ଦୁଃଖାନାଂ ସାଗରଂ ମନ୍ଯେ ବହୁକ୍ଲେଶୈସ୍ତୁ କ୍ଲେଶିତଃ । ଅପନେଷ୍ଯାମ୍ଯହଂ ଦୁଃଖଂ ଵିଷ୍ଣୋଶ୍ଚୈଵ ପ୍ରସାଦତଃ
ମୁଁ ଏହି ଦୁଃଖକୁ ଏକ ବଡ଼ ସମୁଦ୍ର ବୋଲି ଭାବୁଛି, ଅନେକ କଷ୍ଟ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖିତ ହୋଇଛି; ତଥାପି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର କୃପାରେ ଏହି ଦୁଃଖକୁ ମୁଁ ଦୂର କରିପାରିବି।
ଵିଚାର୍ଯ ମନସା ଵିପ୍ରଃ ଶିଵଶର୍ମା ମହାମତିଃ । ପୁନର୍ମାଯାଂ ଚକାରାଥ କୁଂଭାଦପହୃତଂ ପଯଃ
ମନରେ ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କରି, ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶିବଶର୍ମା ପୁଣିଥରେ ମାୟା କଲେ ଏବଂ କୁମ୍ଭରୁ ଅମୃତ ନେଇଲେ।
ପଶ୍ଚାତ୍ତଂ ଚ ସମାହୂଯ ସୋମଶର୍ମାଣମବ୍ରଵୀତ୍ । ତଵ ହସ୍ତେ ମଯା ଦତ୍ତମମୃତଂ ଵ୍ଯାଧିନାଶନମ୍
ପରେ, ସୋମଶର୍ମାଙ୍କୁ ଡାକି, ସେ କହିଲେ: 'ଯେଉଁ ଅମୃତ ରୋଗ ନାଶ କରେ, ମୁଁ ତାହା ତୁମ ହାତରେ ଦେଇଥିଲି।'
ତନ୍ମେ ଶୀଘ୍ରଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛସ୍ଵ ଯଥା ପାନଂ କରୋମ୍ଯହମ୍ । ଯେନ ନୀରୁଗ୍ଭଵାମ୍ଯଦ୍ଯ ପ୍ରସାଦାଦ୍ଵିଷ୍ଣୁଶର୍ମଣଃ
'ଏବେ ଶୀଘ୍ର ମୋତେ ତାହା ଫେରାଇଦିଅ, ଯାହାଁକି ମୁଁ ତାହା ପିଇପାରିବି; ବିଷ୍ଣୁଶର୍ମାଙ୍କର କୃପାରେ ଆଜି ମୁଁ ରୋଗମୁକ୍ତ ହେବି।'
ଏଵମୁକ୍ତେ ତଦା ଵାକ୍ଯେ ଋଷିଣା ଶିଵଶର୍ମଣା । ସମୁତ୍ଥାଯ ତ୍ଵରାଯୁକ୍ତଃ ସୋମଶର୍ମା କମଂଡଲୁମ୍
ଏପରି ଶିବଶର୍ମା ଋଷିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ତ୍ୱରାରେ ଭରିଥିବା ସୋମଶର୍ମା ଉଠି ଜଳକୁମ୍ଭ ନେଲେ।
ତଂ ଚ ରିକ୍ତଂ ତତୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହ୍ଯମୃତେନ ଵିନା କୃତମ୍ । କସ୍ଯ ପାପସ୍ଯ ଵୈ କର୍ମ କେନ ମେ ଵିପ୍ରିଯଂ କୃତମ୍
କିନ୍ତୁ ତାହା ଖାଲି ଦେଖି, ଅମୃତ ନଥିବାରୁ, ସେ ଚିନ୍ତା କଲେ—'କିଏ ଏହି ପାପ କାମ କଲା? କିଏ ମୋତେ ଏହି ଅପକାର କଲା?'
ଇତି ଚିଂତାପରୋ ଭୂତ୍ଵା ସୋମଶର୍ମା ସୁଦୁଃଖିତଃ । ପିତୁରଗ୍ରେ ଚ ଵୃତ୍ତାଂତଂ କଥଯିଷ୍ଯାମ୍ଯହଂ ଯଦା
ଏପରି ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଥିବା ସୋମଶର୍ମା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ; 'ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ପିତାଙ୍କୁ ଏହି ଘଟଣା କହିବି—'
ତତଃ କୋପଂ ପ୍ରଯାସ୍ଯେତ ଗୁରୁର୍ମେ ଵ୍ଯାଧିପୀଡିତଃ । ସୁଚିରଂ ଚିଂତଯିତ୍ଵା ତୁ ସୋମଶର୍ମା ମହାମତିଃ
'ତେବେ ମୋ ଗୁରୁ ରୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ ମୋ ଉପରେ କ୍ରୋଧିତ ହେବେ।' ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଚିନ୍ତା କରି, ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ସୋମଶର୍ମା—
ଯଦି ମେ ସତ୍ଯମସ୍ତୀତି ଗୁରୁଶୁଶ୍ରୂଷଣଂ ଯଦି । ତପସ୍ତପ୍ତଂ ମଯାପୂର୍ଵଂ ନିର୍ଵ୍ଯଲୀକେନ ଚେତସା
'ଯଦି ମୋରେ ସତ୍ୟବାଦିତା ଅଛି, ଯଦି ମୁଁ ଗୁରୁଙ୍କୁ ସେବା କରିଛି, ଯଦି ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ନିର୍ମଳ ହୃଦୟରେ ତପସ୍ୟା କରିଛି—'
ଦମଶୌଚାଦିଭିଃ ସତ୍ଯଂ ଧର୍ମମେଵ ପ୍ରପାଲିତମ୍ । ତଦା ଘଟୋଽମୃତଯୁତୋ ଭଵତ୍ଵେଷ ନ ସଂଶଯଃ
'ଦମ, ଶୌଚ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଯଦି ଧର୍ମକୁ ରକ୍ଷା କରିଛି, ତେବେ ଏହି କୁମ୍ଭ ଅମୃତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।'
ଯାଵଦେଵ ମହାଭାଗଶ୍ଚିଂତଯିତ୍ଵା ଵିଲୋକଯେତ୍ । ତାଵଚ୍ଚାମୃତପୂର୍ଣସ୍ତୁ ପୁନରେଵାଭଵଦ୍ଘଟଃ
ଏପରି ମହାଭାଗ ଚିନ୍ତା କରି ଦେଖିଲେ, ସେ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ କୁମ୍ଭଟିଏ ପୁଣିଥରେ ଅମୃତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା।
ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହର୍ଷସଂଯୁକ୍ତଃ ସୋମଶର୍ମା ମହାଯଶାଃ । ଗତ୍ଵା ଗୁରୁଂ ନମସ୍କୃତ୍ଯ କୁଂଭମାଦାଯ ସତ୍ଵରମ୍
ତାହା ଦେଖି, ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ ସୋମଶର୍ମା ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ତ୍ୱରାରେ ଗୁରୁଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ପ୍ରଣାମ କଲେ ଓ କୁମ୍ଭ ନେଲେ।
ଗୃହାଣ ତ୍ଵଂ ପିତଶ୍ଚେମଂ ପଯଃ କୁଂଭଂ ସମାଗତମ୍ । ପାନଂ କୁରୁ ମହାଭାଗ ଗଦାନ୍ମୁକ୍ତୋ ଭଵାଚିରମ୍
'ନେଉ, ପିତା, ଏହି ଅମୃତର କୁମ୍ଭ ପୁଣି ମିଳିଛି; ପିଉନ୍ତୁ, ମହାଭାଗ, ଏବଂ ଶୀଘ୍ର ରୋଗମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତୁ।'
ଏତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ମହାପୁଣ୍ଯଂ ସତ୍ଯଧର୍ମାର୍ଥକଂ ପୁନଃ । ଶିଵଶର୍ମା ସୁତସ୍ଯାପି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଚ ମଧୁରାକ୍ଷରମ୍
ପୁଣି, ପୁତ୍ରଙ୍କ ମଧୁର ଓ ସତ୍ୟ ଧର୍ମମୟ କଥା ଶୁଣି, ଶିବଶର୍ମା—
ହର୍ଷେଣ ମହତାଵିଷ୍ଟ ଇଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍
ବଡ଼ ଆନନ୍ଦରେ ଭରି, ଏହି କଥା କହିଲେ—
ଶିଵଶର୍ମୋଵାଚ- ତପସା ଦମଶୌଚାଭ୍ଯାଂଗୁରୁଶୁଶ୍ରୂଷଯା ତଥା । ଭକ୍ତ୍ଯାଭାଵେନ ତୁଷ୍ଟୋସ୍ମି ତଵାଦ୍ଯ ଚସୁପୁତ୍ରକ
ଶିବଶର୍ମା କହିଲେ—'ତୁମ ତପସ୍ୟା, ଦମ, ଶୌଚ, ଗୁରୁସେବା ଓ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଆଜି ତୁମ ପ୍ରତି ଖୁସି ହୋଇଛି, ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ର।'
ତ୍ଯଜାମି ଵୈକୃତଂ ରୂପଂ ମତ୍ତଃ ସୁଖମଵାପ୍ନୁହି । ଏଵମୁକ୍ଵା ସୁତଂ ଵିପ୍ରୋ ଦର୍ଶଯାମାସ ତାଂ ତନୁମ୍
'ମୁଁ ମୋ ବିକୃତ ଶରୀରକୁ ଛାଡ଼ୁଛି; ମୋ ଠାରୁ ସୁଖ ପାଅ।' ଏପରି କହି, ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ନିଜ ସତ୍ୟ ଦେହ ଦେଖାଇଲେ।
ଯଥାପୂର୍ଵଂ ସ୍ଥିତୌ ତୌ ତୁ ତଥା ସ ଦୃଷ୍ଟଵାନ୍ଗୁରୂ । ଦୀପ୍ତିମଂତୌ ମହାତ୍ମାନୌ ସୂର୍ଯବିଂବୋପମାଵୁଭୌ
ଗୁରୁ ଦେଖିଲେ, ସେମାନେ ଯେପରି ଆଗରେ ଥିଲେ, ସେହିପରି ଦୁଇଜଣ ଦୀପ୍ତିମାନ ମହାତ୍ମା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିଆଁ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ।
ନନାମ ପାଦୌ ସଦ୍ଭକ୍ତ୍ଯା ଉଭଯୋସ୍ତୁ ମହାତ୍ମନୋଃ । ତତଃ ସୁତଂ ସମାମଂତ୍ର୍ଯ ହର୍ଷେଣ ମହତାନ୍ଵିତଃ
ସେ ଦୁଇ ମହାନ ଆତ୍ମାଙ୍କର ପାଦକୁ ସତ୍ଭକ୍ତିରେ ନମସ୍କାର କଲେ; ପରେ ବଡ଼ ଆନନ୍ଦରେ ନିଜ ପୁଅକୁ କଥା କହିଲେ।
ଵିଷ୍ଣୋଃ ପ୍ରସାଦାଦ୍ଧର୍ମାତ୍ମା ଭାର୍ଯଯା ସହ କେଶଵମ୍ । ଜଗାମ ନିଜପୁଣ୍ଯୈଶ୍ଚ ଯୋଗାଭ୍ଯାସେନ ସତ୍ତମଃ
ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର କୃପାରେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ଜନାନୀ ସହ କେଶବଙ୍କୁ ନିକଟରେ ଗଲେ; ନିଜ ପୁଣ୍ୟ ଓ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସରେ, ସେ ଉତ୍ତମ ଆତ୍ମା ତାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।
ପ୍ରଵିଷ୍ଟୋ ଵୈଷ୍ଣଵଂ ଧାମ ସ ମୁନିର୍ଦୁର୍ଲଭଂ ପଦମ୍ । ନତ୍ଵନ୍ଯୈଃ ପ୍ରାପ୍ଯତେ ପୁଣ୍ଯୈସ୍ତପୋଭିର୍ମୁକ୍ତିଦଂ ପଦମ୍
ସେ ମୁନି ଦୁର୍ଲଭ ବୈଷ୍ଣବ ଧାମକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଏହି ମୁକ୍ତିଦାୟକ ସ୍ଥାନ ଅନ୍ୟମାନେ ପୁଣ୍ୟ କିମ୍ବା ତପସ୍ୱାରେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଵିଷ୍ଣୋସ୍ତୁ ଚିଂତନୈର୍ନ୍ଯାସଧ୍ଯାନଜ୍ଞାନୈଃ ସ୍ତଵୈସ୍ତଥା । ନ ଦାନୈସ୍ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାଭିର୍ଦୃଶ୍ଯତେ ମଧୁସୂଦନଃ
ମଧୁସୂଦନଙ୍କୁ ଦାନ, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କିମ୍ବା ଉପହାରରେ ଦେଖିପାରିବେ ନାହିଁ; ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା, ନିବେଦନ, ଧ୍ୟାନ, ଜ୍ଞାନ ଓ ସ୍ତୁତିରେ ଦେଖିପାରିବେ।
ସମାଧିଜ୍ଞାନଯୋଗେନ ଦୃଶ୍ଯତେ ପରମଂ ପଦମ୍ । ମହାଯୋଗୈର୍ଯଥା ଵିପ୍ରଃ ପ୍ରଵିଷ୍ଟୋ ଵୈଷ୍ଣଵୀଂ ତନୁମ୍
ସମାଧିର ଜ୍ଞାନ ଯୋଗରେ ପରମ ପଦକୁ ଦେଖିପାରିବେ; ଯେପରି ମହାଯୋଗୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବୈଷ୍ଣବ ଦେହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ସୂତ ଉଵାଚ- ତତସ୍ତତ୍ର ତପସ୍ତେପେ ସୋମଶର୍ମା ମହାଦ୍ଯୁତିଃ । ଅଶ୍ମଲୋଷ୍ଟସମଂ ମେନେ କାଂଚନଂଭୂଷଣଂ ପୁନଃ
ସୂତ କହିଲେ—ତାପରେ, ସୋମଶର୍ମା ମହାତ୍ୱର ତପସ୍ୟା କରିଲେ; ସେ ସୁନା ଗହଣାକୁ ପଥର ଓ ମାଟିପିଣ୍ଡ ସମାନ ଭାବିଲେ।
ଜିତାହାରଃ ସ ଧର୍ମାତ୍ମା ନିଦ୍ରଯା ପରିଵର୍ଜିତଃ । ସ ସର୍ଵାନ୍ଵିଷଯାଂସ୍ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଏକାଂତମପି ସେଵତେ
ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବ୍ୟକ୍ତି ଖାଦ୍ୟ ଉପରେ ଜୟ ପାଇଲେ, ନିଦ୍ରାକୁ ଛାଡ଼ିଲେ; ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଏକାନ୍ତରେ ସେବା କଲେ।
ଯୋଗାସନସମାରୂଢୋ ନିରାଶୋ ନିଃପରିଗ୍ରହଃ । ତସ୍ଯ ଵେଲା ସୁସଂପ୍ରାପ୍ତା ମୃତ୍ଯୁକାଲସ୍ଯ ଵୈ ତଦା
ସେ ଯୋଗ ଆସନରେ ବସିଥିଲେ, ଆଶା ଓ ସମ୍ପତ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ; ତାଙ୍କର ସମୟ ଆସିଗଲା—ମୃତ୍ୟୁ ଘଣ୍ଟା ପହଞ୍ଚିଲା।
ଆଗତା ଦାନଵା ଵିପ୍ରଂ ସୋମଶର୍ମାଣମଂତିକେ । ମୃତ୍ଯୁକାଲେ ତୁ ସଂପ୍ରାପ୍ତେ ପ୍ରାଣଯାତ୍ରା ପ୍ରଵର୍ତିନଃ
ଦାନବମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ସୋମଶର୍ମା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ, ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣ ନେବା ପାଇଁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ।
ଶାଲିଗ୍ରାମେ ମହାକ୍ଷେତ୍ରେ ଋଷୀଣାଂ ମାନଵର୍ଦ୍ଧନେ । କେଚିଦ୍ଵଦଂତି ଵୈ ଦୈତ୍ଯାଃ କେଚିଦ୍ଵଦଂତି ଦାନଵାଃ
ଶାଳିଗ୍ରାମର ମହାକ୍ଷେତ୍ର, ଋଷିମାନଙ୍କର ମହିମା ବଢ଼ାଇଥିବା ସ୍ଥାନରେ, କିଛି ଲୋକ କହନ୍ତି ଦେତ୍ୟ, କିଛି କହନ୍ତି ଦାନବ।
ଏଵଂଵିଧୋ ମହାଶବ୍ଦଃ କର୍ଣରଂଧ୍ରଂ ଗତସ୍ତଦା । ତସ୍ଯୈଵ ଵିପ୍ରଵର୍ଯସ୍ଯ ସୁଚିରାତ୍ସୋମଶର୍ମଣଃ
ଏପରି ଏକ ମହାଶବ୍ଦ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ସୋମଶର୍ମା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର କାନରେ ପ୍ରବେଶ କଲା।
ଜ୍ଞାନଧ୍ଯାନଵିଲଗ୍ନସ୍ଯ ପ୍ରଵିଷ୍ଟଂ ଦୈତ୍ଯଜଂ ଭଯମ୍ । ତେନ ଧ୍ଯାନେନ ତସ୍ଯାପି ଦୈତ୍ଯଭୀତ୍ଯୈଵ ଵୈ ତଦା
ଜ୍ଞାନ ଓ ଧ୍ୟାନରେ ଲଗ୍ନ ଥିବା ସେ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ଭିତରେ ଦେତ୍ୟ ଜନିତ ଭୟ ପ୍ରବେଶ କଲା; ଏହି ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ସେ ଦେତ୍ୟ ଭୟରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ।