ଵସ୍ତ୍ରପୁଷ୍ପାଦିକଂ ସର୍ଵଂ ତାଭ୍ଯାଂ ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି । ତାଂବୂଲଂ ବହୁଗଂଧାଢ୍ଯମୁଭଯୋରର୍ପଯେତ୍ସ ତୁ
ସେ ସବୁବେଳେ ଦୁଇ ଜଣଙ୍କୁ ବସ୍ତ୍ର, ଫୁଲ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଉଥିଲେ; ଘ୍ରାଣ ଭରିଥିବା ପାନ ଦୁଇ ଜଣଙ୍କୁ ଦେଉଥିଲେ।
ସୋମଶର୍ମା ମହାଭାଗସ୍ତାଭ୍ଯାମପି ଚ ପୂରଯେତ୍ । ମୂଲଂ ପଯଃ ସୁଭକ୍ଷ୍ଯାଦ୍ଯଂ ନିତ୍ଯମେଵ ଦଦାତ୍ଯସୌ
ମହାଭାଗ୍ୟବାନ ସୋମଶର୍ମା ସେମାନଙ୍କ ସବୁ ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ କରୁଥିଲେ; ପ୍ରତିଦିନ ମୂଳ, ଦୁଧ ଓ ଉତ୍ତମ ଖାଦ୍ୟ ଦେଉଥିଲେ।
ତଯୋସ୍ତୁ ଵାଂଛିତଂ ନିତ୍ଯଂ ସୋମଶର୍ମା ମହାଯଶାଃ । ଅନେନ କ୍ରମଯୋଗେନ ନିତ୍ଯମେଵ ପ୍ରସାଦଯେତ୍
ଏହି ଦୁଇ ମଧ୍ୟରୁ ବିଶେଷ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସୋମଶର୍ମା ସବୁବେଳେ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିଥାଏ; ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଓ କ୍ରମ ଅନୁସାରେ ସେ ସଦା ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ଉଚିତ।
ସୋମଶର୍ମା ସୁଧର୍ମାତ୍ମା ପିତରୌ ପରିପୂଜଯେତ୍ । ସୋମଶର୍ମାଣମାହୂଯ ପିତା କୁତ୍ସତି ନିଷ୍ଠୁରଃ
ଧର୍ମମୟ ସୋମଶର୍ମା ନିତ୍ୟ ତାଙ୍କ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ; କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ସୋମଶର୍ମାଙ୍କୁ ଡାକାଯାଏ, ତାଙ୍କ ପିତା ତାଙ୍କୁ କଠୋର ଭାବରେ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି।
ନିଂଦିତୈର୍ନିଷ୍ଠୁରୈର୍ଵାକ୍ଯୈସ୍ତାଡଯେନ୍ମୁନିସନ୍ନିଧୌ । କୃତକାର୍ଯେ କୃତେ ପୁଣ୍ଯେ ନିତ୍ଯମେଵ ସୁତେ ପୁନଃ
ସେ ମୁନିମାନଙ୍କ ସମ୍ନିଧାନରେ ନିନ୍ଦାଜନକ ଓ କଠୋର କଥା ଦ୍ୱାରା ପୁଅକୁ ଆଘାତ କରନ୍ତି; କାମ ସଫଳ ହେଲେ ଓ ପୁଣ୍ୟ ହାସଲ କଲେ ମଧ୍ୟ, ପୁଣିପୁଣି ଏହିପରି କରନ୍ତି।
ନ କୃତଂ ଶୋଭନଂ ମହ୍ଯଂ ତ୍ଵଯୈଵ କୁଲପାଂସନ । ଏଵଂ ନାନାଵିଧୈର୍ଵାକ୍ଯୈର୍ନିଷ୍ଠୁରୈର୍ଦୁଃଖଦାଯକୈଃ
‘ତୁମେ ମୋ ପାଇଁ କିଛି ଭଲ କାମ କରିନାହା; ଘରର କଳଙ୍କ!’—ଏଭଳି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର କଠୋର ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣାଦାୟକ କଥା କହି ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି।
ଅତାଡଯଦ୍ଦଂଡଘାତୈଃ ଶିଵଶର୍ମା ସଦାତୁରଃ । ଏଵଂ କୃତେପି ଧର୍ମାତ୍ମା ନୈଵ କୁପ୍ଯତି କର୍ହିଚିତ୍
ସଦା ଦୁଃଖିତ ଶିବଶର୍ମାଙ୍କୁ ସେ ଲଠି ଦ୍ୱାରା ମାଡ଼ିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏପରି ଅନ୍ୟାୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଶିବଶର୍ମା କେବେ ରାଗ କରିନଥିଲେ।
ମନସା ଵଚସା ଚୈଵ କର୍ମଣା ତ୍ରିଵିଧେନ ଚ । ସଂତୁଷ୍ଟଃ ସର୍ଵଦା ସୋପି ପିତରଂ ପରିପୂଜଯେତ୍
ମନ, କଥା ଓ କାମ—ଏ ତିନି ଭାବରେ ସେ ସବୁବେଳେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହି, ପିତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିଥିଲେ।
ତଦ୍ଵତ୍ସ ସୋମଶର୍ମା ଵୈ ମାତରଂ ଚ ଦିନେଦିନେ । ଯଜ୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଶିଵଶର୍ମା ଚ ଚରିତଂ ସ୍ଵୀଯମୀକ୍ଷତେ
ଏହିପରି ସୋମଶର୍ମା ମଧ୍ୟ ଦିନକୁ ଦିନ ମାଆଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରୁଥିଲେ; ଏହି କଥା ଜାଣି, ଶିବଶର୍ମା ନିଜ ଆଚରଣ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ।
ଅମୃତଂ ମତ୍କୃତେ ଚାପି ଆନୀତଂ ଵିଷ୍ଣୁଶର୍ମଣା । ପୁଣ୍ଯଯୁକ୍ତଃ ସ ଧର୍ମାତ୍ମା ପିତୃଭକ୍ତିପରଃ ସଦା
ମୋ ପାଇଁ ବିଷ୍ଣୁଶର୍ମା ମଧୁର ଅମୃତ ଆଣିଥିଲେ; ପୁଣ୍ୟରେ ଯୋଗ୍ୟ, ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବ୍ୟକ୍ତି ସଦା ପିତାମାତାଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରିଥିଲେ।
ଏଵଂ ବହୁତିଥେ କାଲେ ଶତସଂଖ୍ଯେ ଗତେ ସତି । ଶିଵଶର୍ମା ପିତସ୍ଯୈଵ ଭକ୍ତିଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିଚିଂତ୍ଯ ଵୈ
ଏଭଳି ଦୀର୍ଘ ସମୟ—ଶତାଧିକ ବର୍ଷ—କଟିଯିବା ପରେ, ଶିବଶର୍ମା ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କର ଭକ୍ତି ଦେଖି ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ମଯା ଵୈ ପୂର୍ଵମିତ୍ଯୁକ୍ତଂ ସୁପୁତ୍ରଂ ଯଜ୍ଞସଂଜ୍ଞକମ୍ । ମାତୃଖଂଡାନିମାନ୍ପୁତ୍ର ଯତ୍ର ତତ୍ର କ୍ଷିପସ୍ଵ ହି
‘ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ କହିଥିଲି, ହେ ଯଜ୍ଞ ନାମକ ପୁଅ, ଯେଉଁଠି ତୁମେ ମାଆଙ୍କ ଦେହର ଖଣ୍ଡ ଦେଖିବ, ସେଠି ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଫେଙ୍କିଦିଅ।’
ମଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ପାଲିତଂ ତେନ କୃତା ନ ମାତରି କୃପା । ଏତତ୍ସ୍ଵଲ୍ପତରଂ ଦୁଃଖଂ ନିର୍ଜୀଵେ ଘାତମିଚ୍ଛତଃ
ସେ ମୋ କଥା ମାନିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ମାଆପାଇଁ କୌଣସି କ୍ଷମା ଦେଖାଇନଥିଲେ; ଏହି ଅଳ୍ପ ଦୁଃଖ ମୃତ ଦେହକୁ ମାରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିବା ପାଇଁ କିଛି ନୁହେଁ।
ସାହସଂ ତୁ କୃତଂ ତେନ ପୁତ୍ରେଣ ଵେଦଶର୍ମଣା । ଅସ୍ଯାଧିକମହଂ ମନ୍ଯେ ଯତୋଽଯଂ ଚଲତେ ନ ଚ
କିନ୍ତୁ ଏହି ସାହସିକ କାମ ମୋ ପୁଅ ବେଦଶର୍ମା କରିଥିଲେ; ମୁଁ ଏହାକୁ ଅଧିକ ମୂଲ୍ୟ ଦେଉଛି, କାରଣ ସେ କେବେ ଅସ୍ଥିର ହୁଏନାହିଁ।
ନିମେଷମାତ୍ରମେଵାପି ସାହସଂ କାରଯେତ୍ପୁନଃ । ଅପରଂ ସତ୍ଯସଂପନ୍ନଂ ପ୍ରଭାଵଂ ତପସଃ ପୁନଃ
ଅତି କ୍ଷଣିକ ସମୟ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସେ ପୁଣି ସାହସିକ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ; ଏବଂ ପୁଣି ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟାର ସତ୍ୟ ଶକ୍ତି ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
ନିତ୍ଯଂ ସମାରାଧନେପି ଅଧିକଂ ଚାସ୍ଯ ଦୃଶ୍ଯତେ । ତସ୍ମାଦସ୍ଯ ପରୀକ୍ଷା ଚ ସମଯେ ତପସଃ କୃତା
ସେ ସଦା ସେବା କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଧିକ କିଛି ଦେଖାଯାଏ; ତେଣୁ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ସମୟରେ ପରୀକ୍ଷା କରାଯାଇଥିଲା।
ଭକ୍ତିଭାଵାତ୍ତଥା ସତ୍ଯାନ୍ନୈଵ ପୁତ୍ରଃ ପ୍ରଣଶ୍ଯତି । ମାଯଯା ଚ ନିଜାଂଗେଽପି କୁଷ୍ଠରୋଗୋ ନିଦର୍ଶିତଃ
ଭକ୍ତି ଓ ସତ୍ୟତା ଦ୍ୱାରା ପୁଅ କେବେ ନଶ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ; ତଥାପି, ମାୟାରେ ନିଜ ଦେହରେ ମଧ୍ୟ କୁଷ୍ଠ ରୋଗ ଦେଖାଯାଇଥିଲା।
ଶ୍ଲେଷ୍ମମୂତ୍ରମଲାନାଂ ଚ ଘୃଣାଂ ନୈଵ କରୋତି ଚ । ଵ୍ରଣାନ୍ଵିଶୋଧଯେନ୍ନିତ୍ଯଂ ସ୍ଵହସ୍ତେନ ମହାଯଶାଃ
ଶ୍ଲେଷ୍ମା, ପେଶାବ ଓ ମଳ ପ୍ରତି ସେ କେବେ ଘୃଣା କରନ୍ତିନାହିଁ; ବଡ଼ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସେ ନିଜ ହାତରେ ସବୁବେଳେ ଘାଉ ପରିଷ୍କାର କରନ୍ତି।
ପାଦସଂଵାହନଂ ଦଦ୍ଯାଚ୍ଛୌଚଂ ଚୈଵ ମହାମତିଃ । ଦୁଃସହଂ ଵଚନଂ ମହ୍ଯଂ ଦାରୁଣଂ ସହତେ ସଦା
ପାଦ ମାସାଜ ଓ ପରିଚ୍ଛନ୍ନତା ଦେଇଥିବା ସେ ବଡ଼ ବୁଦ୍ଧିମାନ; ମୋ ପକ୍ଷରୁ ଯେତେ ଦାରୁଣ ଓ ଅସହ୍ୟ କଥା ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ସଦା ସହିଥାଏ।
ଭର୍ତ୍ସନେ ତାଡନେ ଚୈଵ ସଦାଭୀଷ୍ଟପ୍ରଵାଚକଃ । ଏଵଂ ଦୁଃଖସମାଚାରୋ ମମ ପୁତ୍ରୋ ମହାମତିଃ
ଗାଳି ଦେଲେ କିମ୍ବା ମାଡ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ସବୁବେଳେ ମନପସନ୍ଦ କଥା କହିଥାଏ; ଏଭଳି ବଡ଼ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମୋ ପୁଅ ଦୁଃଖରେ ଜୀବନ କାଟୁଛି।
ଦୁଃଖାନାଂ ସାଗରଂ ମନ୍ଯେ ବହୁକ୍ଲେଶୈସ୍ତୁ କ୍ଲେଶିତଃ । ଅପନେଷ୍ଯାମ୍ଯହଂ ଦୁଃଖଂ ଵିଷ୍ଣୋଶ୍ଚୈଵ ପ୍ରସାଦତଃ
ମୁଁ ଏହି ଦୁଃଖକୁ ଏକ ବଡ଼ ସମୁଦ୍ର ବୋଲି ଭାବୁଛି, ଅନେକ କଷ୍ଟ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖିତ ହୋଇଛି; ତଥାପି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର କୃପାରେ ଏହି ଦୁଃଖକୁ ମୁଁ ଦୂର କରିପାରିବି।
ଵିଚାର୍ଯ ମନସା ଵିପ୍ରଃ ଶିଵଶର୍ମା ମହାମତିଃ । ପୁନର୍ମାଯାଂ ଚକାରାଥ କୁଂଭାଦପହୃତଂ ପଯଃ
ମନରେ ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କରି, ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶିବଶର୍ମା ପୁଣିଥରେ ମାୟା କଲେ ଏବଂ କୁମ୍ଭରୁ ଅମୃତ ନେଇଲେ।
ପଶ୍ଚାତ୍ତଂ ଚ ସମାହୂଯ ସୋମଶର୍ମାଣମବ୍ରଵୀତ୍ । ତଵ ହସ୍ତେ ମଯା ଦତ୍ତମମୃତଂ ଵ୍ଯାଧିନାଶନମ୍
ପରେ, ସୋମଶର୍ମାଙ୍କୁ ଡାକି, ସେ କହିଲେ: 'ଯେଉଁ ଅମୃତ ରୋଗ ନାଶ କରେ, ମୁଁ ତାହା ତୁମ ହାତରେ ଦେଇଥିଲି।'
ତନ୍ମେ ଶୀଘ୍ରଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛସ୍ଵ ଯଥା ପାନଂ କରୋମ୍ଯହମ୍ । ଯେନ ନୀରୁଗ୍ଭଵାମ୍ଯଦ୍ଯ ପ୍ରସାଦାଦ୍ଵିଷ୍ଣୁଶର୍ମଣଃ
'ଏବେ ଶୀଘ୍ର ମୋତେ ତାହା ଫେରାଇଦିଅ, ଯାହାଁକି ମୁଁ ତାହା ପିଇପାରିବି; ବିଷ୍ଣୁଶର୍ମାଙ୍କର କୃପାରେ ଆଜି ମୁଁ ରୋଗମୁକ୍ତ ହେବି।'
ଏଵମୁକ୍ତେ ତଦା ଵାକ୍ଯେ ଋଷିଣା ଶିଵଶର୍ମଣା । ସମୁତ୍ଥାଯ ତ୍ଵରାଯୁକ୍ତଃ ସୋମଶର୍ମା କମଂଡଲୁମ୍
ଏପରି ଶିବଶର୍ମା ଋଷିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ତ୍ୱରାରେ ଭରିଥିବା ସୋମଶର୍ମା ଉଠି ଜଳକୁମ୍ଭ ନେଲେ।
ତଂ ଚ ରିକ୍ତଂ ତତୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହ୍ଯମୃତେନ ଵିନା କୃତମ୍ । କସ୍ଯ ପାପସ୍ଯ ଵୈ କର୍ମ କେନ ମେ ଵିପ୍ରିଯଂ କୃତମ୍
କିନ୍ତୁ ତାହା ଖାଲି ଦେଖି, ଅମୃତ ନଥିବାରୁ, ସେ ଚିନ୍ତା କଲେ—'କିଏ ଏହି ପାପ କାମ କଲା? କିଏ ମୋତେ ଏହି ଅପକାର କଲା?'
ଇତି ଚିଂତାପରୋ ଭୂତ୍ଵା ସୋମଶର୍ମା ସୁଦୁଃଖିତଃ । ପିତୁରଗ୍ରେ ଚ ଵୃତ୍ତାଂତଂ କଥଯିଷ୍ଯାମ୍ଯହଂ ଯଦା
ଏପରି ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଥିବା ସୋମଶର୍ମା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ; 'ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ପିତାଙ୍କୁ ଏହି ଘଟଣା କହିବି—'
ତତଃ କୋପଂ ପ୍ରଯାସ୍ଯେତ ଗୁରୁର୍ମେ ଵ୍ଯାଧିପୀଡିତଃ । ସୁଚିରଂ ଚିଂତଯିତ୍ଵା ତୁ ସୋମଶର୍ମା ମହାମତିଃ
'ତେବେ ମୋ ଗୁରୁ ରୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ ମୋ ଉପରେ କ୍ରୋଧିତ ହେବେ।' ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଚିନ୍ତା କରି, ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ସୋମଶର୍ମା—
ଯଦି ମେ ସତ୍ଯମସ୍ତୀତି ଗୁରୁଶୁଶ୍ରୂଷଣଂ ଯଦି । ତପସ୍ତପ୍ତଂ ମଯାପୂର୍ଵଂ ନିର୍ଵ୍ଯଲୀକେନ ଚେତସା
'ଯଦି ମୋରେ ସତ୍ୟବାଦିତା ଅଛି, ଯଦି ମୁଁ ଗୁରୁଙ୍କୁ ସେବା କରିଛି, ଯଦି ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ନିର୍ମଳ ହୃଦୟରେ ତପସ୍ୟା କରିଛି—'
ଦମଶୌଚାଦିଭିଃ ସତ୍ଯଂ ଧର୍ମମେଵ ପ୍ରପାଲିତମ୍ । ତଦା ଘଟୋଽମୃତଯୁତୋ ଭଵତ୍ଵେଷ ନ ସଂଶଯଃ
'ଦମ, ଶୌଚ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଯଦି ଧର୍ମକୁ ରକ୍ଷା କରିଛି, ତେବେ ଏହି କୁମ୍ଭ ଅମୃତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।'