କସ୍ମାଦ୍ଦୁଃଖଂ ତ୍ଵଯା ପ୍ରାପ୍ତମେତନ୍ମେ କାରଣଂ ଵଦ । ହିରଣ୍ଯକଶିପୂ ରାଜା ହିରଣ୍ଯାକ୍ଷୋ ମହାବଲଃ
ତେବେ ଏହି ଦୁଃଖ କାହିଁକି ତୁମେ ଭୋଗୁଛ? ମୋତେ କାରଣ କୁହ। ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ରାଜା ଓ ମହାବଳୀ ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ—
ଯସ୍ଯାଃ ପୁତ୍ରୌ ମହାତ୍ମାନୌ ମହାବଲପରାକ୍ରମୌ । କସ୍ମାଦ୍ଦୁଃଖଂ ମହଜ୍ଜାତଂ ତସ୍ମାଚ୍ଚୈଵ ସଖେ ଵଦ
ଏହି ଦୁଇ ମହାତ୍ମା ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁଅ ତୁମର। ଏମିତି ବଡ଼ ଦୁଃଖ କାହିଁକି ହେଲା? ମୋ ସହେଳି, ଏହାର କାରଣ କୁହ।
ଆଖ୍ଯାହି କାରଣଂ ସର୍ଵଂ ଯସ୍ମାଦ୍ରୋଦିଷି ସାଂପ୍ରତମ୍ । ଏଵମାଭାଷ୍ଯ ତାଂ ଦେଵୀଂ ଵିରରାମ ମନସ୍ଵିନୀ
ତୁମେ ଏବେ କାହିଁକି କାନ୍ଦୁଛ, ସମସ୍ତ କାରଣ ମୋତେ କୁହ। ଏଭଳି କହି, ଦିତି ଶାନ୍ତ ହେଲେ।
ଦନୁରୁଵାଚ- ପଶ୍ଯ ପଶ୍ଯ ମହାଭାଗେ ସପତ୍ନ୍ଯାଶ୍ଚ ମନୋରଥମ୍ । ପରିପୂର୍ଣଂ କୃତଂ ତେନ ଦେଵଦେଵେନ ଚକ୍ରିଣା
ଦନୁ କହିଲେ — ଦେଖ, ଦେଖ, ହେ ମହାଭାଗ୍ୟବତୀ, ମୋ ସପତ୍ନୀଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଦେବଦେବ ବିଷ୍ଣୁ ଦ୍ୱାରା ପୂରଣ ହୋଇଛି।
ଯଥାପୂର୍ଵଂ ଵରୋ ଦତ୍ତୋ ହ୍ଯଦିତ୍ଯୈ ଦେଵି ଵିଷ୍ଣୁନା । ତଥେଦାନୀଂ ଚ ପୁତ୍ରାଯ ତସ୍ଯା ଦତ୍ତୋ ଵରୋ ମହାନ୍
ଯେପରି ଆଗରେ ବିଷ୍ଣୁ ଦେବୀ ଅଦିତିଙ୍କୁ ଏକ ବର ଦେଇଥିଲେ, ସେପରି ଏବେ ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ବଡ଼ ବର ଦେଇଛନ୍ତି।
କଶ୍ଯପାଦ୍ଵିଶ୍ରୁତୋ ଜାତସ୍ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯପାଲକଃ ସୁତଃ । ଇଂଦ୍ରତ୍ଵଂ ତସ୍ଯ ଵୈ ଦତ୍ତଂ ତଵ ପୁତ୍ରାଦ୍ଵିହୃତ୍ଯ ଚ
କଶ୍ୟପଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଜଣେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ସେ ତିନି ଲୋକର ରକ୍ଷକ। ଇନ୍ଦ୍ର ପଦବୀ ତାଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଛି, ତୁମ ପୁଅ ପାଖରୁ ନେଇ।
ମନୋରଥୈସ୍ତୁ ସଂପୂର୍ଣା ଅଦିତିଃ ସୁଖଵର୍ଦ୍ଧିନୀ । କନୀଯାନ୍ଵସୁଦତ୍ତଶ୍ଚ ତସ୍ଯାଃ ପୁତ୍ରଶ୍ଚ ସଂପ୍ରତି
ଅଦିତିଙ୍କ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୋଇଛି, ତାଙ୍କ ସୁଖ ବଢ଼ିଛି। ତାଙ୍କ ସବୁଠାରୁ ଛୋଟ ପୁଅ ବସୁଦତ୍ତ ଏବେ ତାଙ୍କର ପୁଅ।
ଐଂଦ୍ରଂ ପଦଂ ସୁଦୁଷ୍ପ୍ରାପ୍ଯଂ ଦେଵୈଃ ସାର୍ଦ୍ଧଂ ଭୁନକ୍ତି ଚ । ଦିତିରୁଵାଚ- କସ୍ମାତ୍ପଦାତ୍ପରିଭ୍ରଷ୍ଟୋ ମମ ପୁତ୍ରୋ ମହାମତିଃ
ସେ ଦେବମାନେ ସହିତ ଏହି ଅତି ଦୁର୍ଲଭ ଇନ୍ଦ୍ର ପଦ ଭୋଗୁଛନ୍ତି। ଦିତି କହିଲେ — ମୋର ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ପୁଅ କାହିଁକି ସେହି ପଦରୁ ବଞ୍ଚିତ ହେଲେ?
ଅନ୍ଯେ ଚ ଦାନଵା ଦୈତ୍ଯାସ୍ତେଜୋଭ୍ରଷ୍ଟାଃ କଥଂ ସଖେ । ତସ୍ଯ ତ୍ଵଂ କାରଣଂ ବ୍ରୂହି ଵିସ୍ତରେଣ ଯଶସ୍ଵିନି
ଅନ୍ୟ ଦାନବ ଓ ଦୈତ୍ୟମାନେ କିପରି ତାଙ୍କର ତେଜ ହରାଇଲେ, ସହେଳି? ତୁମେ ଏହାର ସବୁ କାରଣ ଏବେ ମୋତେ ସ୍ପଷ୍ଟ କର।
ତାମାଭାଷ୍ଯ ଦିତିର୍ଵାକ୍ଯଂ ଵିରରାମ ସୁଦୁଃଖିତା । ଦନୁରୁଵାଚ- ଦେଵାଶ୍ଚ ଦାନଵାଃ ସର୍ଵେ ସକ୍ରୋଧାଃ ସଂଗରଂ ଗତାଃ
ଏଭଳି କହି, ଦିତି ଦୁଃଖରେ ଚୁପ୍ ହେଲେ। ଦନୁ କହିଲେ — ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ରାଗରେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଗଲେ।
ତତ୍ର ଯୁଦ୍ଧଂ ମହଜ୍ଜାତଂ ଦୈତ୍ଯସଂକ୍ଷଯକାରକମ୍ । ଦେଵୈଶ୍ଚ ଵିଷ୍ଣୁନା ଯୁଦ୍ଧେ ମମ ପୁତ୍ରା ନିପାତିତାଃ
ସେଠାରେ ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା, ଯାହା ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କର ସଂହାର କଲା। ଯୁଦ୍ଧରେ, ମୋ ପୁଅମାନେ ଦେବତାମାନେ ଓ ବିଷ୍ଣୁ ଦ୍ୱାରା ବଧ ହେଲେ।
ତଥୈଵ ତଵ ପୁତ୍ରାସ୍ତେ ଦେଵଦେଵେନ ଚକ୍ରିଣା । ଵନେ ଗତାନ୍ଯଥା ସିଂହୋ ଦ୍ରାଵଯେତ୍ସ୍ଵେନ ତେଜସା
ଏଭଳି, ତୁମ ପୁଅମାନେ ମଧ୍ୟ ଚକ୍ରଧାରୀ ଦେବତା ଦ୍ୱାରା ଜଙ୍ଗଲକୁ ହଟାଯିବା ସିଂହ ଭଳି ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଦୂରେ ହଟାଯିଲେ।
ତଥା ତେ ମାମକାଃ ପୁତ୍ରା ନିହତାଃ ଶଙ୍ଖପାଣିନା । କାଲନେମିମୁଖଂ ସୈନ୍ଯଂ ଦୁର୍ଜଯଂ ସସୁରାସୁରୈଃ
ଏଭଳି, ମୋ ପୁଅମାନେ ଶଂଖଧାରୀ ଦେବତା ଦ୍ୱାରା ବଧ ହେଲେ। କାଳନେମିଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଥିବା, ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ମିଶି ଯେଉଁ ସେନାକୁ ଜିତିବା କଠିନ, ସେହି ସେନା ଧ୍ୱଂସ ହେଲା।
ନାଶିତଂ ମର୍ଦିତଂ ସର୍ଵଂ ଦ୍ରାଵିତଂ ଵିକଲୀକୃତମ୍ । ସ୍ଵୈରର୍ଚିଭିର୍ଯଥା ଵହ୍ନିସ୍ତୃଣାନି ଜ୍ଵାଲଯେଦ୍ଵନେ
ସବୁ କିଛି ନଷ୍ଟ, ଚୁର୍ମାର, ଭାଗିଯିବା ଓ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଗଲା; ଯେପରି ଅଗ୍ନି ନିଜ ଆଲୋକରେ ଜଙ୍ଗଲର ଘାସକୁ ଜଳାଇ ଦିଏ।
ତଥା ଦୈତ୍ଯଗଣାନ୍ସର୍ଵାନ୍ନିର୍ଦହତ୍ଯେଵ କେଶଵଃ । ମମ ପୁତ୍ରା ମୃତା ଦେଵି ବହୁଶସ୍ତଵ ନଂଦନାଃ
ଏଭଳି ଭାବରେ କେଶବ ସମସ୍ତ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଦହିଦେଉଛନ୍ତି । ମୋ ପୁଅମାନେ ବହୁବାର ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି, ଦେବୀ, ତୁମର ଜଣେ ଜଣେ ପୁଅମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଭାବରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଛନ୍ତି ।
ଵହ୍ନିଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଯଥା ସର୍ଵେ ଶଲଭା ଯାଂତି ସଂକ୍ଷଯମ୍ । ତଥା ତେ ଦାନଵାଃ ସର୍ଵେ ହରିଂ ପ୍ରାପ୍ଯ କ୍ଷଯଂ ଗତାଃ
ଯେପରି ଗୋଲାପୋକାମାନେ ଅଗ୍ନିକୁ ଛୁଇଁଲେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି, ସେପରି ତୁମ ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟ ହରିଙ୍କ ସମ୍ନିଧିକୁ ଯାଇ ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲେ ।
ଏଵମେତଂ ହି ଵୃତ୍ତାଂତଂ ଦିତିଃ ଶୁଶ୍ରାଵ ଦାରୁଣମ୍ । ଦିତିରୁଵାଚ- ଵଜ୍ରପାତୋପମଂ ଭଦ୍ରେ ଵଦସ୍ଯେଵଂ କଥଂ ମମ
ଏଭଳି ଭୟଙ୍କର ଘଟଣା ଦିତି ଶୁଣିଲେ । ଦିତି କହିଲେ: 'ଭଲ ମନେ, ଏପରି ଦୁଃଖ ମୋ ଉପରେ କିପରି ଆସିଲା, ଏହା ତ ମୋ ପାଇଁ ବଜ୍ରପାତ ସମାନ ।'
ଏଵମାଭାଷ୍ଯ ତାଂ ଦେଵୀ ମୂର୍ଚ୍ଛିତା ନିପପାତ ହ । ହା ହା କଷ୍ଟମିଦଂ ଜାତଂ ବହୁଦୁଃଖଂ ପ୍ରତାପକମ୍
ଏଭଳି କହି ଦେବୀ ଅଚେତ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ । ସେ କ୍ଷୁଦ୍ର ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ—'ହା ହା, କେତେ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଘଟିଗଲା, ଏହା କେତେ ଯନ୍ତ୍ରଣାଦାୟକ!'
ରୁରୋଦ କରୁଣଂ ସାଥ ପୁତ୍ରଶୋକସୁପୀଡିତା । ତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉଵାଚ ଵଚନଂ ଶୁଭମ୍
ପୁଅମାନଙ୍କ ଶୋକରେ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା ସେ ଦେବୀ କରୁଣ ଭାବରେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ । ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ସେଠାରେ ଥିବା ମହାମୁନି ଶୁଭ ବାକ୍ୟ କହିଲେ ।
ମା ରୋଦିଷି ଚ ଭଦ୍ରଂ ତେ ନୈଵଂ ଶୋଚଂତି ତ୍ଵଦ୍ଵିଧାଃ । ସତ୍ଵଵଂତୋ ମହାଭାଗେ ଲୋଭମୋହେନ ଵର୍ଜିତାଃ
ତୁମେ କାନ୍ଦନ୍ତୁ ନାହିଁ, ତୁମ ପାଇଁ ଭଲ ହେଉ । ମହାଭାଗ୍ୟବତୀ, ଯେମାନେ ଧୈର୍ଯ୍ୟଶୀଳ ଓ ଲୋଭ ମୋହରୁ ମୁକ୍ତ, ସେମାନେ ଏଭଳି ଭାବରେ ଶୋକ କରନ୍ତି ନାହିଁ ।
କସ୍ଯ ପୁତ୍ରା ହି ସଂସାରେ କସ୍ଯ ଦେଵୀ ସୁବାଂଧଵାଃ । ନାସ୍ତିକସ୍ଯେହ କେନାପି ତତ୍ସର୍ଵଂ ଶ୍ରୂଯତାଂ ପ୍ରିଯେ
ଏହି ସଂସାରରେ କାହାର ପୁଅ, ଦେବୀ? କାହାର ନିଜ ଆତ୍ମୀୟ? ଯେଉଁଠି ଆତ୍ମାକୁ ନାମାନାଯାଏ, ସେଠାରେ କିଛି ନାହିଁ—ଏହି କଥା ଶୁଣ, ପ୍ରିୟେ ।
ଦକ୍ଷସ୍ଯାପି ସୁତା ଯୂଯଂ ସୁନ୍ଦର୍ଯଶ୍ଚୈଵ ମାମକାଃ । ଭଵତୀନାମହଂ ଭର୍ତା କାମନାପୂରକଃ ଶୁଭେ
ତୁମେମାନେ ଦକ୍ଷଙ୍କ ଝିଅ, ମୋର ଝିଅମାନେ ମଧ୍ୟ ସୁନ୍ଦରୀ । ଶୁଭେ, ମୁଁ ତୁମମାନଙ୍କର ସ୍ୱାମୀ, ତୁମମାନଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରୁଥିବା ।
ଯୋଜକଃ ପାଲକଶ୍ଚୈଵ ରକ୍ଷକୋସ୍ମି ଵରାନନେ । କସ୍ମାଦ୍ଵୈରଂ କୃତଂ କ୍ରୂରୈରସୁରୈରଜିତାତ୍ମଭିଃ
ମୁଁ ତୁମମାନଙ୍କୁ ଏକତ୍ର କରେ, ରକ୍ଷା କରେ ଓ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖେ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ । ତେବେ, ଏହି କ୍ରୁର ଅସୁରମାନେ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ମନ ଥିବା ଦ୍ୱାରା କାହିଁକି ଶତ୍ରୁତା କରିଲେ?
ତଵ ପୁତ୍ରା ମହାଭାଗେ ସତ୍ଯଧର୍ମଵିଵର୍ଜିତାଃ । ତେନ ଦୋଷେଣ ତେ ସର୍ଵେ ତଵ ଦୋଷେଣ ଵୈ ଶୁଭେ
ମହାଭାଗ୍ୟବତୀ, ତୁମ ପୁଅମାନେ ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରୁ ବିଞ୍ଜିତ ଥିଲେ । ଏହି ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ସମସ୍ତେ, ଏବଂ ତୁମ ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ, ଶୁଭେ—
ନିହତା ଵାସୁଦେଵେନ ଦୈଵତୈସ୍ତୁ ନିପାତିତାଃ । ତସ୍ମାଚ୍ଛୋକୋ ନ କର୍ତଵ୍ଯଃ ସତ୍ଯମୋକ୍ଷଵିନାଶନଃ
ବାସୁଦେବ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ହତ ହେଲେ ଓ ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ ତଳକୁ ପକାଇଲେ । ତେଣୁ ତୁମେ ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଶୋକ ସତ୍ୟ ଓ ମୋକ୍ଷକୁ ନଷ୍ଟ କରେ ।
ଶୋକୋ ହି ନାଶଯେତ୍ପୁଣ୍ଯଂ କ୍ଷଯାତ୍ପୁଣ୍ଯସ୍ଯ ନଶ୍ଯତି । ତସ୍ମାଚ୍ଛୋକଂ ପରିତ୍ଯଜ ଵିଘ୍ନରୂପଂ ଵରାନନେ
ଶୋକ ପୁଣ୍ୟକୁ ନଷ୍ଟ କରେ, ପୁଣ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ସବୁ କିଛି ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ । ତେଣୁ, ଶୋକକୁ ଛାଡ଼, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ଏହା ବିଘ୍ନର ରୂପ ।
ଆତ୍ମଦୋଷପ୍ରଭାଵେଣ ଦାନଵା ମରଣଂ ଗତାଃ । ଦେଵା ନିମିତ୍ତଭୂତାଶ୍ଚ ନାଶିତାଃ ସ୍ଵେନ କର୍ମଣା
ନିଜ ଦୋଷର ପ୍ରଭାବରେ ଦାନବମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ; ଦେବତାମାନେ କେବଳ ଉପକରଣ ହେଲେ, ସେମାନେ ନିଜ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ନଷ୍ଟ ହେଲେ ।
ଏଵଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ମହାଭାଗେ ସମାଗଚ୍ଛ ସୁଖଂ ପ୍ରତି । ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ମହାଯୋଗୀ ତାଂ ପ୍ରିଯାଂ ଦୁଃଖଭାଗିନୀମ୍
ଏହି କଥା ଜାଣି, ମହାଭାଗ୍ୟବତୀ, ଆସ, ଶାନ୍ତି ଓ ସୁଖକୁ ଅଙ୍ଗୀକାର କର । ଏଭଳି କହି, ମହାଯୋଗୀ ତାଙ୍କ ଦୁଃଖିତ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ ।
ଵିଷାଦାଚ୍ଚ ନିଵୃତ୍ତୋସୌ ଵିରରାମ ମହାମତିଃ
ବିଷାଦରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ସେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଚୁପ ହୋଇଗଲେ ।
ଦିତିରୁଵାଚ- ସତ୍ଯମୁକ୍ତଂ ତ୍ଵଯା ନାଥ ସର୍ଵମେଵ ନ ସଂଶଯଃ । ଭର୍ତୃସ୍ନେହଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଗତା ସାପତ୍ନ୍ଯଜଂ ଦ୍ଵିଜ
ଦିତି କହିଲେ: ନାଥ, ତୁମେ ଯାହା କହିଛ, ସେସବୁ ସତ୍ୟ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ । ମୁଁ ସ୍ୱାମୀ ପ୍ରତି ସ୍ନେହ ଛାଡ଼ି, ସପତ୍ନୀଙ୍କ ଘରକୁ ଚଲିଗଲି, ହେ ଦ୍ୱିଜ ।