ତତ୍ର ନେତ୍ରାଵମାତ୍ଯୌ ମେ ଦ୍ରଵ୍ଯଲବ୍ଧିପ୍ରସାଧକୌ । ଏଵଂ ମଯାତ୍ମଵ୍ଯାପାରସ୍ତଵାଗ୍ରେ କଥିତଃ ପରଃ
ସେଠି, ମୋର ଦୁଇ ମନ୍ତ୍ରୀ ନୟନ, ଦ୍ରବ୍ୟ ଲାଭ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ କରେ; ଏଭଳି ମୁଁ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ତୁମ ଆଗରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି।
ଜଲମୁଵାଚଃ- ସୁତୋଷଯାମ୍ଯହଂ ନିତ୍ଯମମୃତେନ କଲେଵରମ୍ । ଏଵଂ ମେ ତତ୍ର ଵ୍ଯାପାରଃ କାଯପତ୍ତନକେ ପ୍ରିଯେ
ଜଳ କହିଲେ— 'ମୁଁ ସଦା ଅମୃତ ଦ୍ୱାରା ଶରୀରକୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରେ; ଏଭଳି ମୋର କାୟପୁରୀରେ କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରିୟ।'
ଅମାତ୍ଯଂ ରସନାଂ ଵିଦ୍ଧି ରସାସ୍ଵାଦକରୀଂ ପରାମ୍ । ନାସିକୋଵାଚ- ସୁଗଂଧେନ ପରାଂ ପୁଷ୍ଟିଂ କାଯସ୍ଯାପି କରୋମ୍ଯହମ୍
ମୋର ମନ୍ତ୍ରୀ ହେଉଛି ରସନା, ସ୍ବାଦ ନେବାରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ; ନାକ କହିଲେ— 'ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ଶରୀରକୁ ବଡ଼ ପୋଷଣ କରେ।'
ଦୁର୍ଗଂଧଂ ତୁ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ କାଯେ ଗଂଧଂ ପ୍ରଦର୍ଶଯେ । ବୁଦ୍ଧିଯୁକ୍ତା ମହାଭାଗ ତସ୍ଯାଭାଵେନ ଭାଵିତା
ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ପରିତ୍ୟାଗ କରି, ଶରୀରରେ ଗନ୍ଧ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରେ; ମହାଭାଗ, ଏହା ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ ହୁଏ, ତାହା ନଥିଲେ ନାହିଁ।
ସ୍ଵାମିକାର୍ଯାଯ କାଯେସ୍ମିନ୍ନହଂ ତିଷ୍ଠାମି ନିଶ୍ଚଲା । ଗଂଧଂ ମମ ଗୁଣଂ ଵିଦ୍ଧି ଦ୍ଵିଵିଧଂ ଯତ୍ପ୍ରଵର୍ତିତମ୍
ମୁଁ ଶରୀରରେ ମାଲିକଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଅଚଳ ରହିଛି; ମୋର ଗୁଣ ହେଉଛି ଗନ୍ଧ, ଦୁଇ ପ୍ରକାର ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ।
ଶ୍ରଵଣାଵୂଚତୁଃ- କାର୍ଯାକାର୍ଯାଦିକଂ ଶବ୍ଦଂ ଲୋକୈରୁକ୍ତଂ ଶୁଭାଶୁଭମ୍ । ଶୃଣୁଯାଵଃ ସ୍ଵକାଯସ୍ଥୌ ସତ୍ଯାସତ୍ଯେ ପ୍ରିଯାପ୍ରିଯେ
ଦୁଇ କାନ କହିଲେ— 'ଲୋକେ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅକାର୍ଯ୍ୟ, ସତ୍ୟ ଅସତ୍ୟ, ପ୍ରିୟ ଅପ୍ରିୟ ବିଷୟରେ ଯେଉଁ ଶବ୍ଦ କହନ୍ତି, ଭଲ ମନ୍ଦ; ଆମେ ନିଜ ଶରୀରରେ ରହି ସେଗୁଡିକୁ ଶୁଣୁଛୁ।'
ଶବ୍ଦୋ ହି ମେ ଗୁଣଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ମମ ଵ୍ଯାପାରମେଵ ହି । ଯୋଜଯାମି ନ ସଂଦେହୋ ଯଦା ବୁଦ୍ଧିଃ ପ୍ରପୂରଯେତ୍
ଶବ୍ଦ ମୋର ଗୁଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ବୁଦ୍ଧି ଯେତେବେଳେ ଆଦେଶ ଦେଇଥାଏ, ସେତେବେଳେ ମୁଁ ଏହାକୁ କାମରେ ଲାଗାଏ; ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ତ୍ଵଗୁଵାଚ- ପଂଚରୂପାତ୍ମକୋ ଵାଯୁଃ ଶରୀରେସ୍ମିନ୍ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ
ତ୍ୱକ୍ କହିଲା— ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ରୂପ ଥିବା ବାୟୁ ଏହି ଶରୀର ଭିତରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଅଛି।
ସବାହ୍ଯାଭ୍ଯଂତରେ ଚେଷ୍ଟାଂ ତେଷାଂ ଜାନାମି ତତ୍ତ୍ଵତଃ । ଶୀତୋଷ୍ଣମାତପଂ ଵର୍ଷଂ ଵାଯୋଃ ସ୍ଫୁରଣମେଵ ଚ
ମୁଁ ବାହାର ଓ ଭିତର ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ଜାଣେ; ଶୀତ, ଉଷ୍ଣ, ଧୂପ, ବର୍ଷା ଓ ବାୟୁର ହଲଚଳ—ସବୁକୁ ଅନୁଭବ କରେ।
ସର୍ଵଂ ଜାନାମି ସଂସ୍ପର୍ଶଂ ସଂଗଶ୍ଲେଷାଦିକଂ ନୃଣାମ୍ । ସ୍ପର୍ଶ ଏଵ ଗୁଣୋ ମହ୍ଯମେତତ୍ସତ୍ଯଂ ଵଦାମ୍ଯହମ୍
ମୁଁ ସମସ୍ତ ସ୍ପର୍ଶ, ମିଶିବା, ଲଗିବା ଓ ଏମିତି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନୁଭୂତିକୁ ଜାଣେ; ସ୍ପର୍ଶ ମୋର ଏକମାତ୍ର ଗୁଣ—ଏହି କଥା ସତ୍ୟ ବୋଲି କୁହୁଛି।
ଏଵଂ ହି ତେ ସମାଖ୍ଯାତୋ ମଯା ଵ୍ଯାପାର ଏଵ ହି । ନେତ୍ରେ ଊଚତୁଃ-। ସଂସାରେ ଯାନି ରୂପାଣି ଭଵ୍ଯାଭଵ୍ଯାନି ସତ୍ତମ
ଏଭଳି ମୁଁ ତୋତେ ମୋର କାର୍ଯ୍ୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଦେଲି। ତାପରେ ଚକ୍ଷୁ କହିଲେ— ହେ ଉତ୍ତମ, ସଂସାରରେ ଯେତେ ରୂପ ଅଛି, ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ—
ଯଦା ପ୍ରେରଯତେ ବୁଦ୍ଧିସ୍ତଦା ପଶ୍ଯାଵ ନାନ୍ଯଥା । ଵସାଵଃ କାଯମଧ୍ଯେ ଵୈ ରୂପଂ ଗୁଣମିହାଵଯୋଃ
ବୁଦ୍ଧି ଯେତେବେଳେ ଆଦେଶ ଦେଇଥାଏ, ସେତେବେଳେ ଆମେ ଦେଖୁ; ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ। ଶରୀର ଭିତରେ ଆମ ଦୁହାଙ୍କ ପାଇଁ ରୂପ ହେଉଛି ଗୁଣ।
ଏଵଂ ଵ୍ଯାପାରସଂବଂଧଃ କାଯମଧ୍ଯେ ମହାମତେ । ଜିହ୍ଵୋଵାଚ-। ବୁଦ୍ଧିଯୁକ୍ତା ଅହଂ ତାତ ରସଭେଦାନ୍ଵିଚାରଯେ
ଏଭଳି ଆମର କାର୍ଯ୍ୟ ସଂଯୋଗ ଶରୀର ଭିତରେ ଅଛି, ହେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ। ତାପରେ ଜିହ୍ୱା କହିଲା— ବୁଦ୍ଧି ସହିତ ମୁଁ ରସର ଭିନ୍ନତା ବିଚାର କରେ।
କ୍ଷାରମମ୍ଲାଦିକଂ ସର୍ଵଂ ନୀରସଂ ସ୍ଵାଦୁ ଚିଂତଯେ । ଵ୍ଯାପାରେଣ ଅନେନାପି ନିତ୍ଯଯୁକ୍ତା ଵସାମ୍ଯହମ୍
ମୁଁ ସମସ୍ତ ରସ—ଲୁଣିଆ, ତିତିଆ ଓ ଅନ୍ୟ, ନିରସ କିମ୍ବା ମିଠା—ବିଚାର କରେ। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ସଦା ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଅଛି।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ହି ସର୍ଵେଷାଂ ବୁଦ୍ଧିରେଷା ପ୍ରଣାଯକଃ । ଏଵଂ ପଂଚ ସମାଯାତାନୀଂଦ୍ରିଯାଣି ପ୍ରିଯେ ଶୃଣୁ
ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବୁଦ୍ଧି ହେଉଛି ନେତା। ଏଭଳି ପଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଏକଠା ହୋଇଛନ୍ତି—ଶୁଣ, ପ୍ରିୟ।
ସ୍ଵୀଯାନି ଯାନି କର୍ମାଣି କଥଯଂତି ପୁନଃ ପୁନଃ । ଅଥ ବୁଦ୍ଧିଃ ସମାଯାତା ତମୁଵାଚ ମହାମତିମ୍
ସେମାନେ ନିଜ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ବାରମ୍ବାର କହୁଛନ୍ତି। ଏବେ ବୁଦ୍ଧି ଆସି ମହାବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କୁ କହିଲା।
ମଦ୍ଵିହୀନୋ ଯଦା କାଯସ୍ତଦା ନଶ୍ଯତି ନାନ୍ଯଥା । ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵଂ ମାଂ ସମାସ୍ଥାଯ ଵର୍ତ୍ତଯସ୍ଵ ମହାମତେ
ମୋ ବିନା ଶରୀର ଅବସ୍ଥିତ ରହିପାରେ ନାହିଁ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଭାବରେ ନୁହେଁ। ତେଣୁ ମୋ ଉପରେ ଭରସା କରି ଚାଲ, ହେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ।
ଅଥ କର୍ମ ସମାଯାତମାତ୍ମାନମିଦମବ୍ରଵୀତ୍ । ଅହଂ କର୍ମ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ତଵ ପାର୍ଶ୍ଵଂ ସମାଗତମ୍
ତାପରେ କର୍ମ ଆସି ଆତ୍ମାକୁ କହିଲା— ମୁଁ କର୍ମ, ହେ ମହାପ୍ରଜ୍ଞ, ତୋର ପାଖକୁ ଆସିଛି।
ତ୍ଵାଂ ପ୍ରେଷଯାମ୍ଯହଂ ତେନ ପଥା ଯେନେହ ଗଚ୍ଛସି । ଏଵମାକର୍ଣ୍ଯ ତତ୍ସର୍ଵମାତ୍ମା ପ୍ରୋଵାଚ ତାନ୍ପ୍ରତି
ମୁଁ ତୋତେ ସେଇ ପଥରେ ପଠାଏ, ଯେଉଁପଥରେ ତୁମେ ଏଠାରେ ଚାଲୁଛ। ଏହି ସବୁ କଥା ଶୁଣି, ଆତ୍ମା ସେମାନଙ୍କୁ କହିଲା।
ଯୂଯଂ ପଂଚାତ୍ମକୈର୍ଯୁକ୍ତାଃ ସର୍ଵସାଧାରଣାଃ କିଲ । କସ୍ମାନ୍ମୈତ୍ରଂ ସମିଚ୍ଛଂତି ତତ୍ର ପଂଚାତ୍ମକଂ ପ୍ରତି
ତୁମେ ସମସ୍ତେ ପଞ୍ଚ ଗୁଣ ଥିବା ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସାଧାରଣ। ତେବେ କାହିଁକି ପଞ୍ଚ ଗୁଣ ଥିବା ସେଠି ସହ ମିତ୍ରତା ଚାହୁଁଛ?
ବ୍ରୁଵଂତୁ କାରଣଂ ସର୍ଵେ ମମାଗ୍ରେ ସର୍ଵମେଵ ତତ୍ । ପଂଚାତ୍ମକା ଊଚୁଃ-। ଅସ୍ମତ୍ସଂଗପ୍ରସଂଗେନ ପିଂଡମେଵ ପ୍ରଜାଯତେ
ସମସ୍ତେ ଏହି କାରଣ ମୋ ସାମ୍ନାରେ କହ। ପଞ୍ଚ ଗୁଣ ଥିବାମାନେ କହିଲେ— ଆମର ଏକତା ଓ ସଂଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଶରୀର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ତସ୍ମିନ୍ପିଂଡେ ମହାବୁଦ୍ଧେ ଭଵାନ୍ଵସତି ସୁଵ୍ରତଃ । ତିଷ୍ଠାମୋ ହି ଵଯଂ ସର୍ଵେ ପ୍ରସାଦାତ୍ତଵ ତତ୍ର ହି
ହେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ସୁବ୍ରତ, ସେଇ ଶରୀର ଭିତରେ ଆପଣ ବସିଛନ୍ତି। ଆମେ ସମସ୍ତେ ତୁମ ଦୟାରେ ସେଠି ରହୁଛୁ।
ଏତସ୍ମାତ୍କାରଣାନ୍ମୈତ୍ରମିଚ୍ଛାମସ୍ତଵ ନିତ୍ଯଶଃ । ଆତ୍ମୋଵାଚ- ଏଵମସ୍ତୁ ମହାଭାଗା ଭଵତାଂ ପ୍ରିଯମେଵ ଚ
ଏହି କାରଣରୁ ଆମେ ସଦା ତୁମ ସହ ମିତ୍ରତା ଚାହୁଁଛୁ। ଆତ୍ମା କହିଲା— ଏମିତି ହେଉ, ହେ ମହାଭାଗ, ଏବଂ ତୁମେ ଯାହା ପ୍ରିୟ, ତାହା ମିଳୁ।
କରିଷ୍ଯେ ନାତ୍ର ସଂଦେହୋ ମୈତ୍ରଂ ହି ପ୍ରୀତିକାରଣାତ୍ । ଵାର୍ଯମାଣୋ ମହାଭାଗୋ ଜ୍ଞାନେନାପି ମହାତ୍ମନା
ମୁଁ ଏହା କରିବି, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ମିତ୍ରତା ତ ଭଲପାଇବା ପାଇଁ। ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଅଟକାଯିବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ସେ ମହାଭାଗ—
ଧ୍ଯାନେନ ଚ ମହାତ୍ମାସୌ ତେଷାଂ ସଂଗତିମାଗତଃ । ସ ତୈଃ ପ୍ରମୋହିତସ୍ତତ୍ର ରାଗଦ୍ଵେଷାଦିଭିସ୍ତଦା
ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ସେ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ମିଶିଗଲେ; ସେଠାରେ, ରାଗ ଦ୍ୱେଷ ଓ ଏହାଦି ଭାବରେ ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭ୍ରମିତ ହେଲେ।
ପଂଚତତ୍ତ୍ଵସମାଯୁକ୍ତଃ କାଯିତ୍ଵଂ ଗତଵାନ୍ପ୍ରଭୁଃ । ଯଦା ଗର୍ଭଂ ସମାଯାତୋ ଵିଷ୍ଠାମୂତ୍ରସମାକୁଲେ
ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ହୋଇ, ପ୍ରଭୁ ଏକ ଦେହ ଧାରଣ କଲେ; ଯେତେବେଳେ ସେ ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେଉଁଠି ମଳ ଓ ପେଶାବରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା,
ଦୁର୍ଗଂଧେ ପିଚ୍ଛିଲାଵର୍ତେ ପତିତସ୍ତୈଃ ସ ସଂଯୁତଃ । ଅଂଗେନ ଵ୍ଯାକୁଲୀଭୂତଃ ପଂଚାତ୍ମକାନୁଵାଚ ସଃ
ଅତି ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଓ ଚିପ୍ଚିପା ଘୂର୍ଣ୍ଣିରେ ସେ ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ପଡ଼ିଗଲେ; ଦେହରେ ବେଶି ଯନ୍ତ୍ରଣା ହେବାରୁ, ସେ ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱ ସମ୍ପର୍କୀତ ଉପାଦାନମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଭୋଭୋଃ ପଂଚାତ୍ମକାଃ ସର୍ଵେ ଶୃଣୁଧ୍ଵଂ ଵଚନଂ ମମ । ଭଵତାଂ ସଂପ୍ରସଂଗେନ ମହାଦୁଃଖେନ ମୋହିତଃ
‘ହେ ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱ ଉପାଦାନମାନେ, ସମସ୍ତେ ମୋ କଥା ଶୁଣ; ତୁମେମାନେ ସହିତ ମିଶିବାରୁ, ମୁଁ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାଇଛି।
ତତ୍ରାସ୍ମିନ୍ପିଚ୍ଛିଲେ ଘୋରେ ପତିତୋ ହି ମହାଭଯେ । ପଂଚାତ୍ମକା ଊଚୁଃ- ତାଵତ୍ସଂସ୍ଥୀଯତାଂ ରାଜନ୍ଯାଵଦ୍ଗର୍ଭଃ ପ୍ରପୂରଯେତ୍
‘ଏହି ଚିପ୍ଚିପା ଓ ଭୟଙ୍କର ସ୍ଥାନରେ, ମୁଁ ମହାଭୟରେ ପଡ଼ିଛି।’ ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱ ଉପାଦାନମାନେ କହିଲେ—‘ହେ ରାଜା, ଗର୍ଭ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉଅଯ୍ଯନ୍ତ ଏଠି ରୁହ।
ପଶ୍ଚାନ୍ନିର୍ଗମନଂ ତେ ଵୈ ଭଵିଷ୍ଯତି ନ ସଂଶଯଃ । ଅସ୍ମାକଂ ହି ଭଵାନ୍ସ୍ଵାମୀ କାଯଦେଶେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ
‘ତାପରେ ତୁମର ବାହାରିବା ନିଶ୍ଚିତ ହେବ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; କାରଣ ଆପଣ ଆମର ସ୍ୱାମୀ, ଦେହ ମଧ୍ୟରେ ବସିଛନ୍ତି।