ଅଭିମାନେନ ଦୁଃଖେନ ମାନଭଂଗେନ ସତ୍ତମ । ମହାଦୁଃଖେନ ସଂତପ୍ତା କରିଷ୍ଯେ ପ୍ରାଣମୋଚନମ୍
ଅଭିମାନ, ଦୁଃଖ ଓ ଅପମାନରେ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ପିଡ଼ିତ ହୋଇ, ମୁଁ ଏବେ ଜୀବନ ଛାଡ଼ିବି ।
କଶ୍ଯପ ଉଵାଚ- ଶ୍ରୂଯତାମଭିଧାସ୍ଯାମି ଯଥା ଶାଂତିର୍ଭଵିଷ୍ଯତି । ନ କଃ କସ୍ଯ ଭଵେତ୍ପୁତ୍ରୋ ନ ମାତା ନ ପିତା ଶୁଭେ
କଶ୍ୟପ କହିଲେ: ଶୁଣ, ମୁଁ କିପରି ଶାନ୍ତି ଆସିବ ସେ କଥା କହିବି । ଏଠାରେ କାହାର ପୁଅ, କାହାର ମା, କାହାର ବାପା ଅଛନ୍ତି, ଶୁଭେ?
ନ ଭ୍ରାତା ବାଂଧଵଃ କସ୍ଯ ନ ଚ ସ୍ଵଜନବାଂଧଵାଃ । ଏଵଂ ସଂସାରସଂବଂଧୋ ମାଯାମୋହସମନ୍ଵିତଃ
କେହି ଭାଇ ନୁହେଁ, କେହି ନିଜ ଆତ୍ମୀୟ ନୁହେଁ; ଏହି ସଂସାରର ଯୋଗାଯୋଗ ମାୟା ଓ ମୋହରେ ଭରିଥିବା।
ସ୍ଵଯମେଵ ପିତା ଦେଵି ସ୍ଵଯଂ ମାତାଥ ବାଂଧଵାଃ । ସ୍ଵଯଂ ସ୍ଵଜନଵର୍ଗଶ୍ଚ ସ୍ଵଯଂ ଧର୍ମଃ ସନାତନଃ
ଏହି ଜଗତରେ ନିଜେ ପିତା, ନିଜେ ମାତା, ନିଜେ ଆତ୍ମୀୟ ଓ ବାନ୍ଧବ; ନିଜେ ନିଜ ଲୋକମାନେ, ନିଜେ ସନାତନ ଧର୍ମ।
ଆଚାରେଣ ନରୋ ଦେଵି ସୁଖିତ୍ଵମୁପଜାଯତେ । ଅନାଚାରେଣ ପାପେନ ନାଶଂ ଯାତି ତଥା ଧ୍ରୁଵମ୍
ଠିକ ଆଚରଣ କରିଲେ ଲୋକ ସୁଖ ପାଉଥିବେ, ତଥା ଅନ୍ୟାୟ ଓ ପାପ କରିଲେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ନଶ୍ଟ ହେଇଯିବେ।
କ୍ରୂରଯୋନିଂ ପ୍ରଯାତ୍ଯେଵଂ ନରୋ ଦେଵି ନ ସଂଶଯଃ । କର୍ମଣା ସତ୍ଯହୀନେନ ମହାପାପେନ ମୋହତଃ
ଯେଉଁ ଲୋକ ସତ୍ୟ ନାହିଁ, ମହାପାପ ଓ ମୋହରେ ଲିପ୍ତ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କ୍ରୂର ଜନ୍ମ ପାଉଥିବେ, ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ରିପୁତ୍ଵେ ଵର୍ତ୍ତତେ ମର୍ତ୍ଯଃ ପ୍ରାଣିନାଂ ନିତ୍ଯସଂସ୍ଥିତଃ । ରିପଵସ୍ତସ୍ଯ ଵର୍ତନ୍ତେ ଯତ୍ର ତତ୍ର ନ ସଂଶଯଃ
ଯେଉଁ ମର୍ତ୍ୟ ଶତ୍ରୁତାରେ ବସିଥାଏ, ସେ ସଦା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶତ୍ରୁମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘିରିଥାଏ; ସେ କେଉଁଠି ଯାଏ, ଶତ୍ରୁମାନେ ସେଠି ଅଛନ୍ତି, ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ମୈତ୍ରେଣ ଵର୍ତତେ ମର୍ତ୍ଯୋ ଯଦା ଲୋକେ ପ୍ରିଯେ ଶୁଭେ । ତଦା ତସ୍ଯ ଭଵଂତ୍ଯେଵ ମିତ୍ରାଃ ସର୍ଵତ୍ର ଭାମିନି
ଯେଉଁ ମର୍ତ୍ୟ ଏହି ଜଗତରେ ମିତ୍ରତାରେ ବ୍ୟବହାର କରେ, ତାହାଲେ ସେ ସବୁଠି ମିତ୍ର ପାଉଥିବେ, ମନୋହର ଓ ଶୁଭା।
କୃଷିକାରୋ ଯଦା ଦେଵି ଛନ୍ନଂ ବୀଜଂ ସୁସଂସ୍ଥିତମ୍ । ଯାଦୃଶଂ ତୁ ଭଵତ୍ଯେଵ ତାଦୃଶଂ ଫଲମଶ୍ନୁତେ
ଯେପରି ଚାଷୀ ଗୁପ୍ତ ଭାବେ ଭଲ ଭାବରେ ବିଜ ରୋପଣ କରେ, ତାହାର ଫଳ ଯେଉଁପରି ଥାଏ, ସେଉଁପରି ଫଳ ପାଉଥିବେ।
ତଥା ତଵ ଚ ପୁତ୍ରୈଶ୍ଚ ସାଧୁଭିଃ ସ୍ପର୍ଧିତଂ ସହ । କର୍ମଣସ୍ତସ୍ଯ ତତ୍ପ୍ରାପ୍ତଂ ଫଲଂ ଭୁଂକ୍ଷ୍ଵ ସୁସଂସ୍ଥିତମ୍
ଏହିପରି, ତୁମେ ଓ ତୁମ ପୁଅମାନେ ଯେଉଁ ଭଲ ଲୋକଙ୍କ ସହ ଦ୍ୱନ୍ଦ କରିଥିଲେ, ତାହାର ଫଳ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଭଲ ଭାବରେ ଭୋଗ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ।
ତଵ ପୁତ୍ରା ମହାଭାଗେ ତପଃ ଶାଂତି ଵିଵର୍ଜିତାଃ । ତେନ ପାପେନ ତେ ସର୍ଵେ ପତିତା ଵୈ ମହତ୍ପଦାତ୍
ତୁମର ପୁଅମାନେ, ମହାଭାଗେ, ତପସ୍ୟା ଓ ଶାନ୍ତିରୁ ବଞ୍ଚିତ ଥିଲେ; ଏହି ପାପ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଉଚ୍ଚ ପଦରୁ ପତିତ ହୋଇଗଲେ।
ଏଵଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଶମଂ ଗଚ୍ଛ ମୁଂଚ ଦୁଃଖଂ ସୁଖଂ ତଥା । କସ୍ଯ ପୁତ୍ରାଶ୍ଚ ମିତ୍ରାଣି କସ୍ଯ ସ୍ଵଜନ ବାଂଧଵାଃ
ଏହି କଥା ଜାଣି, ଶାନ୍ତିରେ ଯାଅ, ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖ ଦୁଇଟିକୁ ଛାଡ଼; କେଉଁଠି ପୁଅ, କେଉଁଠି ମିତ୍ର, କେଉଁଠି ନିଜ ଆତ୍ମୀୟ ଓ ବାନ୍ଧବ?
ଆତ୍ମକର୍ମାନୁସାରେଣ ସୁଖଂ ଜୀଵଂତି ଜଂତଵଃ । ପରାର୍ଥେ ଚିଂତନଂ ଦେଵି ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞାନେନ ପଂଡିତାଃ
ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରାଣୀ ନିଜ କର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ସୁଖ ଭୋଗ କରେ; ତଥା, ପ୍ରଜ୍ଞା ଦ୍ୱାରା ପଣ୍ଡିତମାନେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଭଲରେ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି।
ନ କୁର୍ଵଂତି ମହାତ୍ମାନୋ ଵ୍ଯର୍ଥମେଵ ନ ସଂଶଯଃ । ପଂଚଭୂତାତ୍ମକଂ କାଯଂ କେଵଲଂ ସଂଧିଜର୍ଜରମ୍
ମହାତ୍ମାମାନେ କେବେ ଅନବସ୍ଥାରେ କାମ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ପଞ୍ଚଭୂତରେ ଗଠିତ ଏହି ଦେହ କେବଳ ଯୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ଟିକିଥିବା, ଏହା ଅତି ଦୁର୍ବଳ।
ଆତ୍ମମିତ୍ରଂ କୃତଂ ତେନ ସର୍ଵଂ ଦେଵି ସୁଖାଶଯା । ଆତ୍ମା ନାମ ମହାପୁଣ୍ଯଃ ସର୍ଵଗଃ ସର୍ଵଦର୍ଶକଃ
ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ମିତ୍ର କରିଲେ, ଦେବୀ, ସବୁ କାମ ସୁଖ ଆଶାରେ ସଫଳ ହୁଏ; ଆତ୍ମାକୁ ମହାପୁଣ୍ୟ, ସବୁଠି ଥିବା, ସବୁକୁ ଦେଖିପାରିବା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସର୍ଵସିଦ୍ଧିସ୍ତୁ ସର୍ଵାତ୍ମା ସାତ୍ଵିକଃ ସର୍ଵସିଦ୍ଧିଦଃ । ଏଵଂ ସର୍ଵମଯୋ ଦେଵି ଭ୍ରମତ୍ଯେକୋ ନିରଞ୍ଜନଃ
ସବୁକୁ ଦେଖିପାରିବା ଆତ୍ମା, ଦେବୀ, ସବୁ ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ, ସତ୍ତ୍ୱ ଭରିଥିବା, ସବୁ ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥିବା; ଏହିପରି, ସବୁରେ ଥିବା ଏକ ନିର୍ମଳ ଆତ୍ମା ଏକା ଏକା ଘୁଞ୍ଚିଯାଏ।
ଭ୍ରମତା ନିର୍ଜନେ ଯେନ ମୂର୍ତିମଂତୋ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ । ଚତ୍ଵାରୋ ଦର୍ଶିତାଃ ପୁଣ୍ଯା ମୂର୍ତିମଂତୋ ମହୌଜସଃ
ଏକା ଏକା ଘୁଞ୍ଚୁଥିବାବେଳେ, କେଉଁ ଦ୍ୱିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ଚାରିଜଣ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ପୁଣ୍ୟ ମୂର୍ତ୍ତିମାନେ ଦେଖିଲେ।
ପଂଚମଃ ଶ୍ଵସନଶ୍ଚୈଵ ପୂର୍ଵାଣାଂ ମିତ୍ରମେଵ ଚ । ଅଥୋ ଆତ୍ମା ସମାଯାତୋ ଜ୍ଞାନସାହାଯ୍ଯମେଵ ଵା
ପଞ୍ଚମ ହେଉଛି ଶ୍ୱାସ, ପୂର୍ବ ଚାରିଜଣଙ୍କର ମିତ୍ର; ତାପରେ ଆତ୍ମା ଆସିଲା, କିମ୍ବା ଜ୍ଞାନର ସାହାଯ୍ୟ ପାଇଁ।
ସ ତାନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମହାତ୍ମା ଵୈ ଜ୍ଞାନମାତ୍ମା ସମବ୍ରଵୀତ୍ । ଜ୍ଞାନ ପଶ୍ଯ ଅମୀ ପଂଚ ମଂତ୍ରଯଂତଃ ପରସ୍ପରମ୍
ସେମାନେ ଦେଖି, ମହାତ୍ମା ଜ୍ଞାନ ଆତ୍ମାକୁ କହିଲେ: 'ଜ୍ଞାନ, ଦେଖ, ଏହି ପଞ୍ଚଜଣେ ପରସ୍ପର ମନ୍ତ୍ରଣା କରୁଛନ୍ତି।'
ଏତାନ୍ଗତ୍ଵାବ୍ରଵୀହି ତ୍ଵଂ ଯୂଯଂ କ ଇତି ପୃଚ୍ଛ ହ । ଜ୍ଞାନଂ ଵାକ୍ଯଂ ପରଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସାର୍ଥଂ ତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ
ତୁମେ ସେମାନଙ୍କଠାରେ ଯାଇ, 'ତୁମେ କିଏ?' ବୋଲି ପଚାର; ମହାତ୍ମାଙ୍କର ଉତ୍ତମ ଓ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଶୁଣି, ଜ୍ଞାନ।
ତଦାହାତ୍ମାନମାରାଧ୍ଯମେତୈଃ କିଂ ତେ ପ୍ରଯୋଜନମ୍ । ତତ୍ତ୍ଵତୋ ବ୍ରୂହି ମେ ଦେଵ ସଦା ଶୁଦ୍ଧୋସି ସର୍ଵଦା
ଏହି ପ୍ରକାର ଆପଣ ନିଜ ପ୍ରତି ଏହି ଉପାୟରେ ପୂଜା କରିଲେ, ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ କଣ ଲାଭ ହେବ? ମୋତେ ସତ୍ୟ କହନ୍ତୁ, ପ୍ରଭୁ; ଆପଣ ସଦା ସଫା ଓ ପବିତ୍ର।
ଆତ୍ମୋଵାଚ- ଏତେ ପଂଚ ମହାଭାଗା ରୂପଵଂତୋ ମନସ୍ଵିନଃ । ଗତ୍ଵା ସଂଦର୍ଶଯାମ୍ଯେନାନାଭାଷ୍ଯେ ଜ୍ଞାନ ଶ୍ରୂଯତାମ୍
ଆତ୍ମା କହିଲେ—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ମହା ପ୍ରାଣୀ, ରୂପ ଓ ବୁଦ୍ଧିରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ମୁଁ ଯାଇ ଏମାନେକୁ ଦେଖାଇବି; ଏହି ଅକଥ୍ୟ ଜ୍ଞାନକୁ ଶୁଣ।
ଭଵ୍ଯାନେତାନ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ପଂଚମୀଂ ଗତିମାଗତାନ୍ । ଦୂତତ୍ଵଂ ଗଚ୍ଛ ଭୋ ଜ୍ଞାନ କୁଶଲୋ ଦୂତକର୍ମଣି
ମୁଁ ଏମାନେକୁ ଭଲ ପାଞ୍ଚମ ଦଶା ଆସିଛନ୍ତି ବୋଲି କହିବି। ଜ୍ଞାନ, ତୁମେ ଦୂତ ଭାବେ ଯାଉ, ଦୂତ କାମରେ ତୁମେ ଦକ୍ଷ।
ଜ୍ଞାନମୁଵାଚ- ତ୍ଵମାତ୍ମଞ୍ଛୃଣୁ ମେ ଵାକ୍ଯଂ ସତ୍ଯଂ ସତ୍ଯଂ ଵଦାମ୍ଯହମ୍ । ଏତେଷାଂ ସଂଗତିସ୍ତାତ କାର୍ଯା ନୈଵ ତ୍ଵଯା କଦା
ଜ୍ଞାନ କହିଲେ—ଏ ଆତ୍ମା, ମୋ କଥା ଶୁଣ; ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି, ସତ୍ୟ କହୁଛି। ଏମାନେ ସହିତ ଏକତା କରିବା କଦାପି ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ପଂଚାନାମପି ଶୁଦ୍ଧାତ୍ମନ୍ନ କାର୍ଯଂ ଶୁଭମିଚ୍ଛତା । ଭଵତଃ ସଂଗତିଂ ମୋହ ଇଚ୍ଛତ୍ଯେଷ ମହାମତେ
ପାଞ୍ଚଟି ମଧ୍ୟ ସଫା ଆତ୍ମା ହେଲେ, ଯେଉଁଠି ଭଲ ଚାହେ, ସେଠି କାମ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏହି ଏକତା କେବଳ ମୋହର ଇଚ୍ଛା, ବଡ଼ ଜ୍ଞାନୀ।
ଆତ୍ମୋଵାଚ- ଏତେଷାଂ ସଂଗତିଂ ଜ୍ଞାନ କସ୍ମାଦ୍ଵାରଯତେ ଭଵାନ୍ । ତନ୍ମେ ତ୍ଵଂ କାରଣଂ ବ୍ରୂହି ଯାଥାତଥ୍ଯେନ ପଂଡିତ
ଆତ୍ମା କହିଲେ—ଜ୍ଞାନ, ଆପଣ କାହିଁକି ଏମାନେ ସହିତ ଏକତାକୁ ବାରଣ କରୁଛନ୍ତି? ଏହାର ସତ୍ୟ କାରଣ କହନ୍ତୁ, ପଣ୍ଡିତ।
ଜ୍ଞାନମୁଵାଚ- ଏତେଷାଂ ସଂଗମାତ୍ରାତ୍ତୁ ମହଦ୍ଦୁଃଖଂ ଭଵିଷ୍ଯତି । ଦୁଃଖମୂଲା ହି ପଂଚୈଵ ଶୋକସଂତାପକାରକାଃ
ଜ୍ଞାନ କହିଲେ—ଏମାନେ ସହିତ ଏକତା କରିଲେ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଆସିବ। ପାଞ୍ଚଟି ଦୁଃଖର ମୂଳ, ଏମାନେ ଶୋକ ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥାନ୍ତି।
ଏଵମସ୍ତୁ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ କରିଷ୍ଯେ ଵଚନଂ ତଵ । ଜ୍ଞାନମାଭାଷ୍ଯ ସ ହ୍ଯାତ୍ମା ଧ୍ଯାନେନ ସହ ସଂଗତଃ
ଏହିପରି ହେଉ, ବଡ଼ ଜ୍ଞାନୀ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ କଥା ମାନିବି। ଜ୍ଞାନ ସହ କଥା ହେଇ, ଆତ୍ମା ଧ୍ୟାନ ସହ ଏକତା କଲେ।
କଶ୍ଯପ ଉଵାଚ- ତତଃ ପଂଚୈଵ ତେ ତତ୍ରାଦ୍ରାକ୍ଷୁରାତ୍ମାନମେଵ ତମ୍ । ବୁଦ୍ଧିମୂଚୁଃ ସମାହୂଯ ସଂଗଚ୍ଛାତ୍ମାନମେଵ ହି
କଶ୍ୟପ କହିଲେ—ତାପରେ ପାଞ୍ଚଟି ଏଠାରେ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖିଲେ। ବୁଦ୍ଧିକୁ ଡାକି, ଏମାନେ କହିଲେ, 'ଆସ, ଆମେ ଆତ୍ମାକୁ ନିକଟ କରିବା।'
ଦୂତତ୍ଵଂ କୁରୁ କଲ୍ଯାଣି ଅସ୍ମାକମାତ୍ମନା ସହ । ପଂଚତତ୍ତ୍ଵା ମହାତ୍ମାନୋ ଵିଶ୍ଵସ୍ଯଧାରକାଃ ଶୁଭାଃ
ଦୟାଳୁ, ଆମ ପାଇଁ ଆତ୍ମା ସହ ଦୂତ ଭାବେ ରହ। ପାଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ ମହାପ୍ରାଣୀ, ଏମାନେ ଜଗତକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଭଲ।