ଦତ୍ତଂ ଦାନଵରାଜସ୍ଯ ଆଦର୍ଶମିଵ ଭୂତଲ । ଯଃ କରୋତି ନୃପୋ ରାଜ୍ଯେ ତସ୍ଯ ଵ୍ଯାଧିଭଯଂ କୁତଃ
ଦାନବରାଜାଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନ ପୃଥିବୀରେ ଏକ ଉଦାହରଣ ହୁଏ; ଯେ ରାଜା ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ଏହା କରନ୍ତି, ସେଠି ରୋଗର ଭୟ କେଉଁଠୁ ଆସିବ?
ସୁଭିକ୍ଷଂ କ୍ଷେମମାରୋଗ୍ଯଂ ତସ୍ଯ ସଂପଦନୁତ୍ତମା । ନୀରୁଜଶ୍ଚ ଜନାଃ ସର୍ଵେ ସର୍ଵୋପଦ୍ରଵଵର୍ଜିତାଃ
ସେଠି ଅଧିକ ଅନ୍ନ, ନିରାପଦତା, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସମୃଦ୍ଧି ରହିବ; ସମସ୍ତ ଲୋକ ରୋଗମୁକ୍ତ ଓ ସମସ୍ତ ବିପଦରୁ ଦୂରେ ରହିବେ।
କୌମୁଦୀ କ୍ରିଯତେ ତସ୍ମାଦ୍ଭାଵଂ କର୍ତୁଂ ମହୀତଲେ । ଯୋ ଯାଦୃଶେନ ଭାଵେନ ତିଷ୍ଠତ୍ଯସ୍ଯାଂ ଚ ଷଣ୍ମୁଖ
ଏହିପରି ଭଲ ଅବସ୍ଥା ପୃଥିବୀରେ ଆଣିବା ପାଇଁ କୌମୁଦୀ ଉତ୍ସବ କରାଯାଏ; ଏବଂ, ହେ ଷଣ୍ମୁଖ, ଏହି ଉତ୍ସବରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଲୋକ ନିଜ ଭାବନା ଅନୁଯାୟୀ ବର୍ଷଟିକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ହର୍ଷଦୁଃଖାଦିଭାଵେନ ତସ୍ଯ ଵର୍ଷଂ ପ୍ରଯାତି ହି । ରୁଦିତେ ରୋଦତେ ଵର୍ଷଂ ହୃଷ୍ଟେ ଵର୍ଷଂ ପ୍ରହର୍ଷିତମ୍
ଖୁସି କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଯେମିତି ଭାବ ରହିଥାଏ, ସେଉଁଠି ବର୍ଷଟି ଏମିତି କଟେ; ଯଦି କେହି କାନ୍ଦେ, ବର୍ଷଟି ଦୁଃଖରେ କଟିବ, ଯଦି ଆନନ୍ଦ କରେ, ବର୍ଷଟି ଖୁସିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବ।
ଭୁକ୍ତେ ଭୋକ୍ତା ଭଵେଦ୍ଵର୍ଷଂ ସ୍ଵସ୍ଥେ ସ୍ଵସ୍ଥଂ ଭଵିଷ୍ଯତି । ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରହୃଷ୍ଟୈଃ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯା କୌମୁଦୀ ଚ ଶୁଭୈର୍ନରୈଃ
ଯଦି କେହି ଭୋଜନ କରେ, ବର୍ଷଟି ପୋଷଣ ଦେବ; ଯଦି ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ରହେ, ବର୍ଷଟି ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଦେବ; ତେଣୁ, ଶୁଭ ଲୋକମାନେ ଆନନ୍ଦରେ କୌମୁଦୀ କରିବା ଉଚିତ।
ଵୈଷ୍ଣଵୀ ଦାନଵୀ ଚେଯଂ ତିଥିଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ଚ କାର୍ତିକେ
କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଏହି ତିଥିକୁ ବୈଷ୍ଣବ ଓ ଦାନବ ଉଭୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଦୀପୋତ୍ସଵଂଜନିତ ସର୍ଵଜନପ୍ରସାଦଂ କୁର୍ଵଂତି ଯେ ଶୁଭତଯା ବଲିରାଜପୂଜାମ୍ । ଦାନୋପଭୋଗସୁଖବୁଦ୍ଧିମତାଂ କୁଲାନାଂ ହର୍ଷଂ ପ୍ରଯାତି ସକଲଂ ପ୍ରଭୁଦଂ ଚ ଵର୍ଷମ୍
ଯେମାନେ ଦୀପ ଉତ୍ସବରେ ଶୁଭ ଭାବରେ ବଲିରାଜାଙ୍କ ପୂଜା କରନ୍ତି ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ଦାନ, ଉପଭୋଗ ଓ ସୁଖରେ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ଓ ଖୁସି ପରିବାରମାନେ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ବର୍ଷଟିକୁ ଆନନ୍ଦ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠତାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରନ୍ତି।
ସ୍କଂଦୈତାସ୍ତିଥଯୋ ନୂନଂ ଦ୍ଵିତୀଯାଦ୍ଯାଶ୍ଚ ଵିଶ୍ରୁତାଃ । ମାସୈଶ୍ଚତୁର୍ଭିଶ୍ଚ ତତଃପ୍ରାଵୃଟ୍କାଲେ ଶୁଭାଵହାଃ
ହେ ସ୍କନ୍ଦ, ଏହି ତିଥିମାନେ ଦ୍ୱିତୀୟାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଏବଂ ଚାରି ମାସ ପରେ ବର୍ଷାକାଳରେ ଏମାନେ ଶୁଭ ଫଳ ଦିଅନ୍ତି।
ପ୍ରଥମା ଶ୍ରାଵଣେ ମାସି ତଥା ଭାଦ୍ରପଦେ ପରା । ତୃତୀଯାଶ୍ଵଯୁଜେମାସି ଚତୁର୍ଥୀ କାର୍ତିକେ ଭଵେତ୍
ପ୍ରଥମ ତିଥି ଶ୍ରାବଣ ମାସରେ, ପରବର୍ତ୍ତୀ ଭାଦ୍ରପଦରେ; ତୃତୀୟ ଆଶ୍ୱୟୁଜ ମାସରେ ଏବଂ ଚତୁର୍ଥୀ କାର୍ତ୍ତିକରେ ହୁଏ।
କଲୁଷା ଶ୍ରାଵଣେ ମାସି ତଥା ଭାଦ୍ରପଦେମଲା । ଆଶ୍ଵିନେ ପ୍ରେତସଂଚାରା କାର୍ତିକେ ଯାମ୍ଯକାମତା
ଶ୍ରାବଣ ମାସରେ ଏହା ଅଶୁଦ୍ଧ, ଭାଦ୍ରପଦରେ ମଧ୍ୟ ମଳିନ; ଆଶ୍ୱିନରେ ପିତୃଆତ୍ମାମାନେ ଘୁରୁଥାନ୍ତି, କାର୍ତ୍ତିକରେ ଯମଙ୍କ ଇଛା ପୂରଣ ହୁଏ।
ଗୁହ ଉଵାଚ। କସ୍ମାତ୍ସା କଲୁଷା ପ୍ରୋକ୍ତା କସ୍ମାତ୍ସା ନିର୍ମଲା ମତା । କସ୍ମାତ୍ସା ପ୍ରେତସଂଚାରା କସ୍ମାଦ୍ଯାମ୍ଯା ପ୍ରକୀର୍ତିତା
ଗୁହା କହିଲେ: କାହିଁକି ଏହାକୁ ଅଶୁଦ୍ଧ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ, ଏବଂ କାହିଁକି ଏହାକୁ ଶୁଦ୍ଧ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ? କାହିଁକି ଏହାକୁ ପ୍ରେତମାନଙ୍କର ଚଳାଚଳ ସହିତ ଜଡିତ କୁହାଯାଏ, ଏବଂ କାହିଁକି ଏହାକୁ ଯମଙ୍କର ଦିନ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ?
ସୂତ ଉଵାଚ। ଇତି ସ୍କଂଦଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଭଗଵାନ୍ଭୂତଭାଵନଃ । ଉଵାଚ ଵଚନଂ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣଂ ପ୍ରହସନ୍ଵୃଷଭଧ୍ଵଜଃ
ସୂତ କହିଲେ: ଏହି ସ୍କନ୍ଦଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ପ୍ରଭୁ ଭୂତମାନଙ୍କର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ବୃଷଭଧ୍ୱଜ ହସି ମୃଦୁ କଥା କହିଲେ।
ମହେଶ ଉଵାଚ। ପୁରା ଵୃତ୍ରଵଧେ ଵୃତ୍ତେ ପ୍ରାପ୍ତେ ରାଜ୍ଯେ ପୁରଂଦରେ । ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାପନୋଦାର୍ଥମଶ୍ଵମେଧଃ ପ୍ରଵର୍ତିତଃ
ମହେଶ କହିଲେ: ଏକ ସମୟରେ, ବୃତ୍ର ହତ୍ୟା ପରେ ଇନ୍ଦ୍ର ରାଜ୍ୟ ପାଇଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ପାପ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରାଯାଇଥିଲା।
କ୍ରୋଧାଦିଂଦ୍ରେଣ ଵଜ୍ରେଣ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯା ନିଷୂଦିତା । ଷଡ୍ଵିଧା ସା କ୍ଷିତୌ କ୍ଷିପ୍ତା ଵୃକ୍ଷତୋଯମହୀତଲେ
କ୍ରୋଧିତ ଇନ୍ଦ୍ର ବଜ୍ର ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ପାପକୁ ଦମନ କଲେ; ଏହାକୁ ଛଅ ପ୍ରକାରରେ ଭୂମିରେ—ଗଛ, ଜଳ ଓ ମାଟିରେ—ପ୍ରକ୍ଷେପ କରାଯାଇଥିଲା।
ନାର୍ଯାଂ ଭ୍ରୂଣହଣିଵହ୍ନୌ ସଂଵିଭଜ୍ଯ ଯଥାକ୍ରମମ୍ । ତତ୍ପାପଶ୍ରଵଣାତ୍ପୂର୍ଵଂ ଦ୍ଵିତୀଯାଯା ଦିନେନ ଚ
ସେହି ପାପକୁ ନାରୀ, ଗଛ, ନଦୀ, ଭୂମି, ଅଗ୍ନି ଓ ଭ୍ରୂଣ ହନନକାରୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କ୍ରମକ୍ରମେ ବଣ୍ଟନ କରାଯାଇଥିଲା; ଏହି ପାପ ଶୁଣିବା ପୂର୍ବରୁ ଓ ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନରେ ମଧ୍ୟ।
ନାରୀଵୃକ୍ଷନଦୀଭୂମିଵହ୍ନିଭ୍ରୂଣହନସ୍ତଥା । କଲୁଷୀଭଵନଂ ଜାତୋ ହ୍ଯତୋର୍ଥଂ କଲୁଷା ସ୍ମୃତା
ନାରୀ, ଗଛ, ନଦୀ, ଭୂମି, ଅଗ୍ନି ଓ ଭ୍ରୂଣ ହନନକାରୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଶୁଦ୍ଧତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଲା; ଏହି କାରଣରୁ ଏହାକୁ ଅଶୁଦ୍ଧ ଭାବରେ ମନେ କରାଯାଏ।
ମଧୁକୈଟଭଯୋ ରକ୍ତେ ପୁରା ମଗ୍ନାନୁ ମେଦିନୀ । ଅଷ୍ଟାଂଗୁଲା ପଵିତ୍ରା ସା ନାରୀଣାଂ ତୁ ରଜୋମଲମ୍
ପୁରାତନ କାଳରେ, ମଧୁ ଓ କୈଟଭଙ୍କର ରକ୍ତରେ ଭୂମି ଡୁବିଥିଲାବେଳେ, ଏହା ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗୁଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲା; ନାରୀମାନେ ପାଇଁ ଅଶୁଦ୍ଧତା ହେଉଛି ତାଙ୍କର ରଜସ୍ତ୍ରାବ।
ନଦ୍ଯଃ ପ୍ରାଵୃଣ୍ମଲା ସର୍ଵା ଵହ୍ନିରୂର୍ଧ୍ଵଂ ମଷୀମଲଃ । ନିର୍ଯାସମଲିନା ଵୃକ୍ଷାଃ ସଂଗାଦ୍ଭ୍ରୂଣହନୋ ମଲାଃ
ସମସ୍ତ ନଦୀ ବର୍ଷା ଋତୁରେ ଅଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଥାନ୍ତି; ଅଗ୍ନି ଉପରେ କୋହଳରେ ଅଶୁଦ୍ଧ; ଗଛ ତାଙ୍କର ନିର୍ୟାସରେ ଅଶୁଦ୍ଧ; ଭ୍ରୂଣ ହନନକାରୀ ସଂଗରେ ଅଶୁଦ୍ଧ।
କଲୁଷାନି ଚରଂତ୍ଯସ୍ଯାଂ ତେନୈଷା କଲୁଷା ମତା । ଦେଵର୍ଷିପିତୃଧର୍ମାଣାଂ ନିଂଦକା ନାସ୍ତିକାଃ ଶଠାଃ
ଏହି ସମସ୍ତରେ ଅଶୁଦ୍ଧତା ଚଳାଚଳ କରେ; ଏହି କାରଣରୁ ଏହାକୁ ଅଶୁଦ୍ଧ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ। ଦେବତା, ଋଷି, ପିତୃ, ଧର୍ମକୁ ନିନ୍ଦା କରୁଥିବା, ଅସ୍ତିକତା ନାହିଁ ଓ ଚତୁର ଲୋକମାନେ—
ତେଷାଂ ସା ଵାଙ୍ମଲାତ୍ପୂତା ଦ୍ଵିତୀଯା ତେନ ନିର୍ମଲା । ଅନଧ୍ଯାଯେଷୁ ଶାସ୍ତ୍ରାଣି ପାଠଯଂତି ପଠଂତି ଚ
ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମୁଖର ଅଶୁଦ୍ଧତାରୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନ ଶୁଦ୍ଧ; ସେମାନେ ନିଷିଦ୍ଧ ସମୟରେ ଶାସ୍ତ୍ର ପଢିଥାନ୍ତି ଓ ପଠାନ୍ତି।
ସାଂଖ୍ଯକାସ୍ତାର୍କିକାଃ ଶ୍ରୌତାସ୍ତେଷାଂ ଶବ୍ଦାପଶବ୍ଦଜାତ୍ । ମଲାତ୍ପୂତା ଦ୍ଵିତୀଯାଯାଂ ତତୋର୍ଥେ ନିର୍ମଲା ଚ ସା
ସାଂଖ୍ୟ, ତାର୍କିକ ଓ ଶ୍ରୌତ ଅନୁୟାୟୀ—ଯେଉଁମାନେ ଶବ୍ଦ ଓ ଅଶବ୍ଦ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି—ସେମାନେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନରେ ଅଶୁଦ୍ଧତାରୁ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଥାନ୍ତି; ଏହି କାରଣରୁ ଏହା ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ।
କୃଷ୍ଣସ୍ଯ ଜନ୍ମନା ଵତ୍ସ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ପାଵିତଂ ଭଵେତ୍ । ନଭସ୍ଯେତେ ଵିନିର୍ଦିଷ୍ଟା ନିର୍ମଲା ସା ତିଥିର୍ବୁଧୈଃ
କୃଷ୍ଣଙ୍କର ଜନ୍ମରେ, ଶିଶୁ, ତିନି ଲୋକ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଗଲା; ନଭସ୍ ମାସର ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଦିନରେ, ଏହି ତିଥିକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ଭାବରେ ଗଣନା କରନ୍ତି।
ଅଗ୍ନିଷ୍ଵାତ୍ତା ବର୍ହିଷଦ ଆଜ୍ଯପାଃ ସୋମପାସ୍ତଥା । ପିତୄନ୍ପିତାମହାନ୍ପ୍ରେତସଂଚାରାତ୍ପ୍ରେତସଂଚରା
ଅଗ୍ନିସ୍ୱାତ୍ତ, ବର୍ହିଷଦ, ଆଜ୍ୟପା, ସୋମପା—ପିତୃ ଓ ପିତାମହମାନେ—ପ୍ରେତମାନଙ୍କ ସଂସ୍ପର୍ଶରୁ 'ପ୍ରେତସଂଚାର' ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାନ୍ତି।
ପ୍ରେତାସ୍ତୁ ପିତରଃ ପ୍ରୋକ୍ତାସ୍ତେଷାଂ ତସ୍ଯାଂ ତୁ ସଂଚରଃ । ପୁତ୍ରପୌତ୍ରେସ୍ତୁଦୌହିତ୍ରୈଃ ସ୍ଵଧାମଂତ୍ରୈସ୍ତୁ ପୂଜିତାଃ
ପିତୃମାନେ 'ପ୍ରେତ' ଭାବରେ କୁହାଯାନ୍ତି, ଏହି ଦିନରେ ସେମାନଙ୍କର ଚଳାଚଳ ହୁଏ; ପୁତ୍ର, ପୁତ୍ରସ୍ତ୍ରୀ ଓ ଦୌହିତ୍ରମାନେ ସ୍ୱଧା ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି।
ଶ୍ରାଦ୍ଧଦାନମଖୈସ୍ତୃପ୍ତା ଯାଂତ୍ଯତଃ ପ୍ରେତସଂଚରା । ମହାଲଯେ ତୁ ପ୍ରେତାନାଂ ସଂଚାରୋ ଭୁଵି ଦୃଶ୍ଯତେ
ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଦାନ ଓ ଯଜ୍ଞରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ସେମାନେ ବିଦାୟ ହୁଅନ୍ତି; ଏହି କାରଣରୁ 'ପ୍ରେତସଂଚାର' କୁହାଯାଏ। ମହାଳୟରେ ପ୍ରେତମାନଙ୍କର ଚଳାଚଳ ଭୂମିରେ ଦେଖାଯାଏ।
ତେନୈଷା ପ୍ରେତସଂଚାରା କୀର୍ତିତା ଶିଖିଵାହନ । ଯମସ୍ଯ କ୍ରିଯତେ ପୂଜା ଯତୋଽସ୍ଯା ପାଵକେ ନରୈଃ
ଏହି କାରଣରୁ, ଶିଖିଧ୍ୱଜ, ଏହାକୁ 'ପ୍ରେତସଂଚାର' ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ। ଏହି ଦିନରେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ଯମଙ୍କର ପୂଜା କରନ୍ତି।
ତେନୈଷା ଯାମ୍ଯକା ପ୍ରୋକ୍ତା ସତ୍ଯଂ ସତ୍ଯଂ ମଯୋଦିତମ୍ । ଏତତ୍କାର୍ତିକମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଯେ ଶୃଣ୍ଵଂତି ନରୋତ୍ତମାଃ
ଏହି କାରଣରୁ ଏହାକୁ 'ୟାମ୍ୟ' ଦିନ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ; ମୁଁ ଏହାକୁ ସତ୍ୟ ସତ୍ୟ କହିଛି। ଯେଉଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକମାନେ ଏହି କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ମହିମା ଶୁଣନ୍ତି—
କାର୍ତିକସ୍ନାନଜଂ ପୁଣ୍ଯଂ ତେଷାଂ ଭଵତି ନିଶ୍ଚିତମ୍
କାର୍ତ୍ତିକ ସ୍ନାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ପୁଣ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସେମାନଙ୍କୁ ମିଳିଥାଏ।
କାର୍ତିକେ ଚ ଦ୍ଵିତୀଯାଯାଂ ପୂର୍ଵାହ୍ଣେ ଯମମର୍ଚଯେତ୍ । ଭାନୁଜାଯାଂ ନରଃ ସ୍ନାତ୍ଵା ଯମଲୋକଂ ନ ପଶ୍ଯତି
କାର୍ତିକ ମାସର ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷର ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନର ସକାଳେ ଯମଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଭାନୁଦ୍ୱିତୀୟାରେ ଯେଉଁ ଲୋକ ନିସ୍ନାନ କରେ, ସେ ଯମଲୋକ ଦେଖିବାକୁ ପଡ଼େନି।
କାର୍ତିକେ ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷେ ତୁ ଦ୍ଵିତୀଯାଯାଂ ତୁ ଶୌନକ । ଯମୋ ଯମୁନଯା ପୂର୍ଵଂ ଭୋଜିତଃ ସ୍ଵଗୃହେଽଚିତଃ
ହେ ଶୌନକ, କାର୍ତିକ ମାସର ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷର ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନରେ ଯମୁନା ଏକଥା ଯମଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଘରେ ଆଦର ସହ ଭୋଜନ ଦେଇଥିଲେ।