ଭଵତୋ ମୈତ୍ରମିଚ୍ଛଂତି ଇତ୍ଯାଭାଷ୍ଯ ମହାମତିମ୍ । ଗତ୍ଵା ବୁଦ୍ଧେ ତ୍ଵଯା କାର୍ଯଂ କର୍ତଵ୍ଯଂ ନ ଇତୋ ଵ୍ରଜ
ଆପଣଙ୍କ ସହ ମିତ୍ରତା ଚାହୁଁଛନ୍ତି ବୋଲି, ଏମାନେ ବଡ଼ ଜ୍ଞାନୀକୁ କହିଲେ। ବୁଦ୍ଧିକୁ ଯାଉ, ତୁମର କାମ ସେଠି, ଅନ୍ୟଠା ଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ଏଵମସ୍ତୁ ମହାଭାଗା କରିଷ୍ଯେ କାର୍ଯମୁତ୍ତମମ୍ । ଏଵମାଭାଷିତଂ ତେଷାଂ ଗତ୍ଵାଽହାତ୍ମାନମେଵ ତମ୍
ଏହିପରି ହେଉ, ମହାପ୍ରାଣୀ, ମୁଁ ଉତ୍ତମ କାମ କରିବି। ଏମାନେ ଏଭଳି କହିଲେ, ସେ ବୁଦ୍ଧି ଆତ୍ମାକୁ ଯାଇଲା।
ଅହଂ ବୁଦ୍ଧିର୍ମହାଭାଗ ଭଵଂତଂ ସମୁପାଗତା । ଦୂତତ୍ଵେ ମହତାଂ ପାର୍ଶ୍ଵାତ୍ତେଷାଂ ତ୍ଵଂ ଵଚନଂ ଶୃଣୁ
ମୁଁ ବୁଦ୍ଧି, ମହାପ୍ରାଣୀ, ଆପଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଛି। ମହାପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଦୂତ ଭାବେ, ଏମାନେର କଥା ଶୁଣ।
ଭଵନ୍ମୈତ୍ରୀଂ ସମିଚ୍ଛଂତି ଅକ୍ଷଯାଂ ପଂଚ ଆତ୍ମକାଃ । କୁରୁ ମୈତ୍ରୀଂ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ଜହି ଧ୍ଯାନଂ ସୁଦୂରତଃ
ପାଞ୍ଚ ଆତ୍ମା ଆପଣଙ୍କ ଅବିନାଶୀ ମିତ୍ରତା ଚାହୁଁଛନ୍ତି। ବଡ଼ ଜ୍ଞାନୀ, ମିତ୍ରତା କରନ୍ତୁ ଓ ଧ୍ୟାନକୁ ଦୂରେ ଫେଙ୍ଗିଦିଅ।
ଧ୍ଯାନମୁଵାଚ- ନ କର୍ତଵ୍ଯଂ ତ୍ଵଯା ଚାତ୍ମନ୍ନୈତେଷାଂ ଵୈ ସମାଗମମ୍ । ଏଷାଂ ସଂସର୍ଗମାତ୍ରେଣ ମହଦ୍ଦୁଃଖଂ ଭଵିଷ୍ଯତି
ଧ୍ୟାନ କହିଲେ—ଆତ୍ମା, ତୁମେ ଏମାନେ ସହିତ ଏକତା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏମାନେ ସହିତ ମିଶିଲେ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଆସିବ।
ମଯା ଜ୍ଞାନେନ ହୀନସ୍ତ୍ଵଂ କଥଂ କର୍ମ କରିଷ୍ଯତି । ଏଵମେଵ ନ କର୍ତଵ୍ଯଂ ତେଷାଂ ଚୈଵ ସମାଗମମ୍
ମୁଁ ଜ୍ଞାନକୁ ଦୂର କରିଦେଲେ, ତୁମେ କିପରି କାମ କରିବା? ଏହିପରି, ଏମାନେ ସହିତ ଏକତା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ଗର୍ଭଵାସଂ ନଯିଷ୍ଯଂତି ଭଵଂତଂ ନାନ୍ଯଥା ଵିଭୋ । ଜ୍ଞାନେନୈଵ ମଯା ହୀନୋ ଅଜ୍ଞାନଂ ଯାସ୍ଯସି ଧ୍ରୁଵମ୍
ଏମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ଗର୍ଭରେ ନେଇଯିବେ, ଅନ୍ୟ ଭାବେ ନୁହେଁ, ପ୍ରଭୁ। ମୁଁ ଜ୍ଞାନକୁ ଦୂର କରିଦେଲେ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଅଜ୍ଞାନରେ ପଡ଼ିଯିବେ।
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ତମାତ୍ମାନଂ ଵିରରାମ ମହାମତିମ୍ । ତତସ୍ତାମାଗତାଂ ବୁଦ୍ଧିମାତ୍ମା ପ୍ରୋଵାଚ ନିଶ୍ଚିତଃ
ଏଭଳି କହି ମହାଜ୍ଞାନୀ ଆତ୍ମା ସ୍ଥିର ହେଲେ। ତାପରେ, ଆସିଥିବା ବୁଦ୍ଧିକୁ ଆତ୍ମା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କହିଲେ।
ଜ୍ଞାନଧ୍ଯାନୌ ମହାତ୍ମାନୌ ମଂତ୍ରିଣୌ ମମ ଶୋଭନୌ । ତତ୍ର ଯାନଂ ନ ମେ ଯୁକ୍ତଂ ତଦ୍ବୁଦ୍ଧେ କିଂ କରୋମ୍ଯହମ୍
ଜ୍ଞାନ ଓ ଧ୍ୟାନ, ମୋ ଦୁଇଟି ଉତ୍ତମ ମନ୍ତ୍ରୀ, ଦୁଇଜଣେ ମହାତ୍ମା ଅଟୁଟ୍; ତାଙ୍କର ଉପଦେଶ ଛଡ଼ି ମୁଁ ଏଠିକୁ ଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ — ବୁଦ୍ଧିମାନ, ମୁଁ କଣ କରିବି?
ଏଵଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତତୋ ବୁଦ୍ଧିସ୍ତେଷାଂ ପାର୍ଶ୍ଵେ ଯଶସ୍ଵିନୀ । ସମାଚଷ୍ଟ ସମଗ୍ରଂ ତତ୍କଥନଂ ଜ୍ଞାନଧ୍ଯାନଯୋଃ
ଏହା ଶୁଣି, ମହିମାବନ୍ତୀ ବୁଦ୍ଧି ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲା ଓ ଜ୍ଞାନ ଓ ଧ୍ୟାନଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଖୋଲି କହିଲା।
ତତସ୍ତେ ପଂଚକାଃ ସର୍ଵେ ଆତ୍ମାନଂ ପ୍ରତିଜଗ୍ମିରେ । ମୈତ୍ରୀମେଵ ପ୍ରତୀଚ୍ଛାମୋ ଭଵତୋ ନିତ୍ଯମେଵ ହି
ତାପରେ ପାଞ୍ଚଜଣେ ସମସ୍ତେ ଆପଣାପଣିକୁ ଫେରିଲେ ଓ କହିଲେ, 'ଆମେ ସଦା ତୁମ ସହ ମିତ୍ରତା ଚାହୁଁଛୁ।'
ଯସ୍ମାଚ୍ଛୁଦ୍ଧୋସି ଲୋକେଶ ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵାଂ ସମୁପାଗତାଃ । ସ୍ଵଯମେଵ ଵିଚାର୍ଯୈଵ ଉତ୍ତରଂ ନଃ ପ୍ରଦୀଯତାମ୍
ହେ ଲୋକନାଥ, ତୁମେ ଶୁଦ୍ଧ ଥିବାରୁ ଆମେ ତୁମ ପାଖକୁ ଆସିଛୁ; ଦୟାକରି ଭଲଭାବେ ବିଚାର କରି ଆମକୁ ନିଜେ ଉତ୍ତର ଦିଅ।
ଆତ୍ମୋଵାଚ- ଯୂଯଂ ପଂଚୈଵ ସଂପ୍ରାପ୍ତା ମମ ମୈତ୍ରଂ ସମିଚ୍ଛଥ । ସ୍ଵୀଯଂ ଗୁଣଂ ପ୍ରଭାଵଂ ଚ କଥଯଂତୁ ମମାଗ୍ରତଃ
ଆତ୍ମା କହିଲେ— 'ତୁମେ ପାଞ୍ଚଜଣେ ଆସିଛ, ମୋ ସହ ମିତ୍ରତା ଚାହୁଛ; ଏବେ ତୁମେ ନିଜ ଗୁଣ ଓ ପ୍ରଭାବ ମୋ ଆଗରେ କହ।'
ଭୂମିରୁଵାଚ- ସର୍ଵକାର୍ଯସ୍ଯ ସଂସ୍ଥାନଂ ଚର୍ମମାଂସସମନ୍ଵିତମ୍ । ଅସ୍ଥିମୂଲଦୃଢତ୍ଵଂ ମେ ନଖଲୋମସମନ୍ଵିତମ୍
ଭୂମି କହିଲେ— 'ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ଗଠନ ମୋର, ଚର୍ମ ଓ ମାଂସ ମିଶିଛି; ମୋର ଦୃଢତା ଅସ୍ଥିରେ ଆଧାରିତ, ନଖ ଓ କେଶ ମିଶିଛି।'
ପ୍ରଭାଵୋ ହି ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ କାଯମଧ୍ଯେ ମମୈଵ ହି । ନାସିକାଗମନୋ ଗଂଧସ୍ସ ମେ ଭୃତ୍ଯୋ ମହାମନାଃ
ହେ ମହାପ୍ରଜ୍ଞ, ମୋର ପ୍ରଭାବ ଶରୀର ମଧ୍ୟରେ ଅଛି; ନାକ ମାନେ ଗନ୍ଧ ମୋର ଭକ୍ତ ଦାସ, ବଡ଼ ମନ ଥିବା।
ଆକାଶ ଉଵାଚ- ଅହମାକାଶକଃ ପ୍ରାପ୍ତୋ ମମ କାଯେ ପ୍ରଭାଵକମ୍ । ଶ୍ରୂଯତାମଭିଧାସ୍ଯାମି ପରବ୍ରହ୍ମସ୍ଵରୂପିଣମ୍
ଆକାଶ କହିଲେ— 'ମୁଁ ଆକାଶ, ଏଠାକୁ ଆସିଛି; ମୋର ପ୍ରଭାବ ଶରୀର ମଧ୍ୟରେ ଅଛି; ଶୁଣ, ମୁଁ ପରବ୍ରହ୍ମ ରୂପକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।'
ବାହ୍ଯାଂତରାଵକାଶଶ୍ଚ ଶୂନ୍ଯସ୍ଥାନେ ଵସାମ୍ଯହମ୍ । ତତ୍ରାମାତ୍ଯୌ ତୁ କର୍ଣୌ ମେ ଶ୍ରଵଣାର୍ଥଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତୌ
ମୁଁ ବାହ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତର ଖାଲି ସ୍ଥାନରେ ବସିଥାଏ; ସେଠି ମୋର ଦୁଇ ମନ୍ତ୍ରୀ କାନ ଶୁଣିବା ପାଇଁ ଅବସ୍ଥିତ।
ଵାଯୁରୁଵାଚ- ପଂଚରୂପେଣ ତିଷ୍ଠାମି କରୋମ୍ଯେଵଂ ଶୁଭାଶୁଭମ୍ । ଚର୍ମକାଯେସ୍ଥିତୋମାତ୍ଯଃ ସ୍ପର୍ଶଂ ସଂଶ୍ରଯତେ ଗୁଣମ୍
ବାୟୁ କହିଲେ— 'ମୁଁ ପାଞ୍ଚ ରୂପରେ ରହିଛି, ଭଲ ଓ ମନ୍ଦ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ; ଚର୍ମ ଶରୀରରେ ମନ୍ତ୍ରୀ ଭାବେ ଅଛି, ସ୍ପର୍ଶ ଗୁଣ ରହିଛି।'
ତେଜ ଉଵାଚ- କାଯେ ସଂସ୍ଥଃ ସଦା ନିତ୍ଯଂ ପାକଯୋଗଂ କରୋମ୍ଯହମ୍ । ସବାହ୍ଯାଭ୍ଯଂତରଂ ସର୍ଵଂ ଦ୍ରଵ୍ଯାଦ୍ରଵ୍ଯଂ ପ୍ରଦର୍ଶଯେ
ତେଜ କହିଲେ— 'ମୁଁ ସଦା ଶରୀରରେ ରହି, ପାକ ଓ ପରିବର୍ତ୍ତନ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ; ବାହ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତର, ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ଅଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଖାଏ।'
ଶୁକ୍ରଂ ମଜ୍ଜା ତଥା ଲାଲା ଏଵଂ ତ୍ଵକ୍ସଂଧିସଂସ୍ଥିତମ୍ । ରୁଧିରଂ ପ୍ରେଷଯାମ୍ଯେଵ କାଯମଧ୍ଯେ ସ୍ଥିତୋସ୍ମ୍ଯହମ୍
ଶୁକ୍ର, ମଜ୍ଜା, ଲାଲା, ଚର୍ମ ଓ ସଂଧିରେ ଥିବା, ରୁଧିର— ଏସବୁକୁ ମୁଁ ପ୍ରେଷଣ କରେ, ଶରୀର ମଧ୍ୟରେ ରହିଛି।
ତତ୍ର ନେତ୍ରାଵମାତ୍ଯୌ ମେ ଦ୍ରଵ୍ଯଲବ୍ଧିପ୍ରସାଧକୌ । ଏଵଂ ମଯାତ୍ମଵ୍ଯାପାରସ୍ତଵାଗ୍ରେ କଥିତଃ ପରଃ
ସେଠି, ମୋର ଦୁଇ ମନ୍ତ୍ରୀ ନୟନ, ଦ୍ରବ୍ୟ ଲାଭ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ କରେ; ଏଭଳି ମୁଁ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ତୁମ ଆଗରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି।
ଜଲମୁଵାଚଃ- ସୁତୋଷଯାମ୍ଯହଂ ନିତ୍ଯମମୃତେନ କଲେଵରମ୍ । ଏଵଂ ମେ ତତ୍ର ଵ୍ଯାପାରଃ କାଯପତ୍ତନକେ ପ୍ରିଯେ
ଜଳ କହିଲେ— 'ମୁଁ ସଦା ଅମୃତ ଦ୍ୱାରା ଶରୀରକୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରେ; ଏଭଳି ମୋର କାୟପୁରୀରେ କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରିୟ।'
ଅମାତ୍ଯଂ ରସନାଂ ଵିଦ୍ଧି ରସାସ୍ଵାଦକରୀଂ ପରାମ୍ । ନାସିକୋଵାଚ- ସୁଗଂଧେନ ପରାଂ ପୁଷ୍ଟିଂ କାଯସ୍ଯାପି କରୋମ୍ଯହମ୍
ମୋର ମନ୍ତ୍ରୀ ହେଉଛି ରସନା, ସ୍ବାଦ ନେବାରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ; ନାକ କହିଲେ— 'ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ଶରୀରକୁ ବଡ଼ ପୋଷଣ କରେ।'
ଦୁର୍ଗଂଧଂ ତୁ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ କାଯେ ଗଂଧଂ ପ୍ରଦର୍ଶଯେ । ବୁଦ୍ଧିଯୁକ୍ତା ମହାଭାଗ ତସ୍ଯାଭାଵେନ ଭାଵିତା
ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ପରିତ୍ୟାଗ କରି, ଶରୀରରେ ଗନ୍ଧ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରେ; ମହାଭାଗ, ଏହା ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ ହୁଏ, ତାହା ନଥିଲେ ନାହିଁ।
ସ୍ଵାମିକାର୍ଯାଯ କାଯେସ୍ମିନ୍ନହଂ ତିଷ୍ଠାମି ନିଶ୍ଚଲା । ଗଂଧଂ ମମ ଗୁଣଂ ଵିଦ୍ଧି ଦ୍ଵିଵିଧଂ ଯତ୍ପ୍ରଵର୍ତିତମ୍
ମୁଁ ଶରୀରରେ ମାଲିକଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଅଚଳ ରହିଛି; ମୋର ଗୁଣ ହେଉଛି ଗନ୍ଧ, ଦୁଇ ପ୍ରକାର ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ।
ଶ୍ରଵଣାଵୂଚତୁଃ- କାର୍ଯାକାର୍ଯାଦିକଂ ଶବ୍ଦଂ ଲୋକୈରୁକ୍ତଂ ଶୁଭାଶୁଭମ୍ । ଶୃଣୁଯାଵଃ ସ୍ଵକାଯସ୍ଥୌ ସତ୍ଯାସତ୍ଯେ ପ୍ରିଯାପ୍ରିଯେ
ଦୁଇ କାନ କହିଲେ— 'ଲୋକେ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅକାର୍ଯ୍ୟ, ସତ୍ୟ ଅସତ୍ୟ, ପ୍ରିୟ ଅପ୍ରିୟ ବିଷୟରେ ଯେଉଁ ଶବ୍ଦ କହନ୍ତି, ଭଲ ମନ୍ଦ; ଆମେ ନିଜ ଶରୀରରେ ରହି ସେଗୁଡିକୁ ଶୁଣୁଛୁ।'
ଶବ୍ଦୋ ହି ମେ ଗୁଣଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ମମ ଵ୍ଯାପାରମେଵ ହି । ଯୋଜଯାମି ନ ସଂଦେହୋ ଯଦା ବୁଦ୍ଧିଃ ପ୍ରପୂରଯେତ୍
ଶବ୍ଦ ମୋର ଗୁଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ବୁଦ୍ଧି ଯେତେବେଳେ ଆଦେଶ ଦେଇଥାଏ, ସେତେବେଳେ ମୁଁ ଏହାକୁ କାମରେ ଲାଗାଏ; ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ତ୍ଵଗୁଵାଚ- ପଂଚରୂପାତ୍ମକୋ ଵାଯୁଃ ଶରୀରେସ୍ମିନ୍ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ
ତ୍ୱକ୍ କହିଲା— ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ରୂପ ଥିବା ବାୟୁ ଏହି ଶରୀର ଭିତରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଅଛି।
ସବାହ୍ଯାଭ୍ଯଂତରେ ଚେଷ୍ଟାଂ ତେଷାଂ ଜାନାମି ତତ୍ତ୍ଵତଃ । ଶୀତୋଷ୍ଣମାତପଂ ଵର୍ଷଂ ଵାଯୋଃ ସ୍ଫୁରଣମେଵ ଚ
ମୁଁ ବାହାର ଓ ଭିତର ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ଜାଣେ; ଶୀତ, ଉଷ୍ଣ, ଧୂପ, ବର୍ଷା ଓ ବାୟୁର ହଲଚଳ—ସବୁକୁ ଅନୁଭବ କରେ।
ସର୍ଵଂ ଜାନାମି ସଂସ୍ପର୍ଶଂ ସଂଗଶ୍ଲେଷାଦିକଂ ନୃଣାମ୍ । ସ୍ପର୍ଶ ଏଵ ଗୁଣୋ ମହ୍ଯମେତତ୍ସତ୍ଯଂ ଵଦାମ୍ଯହମ୍
ମୁଁ ସମସ୍ତ ସ୍ପର୍ଶ, ମିଶିବା, ଲଗିବା ଓ ଏମିତି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନୁଭୂତିକୁ ଜାଣେ; ସ୍ପର୍ଶ ମୋର ଏକମାତ୍ର ଗୁଣ—ଏହି କଥା ସତ୍ୟ ବୋଲି କୁହୁଛି।