାଦ୍ରକ୍ଷ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ଗର୍ଭଵାସାତ୍ସୁଦାରୁଣାତ୍
ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ବାରଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ମୋହ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ପଡ଼ିଗଲି; ତେଣୁ, ହେ ମହାପ୍ରଜ୍ଞ, ଏହି ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଭବାସରୁ ମୋତେ ରକ୍ଷା କର।
ଜ୍ଞାନମୁଵାଚ- ମଯା ତ୍ଵଂ ଵାରିତୋ ହ୍ଯାତ୍ମନ୍କୃତଂ ଵାକ୍ଯଂ ନ ଚୈଵ ମେ । ପଂଚାତ୍ମକୈର୍ମହାକ୍ରୂରୈଃ ପାତିତୋ ଗର୍ଭସଂକଟେ
ଜ୍ଞାନ କହିଲେ—‘ମୁଁ ତୁମକୁ ବାରଣ କରିଥିଲି, ହେ ଆତ୍ମା, କିନ୍ତୁ ମୋର କଥା ତୁମେ ଶୁଣିନଥିଲ; ଏହି ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଏହି ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଭ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ପଡ଼ିଗଲ।
ଇଦାନୀଂ ଗଚ୍ଛ ତ୍ଵଂ ଧ୍ଯାନଂ ତସ୍ମାତ୍ସଂପ୍ରାପ୍ସ୍ଯସେ ସୁଖମ୍ । ଗର୍ଭଵାସାଦ୍ଭଵିଷ୍ଯସ୍ତେ ମୋକ୍ଷ ଏଵ ନ ସଂଶଯଃ
ଏବେ ତୁମେ ଧ୍ୟାନକୁ ଆଶ୍ରୟ କର; ଏହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ସୁଖ ପାଇବ; ଗର୍ଭବାସରୁ ନିଶ୍ଚିତ ମୁକ୍ତି ମିଳିବ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ତସ୍ଯ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଜ୍ଞାନସ୍ଯ ତତ୍ତ୍ଵତାମ୍ । ଧ୍ଯାନମାହୂଯ ପ୍ରୋଵାଚ ଶ୍ରୂଯତାଂ ଵଚନଂ ମମ
ସେ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଜ୍ଞାନର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପକୁ ବୁଝି, ଧ୍ୟାନକୁ ଡାକି କହିଲେ—‘ମୋ କଥା ଶୁଣ।
ତ୍ଵାମହଂ ଶରଣଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଧ୍ଯାନ ମାଂ ରକ୍ଷ ନିତ୍ଯଶଃ । ଏଵମସ୍ତୁ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ଧ୍ଯାନମାହ ମହାମତିମ୍
‘ମୁଁ ତୁମକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିଛି, ହେ ଧ୍ୟାନ, ସଦା ମୋତେ ରକ୍ଷା କର।’ ‘ତଥାସ୍ତୁ, ହେ ମହାପ୍ରଜ୍ଞ,’ ଧ୍ୟାନ ମହାମତିକୁ କହିଲେ।
ଏତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ତତଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଆତ୍ମା ଵୈ ଧ୍ଯାନମାଗତଃ । ଧ୍ଯାନେନ ହି ସମଂ ଗର୍ଭେ ସଂସ୍ଥିତୋ ମୋହଵର୍ଜିତଃ
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଆତ୍ମା ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ହେଲେ; ଧ୍ୟାନ ସହିତ ଗର୍ଭରେ ରହି, ସେ ମୋହରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ।
ଯଦା ଧ୍ଯାନଂ ଗତୋ ହ୍ଯାତ୍ମା ଵିସ୍ମୃତଂ ଗର୍ଭଜଂ ଭଯମ୍ । ସ ଦ୍ଵାଭ୍ଯାଂ ସହିତସ୍ତତ୍ର ଆତ୍ମା ମୋହ ଵିନା କୃତଃ
ଯେତେବେଳେ ଆତ୍ମା ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ହେଲେ, ଗର୍ଭର ଭୟକୁ ଭୁଲିଗଲେ; ସେଠାରେ ଦୁଇଜଣ ସହିତ ଆତ୍ମା ମୋହରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ।
ଚିଂତଯନ୍ନେଵ ଵୈ ନିତ୍ଯମାତ୍ମକଂ ସୁଖମେଵ ହି । ଇତୋ ନିଷ୍କ୍ରାଂତମାତ୍ରସ୍ତୁ ତ୍ଯଜେ ପଂଚାତ୍ମକଂ ଵପୁଃ
ସେ ସଦା ନିଜ ସୁଖ ନେଇ ଚିନ୍ତା କରିଥାଏ, ଏଠାରୁ ଚାଲିଯିବା ସମୟରେ, ପାଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଗଠିତ ଶରୀରକୁ ଛାଡି ଦିଏ।
ଏଵଂ ଚିଂତଯତେ ନିତ୍ଯଂ ଗର୍ଭଵାସଗତଃ ପ୍ରଭୁଃ । ସୂତିକାଲେ ତୁ ସଂପ୍ରାପ୍ତେ ପ୍ରାଜାପତ୍ଯେ ଵରାନନେ
ଏଭଳି ଗର୍ଭରେ ରହିଥିବା ସମୟରେ, ପ୍ରଭୁ ସଦା ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରିଥାଏ; ଜନ୍ମ ସମୟ ଆସିଲେ, ମନୋହରୀ, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ—
ଵାଯୁନା ଚଲିତୋ ଗର୍ଭଃ ପ୍ରାଣେନାପି ବଲୀଯସା । ଯୋନିର୍ଵିକାସମାଯାତି ଚତୁର୍ଵିଂଶାଂଗୁଲଂ ତଦା
ବାୟୁ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପ୍ରାଣରେ ଚଳିତ ହୋଇ, ଗର୍ଭ ଏବେ ଯୋନିର ମୁହାଁକୁ ଆସିଥାଏ, ଏହି ସମୟରେ ଏହା ଚବିଶ ଅଙ୍ଗୁଳ ଲମ୍ବ।
ପଂଚଵିଂଶାଂଗୁଲୋ ଗର୍ଭସ୍ତେନ ପୀଡା ଵିଜାଯତେ । ଏଵଂ ସଂପୀଡ୍ଯମାନସ୍ତୁ ମୂର୍ଚ୍ଛଯା ମୂର୍ଚ୍ଛିତଃ ପ୍ରିଯେ
ଗର୍ଭ ପଚିଶ ଅଙ୍ଗୁଳ ହେଲେ, ଯନ୍ତ୍ରଣା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ; ଏଭଳି ଚାପରେ ଥିବା ଦୁଃଖରେ, ପ୍ରିୟେ, ସେ ଅଚେତନ ହୋଇଯାଏ।
ପତିତୋ ଭୂମିଭାଗେ ତୁ ଜ୍ଞାନଧ୍ଯାନସମନ୍ଵିତଃ । ପ୍ରାଜାପତ୍ଯେନ ଦିଵ୍ଯେନ ଵାଯୁନା ସ ପୃଥକ୍କୃତଃ
ଭୂମିରେ ପଡିଲେ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଧ୍ୟାନରେ ଯୁକ୍ତ, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ସେ ଅଲଗା ହୋଇଯାଏ।
ଭୂମିସଂସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରେଣ ଜ୍ଞାନଧ୍ଯାନେ ତୁ ଵିସ୍ମୃତେ । ସଂସାରବଂଧସଂଦିଗ୍ଧ ଆତ୍ମା ପ୍ରିଯତଯା ସ୍ଥିତଃ
ମାଟିକୁ ଛୁଇଁବା ସହିତ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଧ୍ୟାନ ଭୁଲିଯାଏ; ସଂସାରର ବନ୍ଧନରେ ଆତ୍ମା ଆସକ୍ତ ହୋଇ ରହିଯାଏ।
ଗୁଣଦୋଷସମାକ୍ରାଂତୋ ମହାମୋହସମନ୍ଵିତଃ । ଖାଦ୍ଯଂ ପାନାଦିକଂ ସର୍ଵମିଚ୍ଛତ୍ଯେଵ ଦିନେଦିନେ
ଗୁଣ ଓ ଦୋଷରେ ଆବୃତ, ଭୟଙ୍କର ମୋହରେ ଆବେଶିତ, ସେ ପ୍ରତିଦିନ ଖାଇବା, ପିଇବା ଓ ଅନ୍ୟ ଭୋଗବାସ୍ତୁ ଚାହେ।
ଏଵଂ ସଂପୁଷ୍ଯମାଣସ୍ତୁ ଆତ୍ମା ପଂଚାତ୍ମକୈଃ ସହ । ଵ୍ଯାପିତୋ ହୀଂଦ୍ରିଯୈଃ ସର୍ଵୈର୍ଵିଷଯୈଃ ପାପକାରିଭିଃ
ଏଭଳି ପୋଷିତ ହୋଇ, ଆତ୍ମା ପାଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ ସହିତ, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଦୁଷ୍ଟ ଭୋଗବାସ୍ତୁରେ ଲିନ ହୋଇଯାଏ।
ବାଂଧଵାନାଂ ସମୋହେନ ଭାର୍ଯାଦୀନାଂ ତଥୈଵ ଚ । ଆକୁଲଵ୍ଯାକୁଲୋ ଦେଵି ଜାଯତେ ଚ ଦିନେଦିନେ
ବାନ୍ଧବ ଓ ଜନାନୀ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ଦେବୀ, ସେ ପ୍ରତିଦିନ ଅଧିକ ଅସ୍ଥିର ଓ ଅଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ମହାମୋହେନ ସଂଦିଗ୍ଧୋ ମୋହଜାଲଗତଃ ପ୍ରଭୁଃ । କୈଵର୍ତେନ ଯଥା ବଦ୍ଧଃ ଶକୁଲୋ ଜାଲବଂଧନୈଃ
ବଡ ମୋହରେ ଅସ୍ପଷ୍ଟ, ମୋହର ଜାଲରେ ଆବୃତ, ପ୍ରଭୁ ଜାଲରେ ଫସିଥିବା ମାଛ ପରି ମାଛ ଧରିବା ଜାଲରେ ବାନ୍ଧିଯାଏ।
ଚଲିତୁଂ ନୈଵ ଶକ୍ତୋସ୍ତି ତଥାତ୍ମାସୀତ୍ପ୍ରବଂଧିତଃ । ମୋହଜାଲୈସ୍ତୁ ତୈଃ ସର୍ଵୈର୍ଦୃଢବଂଧୈସ୍ତୁ ବଂଧିତଃ
ସେ କିଛି ଚଳିପାରିନାହିଁ, ଏପରି ଆତ୍ମା ଦୃଢ ମୋହର ଜାଲରେ ବନ୍ଧିଯାଇଛି।
ଏଵମାଦିପ୍ରପଂଚେନ ଵ୍ଯାପିତୋ ଵ୍ଯାପକେନ ହି । ଜ୍ଞାନଵିଜ୍ଞାନଵିଭ୍ରଷ୍ଟୋ ରାଗଦ୍ଵେଷାଦିଭିର୍ହତଃ
ଏଭଳି ଆଦି ପ୍ରପଞ୍ଚରେ ଆବୃତ, ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପି, ସେ ଜ୍ଞାନ ଓ ବୁଦ୍ଧି ହରାଇ, ଆସକ୍ତି, ଦ୍ୱେଷ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟ ଭାବରେ ପିଡିତ।
କାମେନ ପୀଡ୍ଯମାନସ୍ତୁ କ୍ରୋଧେନୈଵ ତଥୈଵ ଵା । ପ୍ରକୃତ୍ଯା କର୍ମଣାବଦ୍ଧୋ ମହାମୂଢୋ ଵ୍ଯଜାଯତ
କାମ ଓ କ୍ରୋଧରେ ପିଡିତ, ପ୍ରକୃତି ଓ କର୍ମରେ ବନ୍ଧିତ, ସେ ମହା ମୂଢ ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଉଛି।
ସୂତ ଉଵାଚ- ଏଵଂ ମୂଢୋ ଯଦାତ୍ମାସୌ କାମକ୍ରୋଧଵଶଂଗତଃ । ଲୋଭରାଗାଦିଭିଃ ସର୍ଵୈର୍ଵ୍ଯାପୃତସ୍ତୈର୍ଦୁରାତ୍ମଭିଃ
ସୂତ କହିଲେ—ଏଭଳି ମୂଢ ଆତ୍ମା କାମ ଓ କ୍ରୋଧର ଅଧୀନ ହୋଇ, ଲୋଭ, ଆସକ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟ ଭାବରେ ନିମଗ୍ନ ହୋଇଯାଏ।
ଇଯଂ ଭାର୍ଯା ହ୍ଯଯଂ ପୁତ୍ର ଇଦଂ ମିତ୍ରମିଦଂ ଗୃହମ୍ । ଏଵଂ ସଂସାରଜାଲେନ ମହାମୋହେନ ବଂଧିତଃ
‘ଏହି ମୋର ଭାର୍ଯ୍ୟା, ଏହି ମୋର ପୁତ୍ର, ଏହି ମୋର ମିତ୍ର, ଏହି ମୋର ଘର’—ଏଭଳି ସଂସାରର ଜାଲ ଓ ମହାମୋହରେ ବନ୍ଧିତ।
ପୁତ୍ରଶୋକାଦିଭିର୍ଦୁଃଖୈର୍ଵିଵିଧୈରାକୁଲସ୍ତଦା । ଜରଯାଵ୍ଯାଧିଭିଶ୍ଚୈଵ ସଂଗ୍ରସ୍ତଶ୍ଚାଧିଭିସ୍ତଥା
ପୁତ୍ର ଶୋକ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଅସ୍ଥିର, ବୃଦ୍ଧାପ୍ୟ, ରୋଗ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ।
ଏଵମାତ୍ମା ସଂପ୍ରତପ୍ତୋ ଦୁଃଖମୋହୈଃ ସୁଦାରୁଣୈଃ । ଅଭିମାନୈର୍ମାନଭଂଗୈର୍ନାନାଦୁଃଖୈଶ୍ଚ ଖଂଡିତଃ
ଏଭଳି ଆତ୍ମା ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଓ ମୋହରେ ଦଗ୍ଧ, ଅଭିମାନ, ଅପମାନ ଓ ନାନା ଦୁଃଖରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ।
ଵୃଦ୍ଧତ୍ଵେନ ତଥା ଦେଵି ଶବଲତ୍ଵେନ ପୀଡିତଃ । ଦୁଃଖଂ ଚିଂତଯତେ ନିତ୍ଯଂ ହାହାଭୂତୋ ଵିଚେତନଃ
ବୃଦ୍ଧ ହେବା ଓ ବୃଦ୍ଧାପ୍ୟର ଚିହ୍ନରେ ପିଡିତ, ଦେବୀ, ସେ ସଦା ଦୁଃଖ ଚିନ୍ତା କରେ, ହାହା କରି ବିଚେତନ ହୋଇଯାଏ।