ତତସ୍ତେ ପଂଚକାଃ ସର୍ଵେ ଆତ୍ମାନଂ ପ୍ରତିଜଗ୍ମିରେ । ମୈତ୍ରୀମେଵ ପ୍ରତୀଚ୍ଛାମୋ ଭଵତୋ ନିତ୍ଯମେଵ ହି
ତାପରେ ପାଞ୍ଚଜଣେ ସମସ୍ତେ ଆପଣାପଣିକୁ ଫେରିଲେ ଓ କହିଲେ, 'ଆମେ ସଦା ତୁମ ସହ ମିତ୍ରତା ଚାହୁଁଛୁ।'
ଯସ୍ମାଚ୍ଛୁଦ୍ଧୋସି ଲୋକେଶ ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵାଂ ସମୁପାଗତାଃ । ସ୍ଵଯମେଵ ଵିଚାର୍ଯୈଵ ଉତ୍ତରଂ ନଃ ପ୍ରଦୀଯତାମ୍
ହେ ଲୋକନାଥ, ତୁମେ ଶୁଦ୍ଧ ଥିବାରୁ ଆମେ ତୁମ ପାଖକୁ ଆସିଛୁ; ଦୟାକରି ଭଲଭାବେ ବିଚାର କରି ଆମକୁ ନିଜେ ଉତ୍ତର ଦିଅ।
ଆତ୍ମୋଵାଚ- ଯୂଯଂ ପଂଚୈଵ ସଂପ୍ରାପ୍ତା ମମ ମୈତ୍ରଂ ସମିଚ୍ଛଥ । ସ୍ଵୀଯଂ ଗୁଣଂ ପ୍ରଭାଵଂ ଚ କଥଯଂତୁ ମମାଗ୍ରତଃ
ଆତ୍ମା କହିଲେ— 'ତୁମେ ପାଞ୍ଚଜଣେ ଆସିଛ, ମୋ ସହ ମିତ୍ରତା ଚାହୁଛ; ଏବେ ତୁମେ ନିଜ ଗୁଣ ଓ ପ୍ରଭାବ ମୋ ଆଗରେ କହ।'
ଭୂମିରୁଵାଚ- ସର୍ଵକାର୍ଯସ୍ଯ ସଂସ୍ଥାନଂ ଚର୍ମମାଂସସମନ୍ଵିତମ୍ । ଅସ୍ଥିମୂଲଦୃଢତ୍ଵଂ ମେ ନଖଲୋମସମନ୍ଵିତମ୍
ଭୂମି କହିଲେ— 'ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ଗଠନ ମୋର, ଚର୍ମ ଓ ମାଂସ ମିଶିଛି; ମୋର ଦୃଢତା ଅସ୍ଥିରେ ଆଧାରିତ, ନଖ ଓ କେଶ ମିଶିଛି।'
ପ୍ରଭାଵୋ ହି ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ କାଯମଧ୍ଯେ ମମୈଵ ହି । ନାସିକାଗମନୋ ଗଂଧସ୍ସ ମେ ଭୃତ୍ଯୋ ମହାମନାଃ
ହେ ମହାପ୍ରଜ୍ଞ, ମୋର ପ୍ରଭାବ ଶରୀର ମଧ୍ୟରେ ଅଛି; ନାକ ମାନେ ଗନ୍ଧ ମୋର ଭକ୍ତ ଦାସ, ବଡ଼ ମନ ଥିବା।
ଆକାଶ ଉଵାଚ- ଅହମାକାଶକଃ ପ୍ରାପ୍ତୋ ମମ କାଯେ ପ୍ରଭାଵକମ୍ । ଶ୍ରୂଯତାମଭିଧାସ୍ଯାମି ପରବ୍ରହ୍ମସ୍ଵରୂପିଣମ୍
ଆକାଶ କହିଲେ— 'ମୁଁ ଆକାଶ, ଏଠାକୁ ଆସିଛି; ମୋର ପ୍ରଭାବ ଶରୀର ମଧ୍ୟରେ ଅଛି; ଶୁଣ, ମୁଁ ପରବ୍ରହ୍ମ ରୂପକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।'
ବାହ୍ଯାଂତରାଵକାଶଶ୍ଚ ଶୂନ୍ଯସ୍ଥାନେ ଵସାମ୍ଯହମ୍ । ତତ୍ରାମାତ୍ଯୌ ତୁ କର୍ଣୌ ମେ ଶ୍ରଵଣାର୍ଥଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତୌ
ମୁଁ ବାହ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତର ଖାଲି ସ୍ଥାନରେ ବସିଥାଏ; ସେଠି ମୋର ଦୁଇ ମନ୍ତ୍ରୀ କାନ ଶୁଣିବା ପାଇଁ ଅବସ୍ଥିତ।
ଵାଯୁରୁଵାଚ- ପଂଚରୂପେଣ ତିଷ୍ଠାମି କରୋମ୍ଯେଵଂ ଶୁଭାଶୁଭମ୍ । ଚର୍ମକାଯେସ୍ଥିତୋମାତ୍ଯଃ ସ୍ପର୍ଶଂ ସଂଶ୍ରଯତେ ଗୁଣମ୍
ବାୟୁ କହିଲେ— 'ମୁଁ ପାଞ୍ଚ ରୂପରେ ରହିଛି, ଭଲ ଓ ମନ୍ଦ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ; ଚର୍ମ ଶରୀରରେ ମନ୍ତ୍ରୀ ଭାବେ ଅଛି, ସ୍ପର୍ଶ ଗୁଣ ରହିଛି।'
ତେଜ ଉଵାଚ- କାଯେ ସଂସ୍ଥଃ ସଦା ନିତ୍ଯଂ ପାକଯୋଗଂ କରୋମ୍ଯହମ୍ । ସବାହ୍ଯାଭ୍ଯଂତରଂ ସର୍ଵଂ ଦ୍ରଵ୍ଯାଦ୍ରଵ୍ଯଂ ପ୍ରଦର୍ଶଯେ
ତେଜ କହିଲେ— 'ମୁଁ ସଦା ଶରୀରରେ ରହି, ପାକ ଓ ପରିବର୍ତ୍ତନ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ; ବାହ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତର, ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ଅଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଖାଏ।'
ଶୁକ୍ରଂ ମଜ୍ଜା ତଥା ଲାଲା ଏଵଂ ତ୍ଵକ୍ସଂଧିସଂସ୍ଥିତମ୍ । ରୁଧିରଂ ପ୍ରେଷଯାମ୍ଯେଵ କାଯମଧ୍ଯେ ସ୍ଥିତୋସ୍ମ୍ଯହମ୍
ଶୁକ୍ର, ମଜ୍ଜା, ଲାଲା, ଚର୍ମ ଓ ସଂଧିରେ ଥିବା, ରୁଧିର— ଏସବୁକୁ ମୁଁ ପ୍ରେଷଣ କରେ, ଶରୀର ମଧ୍ୟରେ ରହିଛି।
ତତ୍ର ନେତ୍ରାଵମାତ୍ଯୌ ମେ ଦ୍ରଵ୍ଯଲବ୍ଧିପ୍ରସାଧକୌ । ଏଵଂ ମଯାତ୍ମଵ୍ଯାପାରସ୍ତଵାଗ୍ରେ କଥିତଃ ପରଃ
ସେଠି, ମୋର ଦୁଇ ମନ୍ତ୍ରୀ ନୟନ, ଦ୍ରବ୍ୟ ଲାଭ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ କରେ; ଏଭଳି ମୁଁ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ତୁମ ଆଗରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି।
ଜଲମୁଵାଚଃ- ସୁତୋଷଯାମ୍ଯହଂ ନିତ୍ଯମମୃତେନ କଲେଵରମ୍ । ଏଵଂ ମେ ତତ୍ର ଵ୍ଯାପାରଃ କାଯପତ୍ତନକେ ପ୍ରିଯେ
ଜଳ କହିଲେ— 'ମୁଁ ସଦା ଅମୃତ ଦ୍ୱାରା ଶରୀରକୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରେ; ଏଭଳି ମୋର କାୟପୁରୀରେ କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରିୟ।'
ଅମାତ୍ଯଂ ରସନାଂ ଵିଦ୍ଧି ରସାସ୍ଵାଦକରୀଂ ପରାମ୍ । ନାସିକୋଵାଚ- ସୁଗଂଧେନ ପରାଂ ପୁଷ୍ଟିଂ କାଯସ୍ଯାପି କରୋମ୍ଯହମ୍
ମୋର ମନ୍ତ୍ରୀ ହେଉଛି ରସନା, ସ୍ବାଦ ନେବାରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ; ନାକ କହିଲେ— 'ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ଶରୀରକୁ ବଡ଼ ପୋଷଣ କରେ।'
ଦୁର୍ଗଂଧଂ ତୁ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ କାଯେ ଗଂଧଂ ପ୍ରଦର୍ଶଯେ । ବୁଦ୍ଧିଯୁକ୍ତା ମହାଭାଗ ତସ୍ଯାଭାଵେନ ଭାଵିତା
ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ପରିତ୍ୟାଗ କରି, ଶରୀରରେ ଗନ୍ଧ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରେ; ମହାଭାଗ, ଏହା ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ ହୁଏ, ତାହା ନଥିଲେ ନାହିଁ।
ସ୍ଵାମିକାର୍ଯାଯ କାଯେସ୍ମିନ୍ନହଂ ତିଷ୍ଠାମି ନିଶ୍ଚଲା । ଗଂଧଂ ମମ ଗୁଣଂ ଵିଦ୍ଧି ଦ୍ଵିଵିଧଂ ଯତ୍ପ୍ରଵର୍ତିତମ୍
ମୁଁ ଶରୀରରେ ମାଲିକଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଅଚଳ ରହିଛି; ମୋର ଗୁଣ ହେଉଛି ଗନ୍ଧ, ଦୁଇ ପ୍ରକାର ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ।
ଶ୍ରଵଣାଵୂଚତୁଃ- କାର୍ଯାକାର୍ଯାଦିକଂ ଶବ୍ଦଂ ଲୋକୈରୁକ୍ତଂ ଶୁଭାଶୁଭମ୍ । ଶୃଣୁଯାଵଃ ସ୍ଵକାଯସ୍ଥୌ ସତ୍ଯାସତ୍ଯେ ପ୍ରିଯାପ୍ରିଯେ
ଦୁଇ କାନ କହିଲେ— 'ଲୋକେ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅକାର୍ଯ୍ୟ, ସତ୍ୟ ଅସତ୍ୟ, ପ୍ରିୟ ଅପ୍ରିୟ ବିଷୟରେ ଯେଉଁ ଶବ୍ଦ କହନ୍ତି, ଭଲ ମନ୍ଦ; ଆମେ ନିଜ ଶରୀରରେ ରହି ସେଗୁଡିକୁ ଶୁଣୁଛୁ।'
ଶବ୍ଦୋ ହି ମେ ଗୁଣଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ମମ ଵ୍ଯାପାରମେଵ ହି । ଯୋଜଯାମି ନ ସଂଦେହୋ ଯଦା ବୁଦ୍ଧିଃ ପ୍ରପୂରଯେତ୍
ଶବ୍ଦ ମୋର ଗୁଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ବୁଦ୍ଧି ଯେତେବେଳେ ଆଦେଶ ଦେଇଥାଏ, ସେତେବେଳେ ମୁଁ ଏହାକୁ କାମରେ ଲାଗାଏ; ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ତ୍ଵଗୁଵାଚ- ପଂଚରୂପାତ୍ମକୋ ଵାଯୁଃ ଶରୀରେସ୍ମିନ୍ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ
ତ୍ୱକ୍ କହିଲା— ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ରୂପ ଥିବା ବାୟୁ ଏହି ଶରୀର ଭିତରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଅଛି।
ସବାହ୍ଯାଭ୍ଯଂତରେ ଚେଷ୍ଟାଂ ତେଷାଂ ଜାନାମି ତତ୍ତ୍ଵତଃ । ଶୀତୋଷ୍ଣମାତପଂ ଵର୍ଷଂ ଵାଯୋଃ ସ୍ଫୁରଣମେଵ ଚ
ମୁଁ ବାହାର ଓ ଭିତର ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ଜାଣେ; ଶୀତ, ଉଷ୍ଣ, ଧୂପ, ବର୍ଷା ଓ ବାୟୁର ହଲଚଳ—ସବୁକୁ ଅନୁଭବ କରେ।
ସର୍ଵଂ ଜାନାମି ସଂସ୍ପର୍ଶଂ ସଂଗଶ୍ଲେଷାଦିକଂ ନୃଣାମ୍ । ସ୍ପର୍ଶ ଏଵ ଗୁଣୋ ମହ୍ଯମେତତ୍ସତ୍ଯଂ ଵଦାମ୍ଯହମ୍
ମୁଁ ସମସ୍ତ ସ୍ପର୍ଶ, ମିଶିବା, ଲଗିବା ଓ ଏମିତି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନୁଭୂତିକୁ ଜାଣେ; ସ୍ପର୍ଶ ମୋର ଏକମାତ୍ର ଗୁଣ—ଏହି କଥା ସତ୍ୟ ବୋଲି କୁହୁଛି।
ଏଵଂ ହି ତେ ସମାଖ୍ଯାତୋ ମଯା ଵ୍ଯାପାର ଏଵ ହି । ନେତ୍ରେ ଊଚତୁଃ-। ସଂସାରେ ଯାନି ରୂପାଣି ଭଵ୍ଯାଭଵ୍ଯାନି ସତ୍ତମ
ଏଭଳି ମୁଁ ତୋତେ ମୋର କାର୍ଯ୍ୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଦେଲି। ତାପରେ ଚକ୍ଷୁ କହିଲେ— ହେ ଉତ୍ତମ, ସଂସାରରେ ଯେତେ ରୂପ ଅଛି, ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ—
ଯଦା ପ୍ରେରଯତେ ବୁଦ୍ଧିସ୍ତଦା ପଶ୍ଯାଵ ନାନ୍ଯଥା । ଵସାଵଃ କାଯମଧ୍ଯେ ଵୈ ରୂପଂ ଗୁଣମିହାଵଯୋଃ
ବୁଦ୍ଧି ଯେତେବେଳେ ଆଦେଶ ଦେଇଥାଏ, ସେତେବେଳେ ଆମେ ଦେଖୁ; ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ। ଶରୀର ଭିତରେ ଆମ ଦୁହାଙ୍କ ପାଇଁ ରୂପ ହେଉଛି ଗୁଣ।
ଏଵଂ ଵ୍ଯାପାରସଂବଂଧଃ କାଯମଧ୍ଯେ ମହାମତେ । ଜିହ୍ଵୋଵାଚ-। ବୁଦ୍ଧିଯୁକ୍ତା ଅହଂ ତାତ ରସଭେଦାନ୍ଵିଚାରଯେ
ଏଭଳି ଆମର କାର୍ଯ୍ୟ ସଂଯୋଗ ଶରୀର ଭିତରେ ଅଛି, ହେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ। ତାପରେ ଜିହ୍ୱା କହିଲା— ବୁଦ୍ଧି ସହିତ ମୁଁ ରସର ଭିନ୍ନତା ବିଚାର କରେ।
କ୍ଷାରମମ୍ଲାଦିକଂ ସର୍ଵଂ ନୀରସଂ ସ୍ଵାଦୁ ଚିଂତଯେ । ଵ୍ଯାପାରେଣ ଅନେନାପି ନିତ୍ଯଯୁକ୍ତା ଵସାମ୍ଯହମ୍
ମୁଁ ସମସ୍ତ ରସ—ଲୁଣିଆ, ତିତିଆ ଓ ଅନ୍ୟ, ନିରସ କିମ୍ବା ମିଠା—ବିଚାର କରେ। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ସଦା ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଅଛି।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ହି ସର୍ଵେଷାଂ ବୁଦ୍ଧିରେଷା ପ୍ରଣାଯକଃ । ଏଵଂ ପଂଚ ସମାଯାତାନୀଂଦ୍ରିଯାଣି ପ୍ରିଯେ ଶୃଣୁ
ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବୁଦ୍ଧି ହେଉଛି ନେତା। ଏଭଳି ପଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଏକଠା ହୋଇଛନ୍ତି—ଶୁଣ, ପ୍ରିୟ।
ସ୍ଵୀଯାନି ଯାନି କର୍ମାଣି କଥଯଂତି ପୁନଃ ପୁନଃ । ଅଥ ବୁଦ୍ଧିଃ ସମାଯାତା ତମୁଵାଚ ମହାମତିମ୍
ସେମାନେ ନିଜ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ବାରମ୍ବାର କହୁଛନ୍ତି। ଏବେ ବୁଦ୍ଧି ଆସି ମହାବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କୁ କହିଲା।
ମଦ୍ଵିହୀନୋ ଯଦା କାଯସ୍ତଦା ନଶ୍ଯତି ନାନ୍ଯଥା । ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵଂ ମାଂ ସମାସ୍ଥାଯ ଵର୍ତ୍ତଯସ୍ଵ ମହାମତେ
ମୋ ବିନା ଶରୀର ଅବସ୍ଥିତ ରହିପାରେ ନାହିଁ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଭାବରେ ନୁହେଁ। ତେଣୁ ମୋ ଉପରେ ଭରସା କରି ଚାଲ, ହେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ।
ଅଥ କର୍ମ ସମାଯାତମାତ୍ମାନମିଦମବ୍ରଵୀତ୍ । ଅହଂ କର୍ମ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ତଵ ପାର୍ଶ୍ଵଂ ସମାଗତମ୍
ତାପରେ କର୍ମ ଆସି ଆତ୍ମାକୁ କହିଲା— ମୁଁ କର୍ମ, ହେ ମହାପ୍ରଜ୍ଞ, ତୋର ପାଖକୁ ଆସିଛି।
ତ୍ଵାଂ ପ୍ରେଷଯାମ୍ଯହଂ ତେନ ପଥା ଯେନେହ ଗଚ୍ଛସି । ଏଵମାକର୍ଣ୍ଯ ତତ୍ସର୍ଵମାତ୍ମା ପ୍ରୋଵାଚ ତାନ୍ପ୍ରତି
ମୁଁ ତୋତେ ସେଇ ପଥରେ ପଠାଏ, ଯେଉଁପଥରେ ତୁମେ ଏଠାରେ ଚାଲୁଛ। ଏହି ସବୁ କଥା ଶୁଣି, ଆତ୍ମା ସେମାନଙ୍କୁ କହିଲା।
ଯୂଯଂ ପଂଚାତ୍ମକୈର୍ଯୁକ୍ତାଃ ସର୍ଵସାଧାରଣାଃ କିଲ । କସ୍ମାନ୍ମୈତ୍ରଂ ସମିଚ୍ଛଂତି ତତ୍ର ପଂଚାତ୍ମକଂ ପ୍ରତି
ତୁମେ ସମସ୍ତେ ପଞ୍ଚ ଗୁଣ ଥିବା ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସାଧାରଣ। ତେବେ କାହିଁକି ପଞ୍ଚ ଗୁଣ ଥିବା ସେଠି ସହ ମିତ୍ରତା ଚାହୁଁଛ?