ଲୋକୈଶ୍ଚାପି ଗୃହସ୍ଯାଂତେ ସପର୍ଯାଂ ଶୁକ୍ଲତଂଡୁଲୈଃ । ସଂସ୍ଥାପ୍ଯ ବଲିରାଜାନଂ ଫଲୈଃ ପୁଷ୍ପୈଶ୍ଚ ପୂଜଯେତ୍
ଘରର ଶେଷ ଦିଗରେ ଲୋକମାନେ ସହିତ ଧଳା ଚାଉଳ ଦ୍ୱାରା ସେବା କରିବା ଉଚିତ୍। ବଳିରାଜାଙ୍କୁ ବସାଇ ଫଳ ଓ ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍।
ବଲିମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ଵୈ ତତ୍ର କାର୍ଯଂ ସର୍ଵଂ ଚ ପାଵକେ । ଯାନି ଯାନ୍ଯକ୍ଷଯାନ୍ଯାହୁ ଋଷଯସ୍ତତ୍ଵଦର୍ଶିନଃ
ଏଠାରେ ବଳିଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ଯେଉଁ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଅଗ୍ନି ଆଗରେ କରିବା ଉଚିତ୍; ଯେପରି ବୃଦ୍ଧ ଋଷିମାନେ ଅକ୍ଷୟ କ୍ରିୟା ବୋଲି କହିଛନ୍ତି।
ଯଦତ୍ର ଦୀଯତେ ଦାନଂ ସ୍ଵଲ୍ପଂ ଵା ଯଦି ଵା ବହୁ । ତଦକ୍ଷଯଂ ଭଵେତ୍ସର୍ଵଂ ଵିଷ୍ଣୋଃ ପ୍ରୀତିକରଂ ଶୁଭମ୍
ଏଠାରେ ଯେଉଁ ଦାନ ଦିଆଯାଏ, ସେଠି ଛୋଟ କିମ୍ବା ବଡ଼ ଯେଉଁଠି ହେଉ, ସେ ସବୁ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ, ଶୁଭ ହୁଏ ଏବଂ ଭଗବାନ୍ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ।
ରାତ୍ରୌ ଯେ ନ କରିଷ୍ଯଂତି ତଵ ପୂଜାଂ ବଲେର୍ନରାଃ । ତେଷାମଶ୍ରୋତ୍ରିଯଂ ଧର୍ମଂ ସର୍ଵଂ ତ୍ଵାମୁପତିଷ୍ଠତୁ
ରାତିରେ ଯେମାନେ ତୁମ ପୂଜା କରନ୍ତିନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କର ଯେଉଁ ଧର୍ମ କଥା ଶୁଣିବା ବିନା ରହିଯାଏ, ସେ ସମସ୍ତ ତୁମ ପାଖକୁ ଆସୁ।
ଵିଷ୍ଣୁନା ଚ ସ୍ଵଯଂ ଵତ୍ସ ତୁଷ୍ଟେନ ବଲଯେ ପୁନଃ । ଉପକାରକରଂ ଦତ୍ତମସୁରାଣାଂ ମହୋତ୍ସଵମ୍
ଓ ପୁଅ, ଯେତେବେଳେ ଭଗବାନ୍ ବିଷ୍ଣୁ ବଲିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, ସେତେବେଳେ ପୁଣିଥରେ ଅସୁରମାନେ ପାଇଁ ବଡ଼ ଉତ୍ସବ ଦେଲେ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କୁ ଉପକାର କଲେ।
ତଦା ପ୍ରଭୃତି ସେନାନେ ପ୍ରଵୃତ୍ତା କୌମୁଦୀ ସଦା । ସର୍ଵୋପଦ୍ରଵଵିଦ୍ରାଵା ସର୍ଵଵିଘ୍ନଵିନାଶିନୀ
ସେଇ ସମୟରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ହେ ସେନାପତି, କୌମୁଦୀ ଉତ୍ସବ ସଦା ଚାଲିଛି, ସମସ୍ତ ବିପଦକୁ ଦୂର କରେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ବାଧାକୁ ନଶ୍ଟ କରେ।
ଲୋକଶୋକହରା କାମ୍ଯା ଧନପୁଷ୍ଟିସୁଖାଵହା । କୁଶବ୍ଦେନ ମହୀ ଜ୍ଞେଯା ମୁଦ ହର୍ଷେ ତତୋ ଦ୍ଵଯମ୍
ଏହି ଉତ୍ସବ ଲୋକଙ୍କର ଦୁଃଖ ଦୂର କରେ, ଆକାଂକ୍ଷିତ ଏବଂ ଧନ, ପୋଷଣ ଓ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ; ପୃଥିବୀକୁ 'କୁଶ' ନାମରେ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଆନନ୍ଦ ଓ ହର୍ଷରୁ ଏହି ଦୁଇଟି ମିଳେ।
ଧାତୁତ୍ଵେ ନିଗମୈଶ୍ଚୈଵ ତେନୈଷା କୌମୁଦୀ ସ୍ମୃତା । କୌମୋଦଂ ତେ ଜନା ଯସ୍ମାନ୍ନାନାଭାଵୈଃ ପରସ୍ପରମ୍
ତାହାର ମୂଳ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଯେପରି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି, ସେହିପରି ଏହାକୁ କୌମୁଦୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଲୋକେ ବିଭିନ୍ନ କାରଣରୁ ପରସ୍ପର ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ହୃଷ୍ଟତୁଷ୍ଟାଃ ସୁଖାପନ୍ନାସ୍ତେନୈଷା କୌମୁଦୀ ସ୍ମୃତା । କୁମୁଦାନି ବଲେର୍ଯସ୍ଯାଂ ଦୀଯଂତେ ତେନ ଷଣ୍ମୁଖ
ଏହା ଦ୍ୱାରା ଲୋକେ ଖୁସି, ପ୍ରସନ୍ନତା ଓ ସୁଖ ପାଆନ୍ତି, ତେଣୁ ଏହାକୁ କୌମୁଦୀ ବୋଲାଯାଏ; ଏବଂ, ହେ ଷଣ୍ମୁଖ, ଏହି ଉତ୍ସବରେ ବଲିଙ୍କୁ କମଳ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ।
ଅଘାର୍ଥଂ ପାର୍ଥିଵୈଃ ପୁତ୍ର ତେନୈଷା କୌମୁଦୀ ସ୍ମୃତା । ଏକମେଵମହୋରାତ୍ରଂ ଵର୍ଷେଵର୍ଷେ ଚ କାର୍ତିକେ
ରାଜାମାନେ ପାପ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଏହାକୁ କୌମୁଦୀ ବୋଲାଯାଏ; ପ୍ରତିବର୍ଷ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଏକ ଦିନ ଓ ଏକ ରାତି ମାତ୍ର ଉଲ୍ଲେଖିତ।
ଦତ୍ତଂ ଦାନଵରାଜସ୍ଯ ଆଦର୍ଶମିଵ ଭୂତଲ । ଯଃ କରୋତି ନୃପୋ ରାଜ୍ଯେ ତସ୍ଯ ଵ୍ଯାଧିଭଯଂ କୁତଃ
ଦାନବରାଜାଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନ ପୃଥିବୀରେ ଏକ ଉଦାହରଣ ହୁଏ; ଯେ ରାଜା ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ଏହା କରନ୍ତି, ସେଠି ରୋଗର ଭୟ କେଉଁଠୁ ଆସିବ?
ସୁଭିକ୍ଷଂ କ୍ଷେମମାରୋଗ୍ଯଂ ତସ୍ଯ ସଂପଦନୁତ୍ତମା । ନୀରୁଜଶ୍ଚ ଜନାଃ ସର୍ଵେ ସର୍ଵୋପଦ୍ରଵଵର୍ଜିତାଃ
ସେଠି ଅଧିକ ଅନ୍ନ, ନିରାପଦତା, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସମୃଦ୍ଧି ରହିବ; ସମସ୍ତ ଲୋକ ରୋଗମୁକ୍ତ ଓ ସମସ୍ତ ବିପଦରୁ ଦୂରେ ରହିବେ।
କୌମୁଦୀ କ୍ରିଯତେ ତସ୍ମାଦ୍ଭାଵଂ କର୍ତୁଂ ମହୀତଲେ । ଯୋ ଯାଦୃଶେନ ଭାଵେନ ତିଷ୍ଠତ୍ଯସ୍ଯାଂ ଚ ଷଣ୍ମୁଖ
ଏହିପରି ଭଲ ଅବସ୍ଥା ପୃଥିବୀରେ ଆଣିବା ପାଇଁ କୌମୁଦୀ ଉତ୍ସବ କରାଯାଏ; ଏବଂ, ହେ ଷଣ୍ମୁଖ, ଏହି ଉତ୍ସବରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଲୋକ ନିଜ ଭାବନା ଅନୁଯାୟୀ ବର୍ଷଟିକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ହର୍ଷଦୁଃଖାଦିଭାଵେନ ତସ୍ଯ ଵର୍ଷଂ ପ୍ରଯାତି ହି । ରୁଦିତେ ରୋଦତେ ଵର୍ଷଂ ହୃଷ୍ଟେ ଵର୍ଷଂ ପ୍ରହର୍ଷିତମ୍
ଖୁସି କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଯେମିତି ଭାବ ରହିଥାଏ, ସେଉଁଠି ବର୍ଷଟି ଏମିତି କଟେ; ଯଦି କେହି କାନ୍ଦେ, ବର୍ଷଟି ଦୁଃଖରେ କଟିବ, ଯଦି ଆନନ୍ଦ କରେ, ବର୍ଷଟି ଖୁସିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବ।
ଭୁକ୍ତେ ଭୋକ୍ତା ଭଵେଦ୍ଵର୍ଷଂ ସ୍ଵସ୍ଥେ ସ୍ଵସ୍ଥଂ ଭଵିଷ୍ଯତି । ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରହୃଷ୍ଟୈଃ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯା କୌମୁଦୀ ଚ ଶୁଭୈର୍ନରୈଃ
ଯଦି କେହି ଭୋଜନ କରେ, ବର୍ଷଟି ପୋଷଣ ଦେବ; ଯଦି ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ରହେ, ବର୍ଷଟି ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଦେବ; ତେଣୁ, ଶୁଭ ଲୋକମାନେ ଆନନ୍ଦରେ କୌମୁଦୀ କରିବା ଉଚିତ।
ଵୈଷ୍ଣଵୀ ଦାନଵୀ ଚେଯଂ ତିଥିଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ଚ କାର୍ତିକେ
କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଏହି ତିଥିକୁ ବୈଷ୍ଣବ ଓ ଦାନବ ଉଭୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଦୀପୋତ୍ସଵଂଜନିତ ସର୍ଵଜନପ୍ରସାଦଂ କୁର୍ଵଂତି ଯେ ଶୁଭତଯା ବଲିରାଜପୂଜାମ୍ । ଦାନୋପଭୋଗସୁଖବୁଦ୍ଧିମତାଂ କୁଲାନାଂ ହର୍ଷଂ ପ୍ରଯାତି ସକଲଂ ପ୍ରଭୁଦଂ ଚ ଵର୍ଷମ୍
ଯେମାନେ ଦୀପ ଉତ୍ସବରେ ଶୁଭ ଭାବରେ ବଲିରାଜାଙ୍କ ପୂଜା କରନ୍ତି ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ଦାନ, ଉପଭୋଗ ଓ ସୁଖରେ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ଓ ଖୁସି ପରିବାରମାନେ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ବର୍ଷଟିକୁ ଆନନ୍ଦ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠତାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରନ୍ତି।
ସ୍କଂଦୈତାସ୍ତିଥଯୋ ନୂନଂ ଦ୍ଵିତୀଯାଦ୍ଯାଶ୍ଚ ଵିଶ୍ରୁତାଃ । ମାସୈଶ୍ଚତୁର୍ଭିଶ୍ଚ ତତଃପ୍ରାଵୃଟ୍କାଲେ ଶୁଭାଵହାଃ
ହେ ସ୍କନ୍ଦ, ଏହି ତିଥିମାନେ ଦ୍ୱିତୀୟାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଏବଂ ଚାରି ମାସ ପରେ ବର୍ଷାକାଳରେ ଏମାନେ ଶୁଭ ଫଳ ଦିଅନ୍ତି।
ପ୍ରଥମା ଶ୍ରାଵଣେ ମାସି ତଥା ଭାଦ୍ରପଦେ ପରା । ତୃତୀଯାଶ୍ଵଯୁଜେମାସି ଚତୁର୍ଥୀ କାର୍ତିକେ ଭଵେତ୍
ପ୍ରଥମ ତିଥି ଶ୍ରାବଣ ମାସରେ, ପରବର୍ତ୍ତୀ ଭାଦ୍ରପଦରେ; ତୃତୀୟ ଆଶ୍ୱୟୁଜ ମାସରେ ଏବଂ ଚତୁର୍ଥୀ କାର୍ତ୍ତିକରେ ହୁଏ।
କଲୁଷା ଶ୍ରାଵଣେ ମାସି ତଥା ଭାଦ୍ରପଦେମଲା । ଆଶ୍ଵିନେ ପ୍ରେତସଂଚାରା କାର୍ତିକେ ଯାମ୍ଯକାମତା
ଶ୍ରାବଣ ମାସରେ ଏହା ଅଶୁଦ୍ଧ, ଭାଦ୍ରପଦରେ ମଧ୍ୟ ମଳିନ; ଆଶ୍ୱିନରେ ପିତୃଆତ୍ମାମାନେ ଘୁରୁଥାନ୍ତି, କାର୍ତ୍ତିକରେ ଯମଙ୍କ ଇଛା ପୂରଣ ହୁଏ।
ଗୁହ ଉଵାଚ। କସ୍ମାତ୍ସା କଲୁଷା ପ୍ରୋକ୍ତା କସ୍ମାତ୍ସା ନିର୍ମଲା ମତା । କସ୍ମାତ୍ସା ପ୍ରେତସଂଚାରା କସ୍ମାଦ୍ଯାମ୍ଯା ପ୍ରକୀର୍ତିତା
ଗୁହା କହିଲେ: କାହିଁକି ଏହାକୁ ଅଶୁଦ୍ଧ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ, ଏବଂ କାହିଁକି ଏହାକୁ ଶୁଦ୍ଧ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ? କାହିଁକି ଏହାକୁ ପ୍ରେତମାନଙ୍କର ଚଳାଚଳ ସହିତ ଜଡିତ କୁହାଯାଏ, ଏବଂ କାହିଁକି ଏହାକୁ ଯମଙ୍କର ଦିନ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ?
ସୂତ ଉଵାଚ। ଇତି ସ୍କଂଦଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଭଗଵାନ୍ଭୂତଭାଵନଃ । ଉଵାଚ ଵଚନଂ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣଂ ପ୍ରହସନ୍ଵୃଷଭଧ୍ଵଜଃ
ସୂତ କହିଲେ: ଏହି ସ୍କନ୍ଦଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ପ୍ରଭୁ ଭୂତମାନଙ୍କର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ବୃଷଭଧ୍ୱଜ ହସି ମୃଦୁ କଥା କହିଲେ।
ମହେଶ ଉଵାଚ। ପୁରା ଵୃତ୍ରଵଧେ ଵୃତ୍ତେ ପ୍ରାପ୍ତେ ରାଜ୍ଯେ ପୁରଂଦରେ । ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାପନୋଦାର୍ଥମଶ୍ଵମେଧଃ ପ୍ରଵର୍ତିତଃ
ମହେଶ କହିଲେ: ଏକ ସମୟରେ, ବୃତ୍ର ହତ୍ୟା ପରେ ଇନ୍ଦ୍ର ରାଜ୍ୟ ପାଇଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ପାପ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରାଯାଇଥିଲା।
କ୍ରୋଧାଦିଂଦ୍ରେଣ ଵଜ୍ରେଣ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯା ନିଷୂଦିତା । ଷଡ୍ଵିଧା ସା କ୍ଷିତୌ କ୍ଷିପ୍ତା ଵୃକ୍ଷତୋଯମହୀତଲେ
କ୍ରୋଧିତ ଇନ୍ଦ୍ର ବଜ୍ର ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ପାପକୁ ଦମନ କଲେ; ଏହାକୁ ଛଅ ପ୍ରକାରରେ ଭୂମିରେ—ଗଛ, ଜଳ ଓ ମାଟିରେ—ପ୍ରକ୍ଷେପ କରାଯାଇଥିଲା।
ନାର୍ଯାଂ ଭ୍ରୂଣହଣିଵହ୍ନୌ ସଂଵିଭଜ୍ଯ ଯଥାକ୍ରମମ୍ । ତତ୍ପାପଶ୍ରଵଣାତ୍ପୂର୍ଵଂ ଦ୍ଵିତୀଯାଯା ଦିନେନ ଚ
ସେହି ପାପକୁ ନାରୀ, ଗଛ, ନଦୀ, ଭୂମି, ଅଗ୍ନି ଓ ଭ୍ରୂଣ ହନନକାରୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କ୍ରମକ୍ରମେ ବଣ୍ଟନ କରାଯାଇଥିଲା; ଏହି ପାପ ଶୁଣିବା ପୂର୍ବରୁ ଓ ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନରେ ମଧ୍ୟ।
ନାରୀଵୃକ୍ଷନଦୀଭୂମିଵହ୍ନିଭ୍ରୂଣହନସ୍ତଥା । କଲୁଷୀଭଵନଂ ଜାତୋ ହ୍ଯତୋର୍ଥଂ କଲୁଷା ସ୍ମୃତା
ନାରୀ, ଗଛ, ନଦୀ, ଭୂମି, ଅଗ୍ନି ଓ ଭ୍ରୂଣ ହନନକାରୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଶୁଦ୍ଧତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଲା; ଏହି କାରଣରୁ ଏହାକୁ ଅଶୁଦ୍ଧ ଭାବରେ ମନେ କରାଯାଏ।
ମଧୁକୈଟଭଯୋ ରକ୍ତେ ପୁରା ମଗ୍ନାନୁ ମେଦିନୀ । ଅଷ୍ଟାଂଗୁଲା ପଵିତ୍ରା ସା ନାରୀଣାଂ ତୁ ରଜୋମଲମ୍
ପୁରାତନ କାଳରେ, ମଧୁ ଓ କୈଟଭଙ୍କର ରକ୍ତରେ ଭୂମି ଡୁବିଥିଲାବେଳେ, ଏହା ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗୁଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲା; ନାରୀମାନେ ପାଇଁ ଅଶୁଦ୍ଧତା ହେଉଛି ତାଙ୍କର ରଜସ୍ତ୍ରାବ।
ନଦ୍ଯଃ ପ୍ରାଵୃଣ୍ମଲା ସର୍ଵା ଵହ୍ନିରୂର୍ଧ୍ଵଂ ମଷୀମଲଃ । ନିର୍ଯାସମଲିନା ଵୃକ୍ଷାଃ ସଂଗାଦ୍ଭ୍ରୂଣହନୋ ମଲାଃ
ସମସ୍ତ ନଦୀ ବର୍ଷା ଋତୁରେ ଅଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଥାନ୍ତି; ଅଗ୍ନି ଉପରେ କୋହଳରେ ଅଶୁଦ୍ଧ; ଗଛ ତାଙ୍କର ନିର୍ୟାସରେ ଅଶୁଦ୍ଧ; ଭ୍ରୂଣ ହନନକାରୀ ସଂଗରେ ଅଶୁଦ୍ଧ।
କଲୁଷାନି ଚରଂତ୍ଯସ୍ଯାଂ ତେନୈଷା କଲୁଷା ମତା । ଦେଵର୍ଷିପିତୃଧର୍ମାଣାଂ ନିଂଦକା ନାସ୍ତିକାଃ ଶଠାଃ
ଏହି ସମସ୍ତରେ ଅଶୁଦ୍ଧତା ଚଳାଚଳ କରେ; ଏହି କାରଣରୁ ଏହାକୁ ଅଶୁଦ୍ଧ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ। ଦେବତା, ଋଷି, ପିତୃ, ଧର୍ମକୁ ନିନ୍ଦା କରୁଥିବା, ଅସ୍ତିକତା ନାହିଁ ଓ ଚତୁର ଲୋକମାନେ—
ତେଷାଂ ସା ଵାଙ୍ମଲାତ୍ପୂତା ଦ୍ଵିତୀଯା ତେନ ନିର୍ମଲା । ଅନଧ୍ଯାଯେଷୁ ଶାସ୍ତ୍ରାଣି ପାଠଯଂତି ପଠଂତି ଚ
ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମୁଖର ଅଶୁଦ୍ଧତାରୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନ ଶୁଦ୍ଧ; ସେମାନେ ନିଷିଦ୍ଧ ସମୟରେ ଶାସ୍ତ୍ର ପଢିଥାନ୍ତି ଓ ପଠାନ୍ତି।