ନରେଣ କର୍ମଯୁକ୍ତେନ ପାପପୁଣ୍ଯମଯେନ ହି । ଶୋଧନଂ ଚ କୁରୁଷ୍ଵ ତ୍ଵମୁଭଯୋ ରୋଗଯୁକ୍ତଯୋଃ
ମଣିଷ କର୍ମରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥାଏ, ପାପ ଓ ପୁଣ୍ୟ ଦୁହିଁ ମିଶିଥାଏ। ଏହି ଦୁଇ ଜଣ ରୋଗୀଙ୍କ ପାଇଁ ଶୁଦ୍ଧି କରିବା ଦରକାର।
ଶୁଶ୍ରୂଷଣଂ ମହାଭାଗ ଯଦି ପୁଣ୍ଯମିହେଚ୍ଛସି । ଏଵମୁକ୍ତେ ଶୁଭେ ଵାକ୍ଯେ ସୋମଶର୍ମା ମହାଯଶାଃ
ମହାଭାଗ୍ୟବାନ, ଯଦି ପୁଣ୍ୟ ଚାହୁଁଛ, ତେବେ ସେବା କର। ଏପରି ଶୁଭ ବାକ୍ୟ କହିଲେ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସୋମଶର୍ମା କହିଲେ—
ଶୁଶ୍ରୂଷାଂ ଵା କରିଷ୍ଯାମି ଯୁଵଯୋଃ ପୁଣ୍ଯଯୁକ୍ତଯୋଃ । ମଯା ପାପେନ ଦୁଷ୍ଟେନ କୃପଣେନ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
ପୁଣ୍ୟଶୀଳ ତୁମ ଦୁଇ ଜଣଙ୍କୁ ମୁଁ ସେବା କରିବି। ମୁଁ ଦୁଷ୍ଟ, ପାପୀ ଓ ଦୁଃଖୀ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ—
କିଂ କର୍ତଵ୍ଯମିହାଦ୍ଯୈଵ ଯୋ ଗୁରୁଂ ନ ହି ପୂଜଯେତ୍ । ଏଵମାଭାଷ୍ଯ ଦୁଃଖାଦ୍ଵା ତଯୋର୍ଦୁଃଖେନ ଦୁଃଖିତଃ
ଏଠାରେ ଆଜି କ’ଣ କରିବି, ଯେ ଗୁରୁଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରେନାହିଁ? ଏପରି କହି, ସେ ଦୁଇ ଜଣଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦେଖି ସେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ।
ଶ୍ଲେଷ୍ମମୂତ୍ରପୁରୀଷଂ ଚ ଉଭଯୋଃ ପର୍ଯଶୋଧଯତ୍ । ପାଦପ୍ରକ୍ଷାଲନଂ ଚକ୍ରେ ଅଂଗସଂଵାହନଂ ତଥା
ସେ ଦୁଇ ଜଣଙ୍କ ଶ୍ଲେଷ୍ମା, ପେଶାବ ଓ ମଳ ପରିଷ୍କାର କଲେ; ପାଦ ଧୋଇଲେ ଓ ଦେହ ମସାଜ କଲେ।
ସ୍ନାନସ୍ଥାନାଦିକଂ ସୋପି ତଯୋର୍ଭକ୍ତ୍ଯାନ୍ଵିତଃ ସ୍ଵଯମ୍ । ଦ୍ଵାଵେତୌ ହି ଗୁରୂ ଵିପ୍ରଃ ସୋମଶର୍ମା ମହାଯଶାଃ
ସେ ଦୁଇ ଜଣଙ୍କ ସ୍ନାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାମ ସ୍ୱୟଂ ଭକ୍ତିରେ କଲେ। ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସୋମଶର୍ମା ସେମାନଙ୍କୁ ଗୁରୁ ଭାବେ ମନେ କରିଥିଲେ।
ତୀର୍ଥଂ ନଯତି ଧର୍ମାତ୍ମା ସ୍କଂଧମାରୋପ୍ଯ ସତ୍ତମଃ । ଦ୍ଵାଵେତୌ ହି ସ୍ଵହସ୍ତେନ ସ୍ନାପଯିତ୍ଵା ତୁ ମଂଗଲୈଃ
ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ସେ, ସେମାନଙ୍କୁ କାନ୍ଧରେ ବହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ନେଲେ। ସ୍ୱୟଂ ହାତରେ ମଙ୍ଗଳ କାର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ସ୍ନାନ କରାଇଲେ।
ସୁମଂତ୍ରୈର୍ଵେଦଵିଚ୍ଚୈଵ ସ୍ନାନସ୍ଯ ଵିଧିପୂର୍ଵକମ୍ । ତର୍ପଣଂ ଚ ପିତୄଣାଂ ତୁ ଦେଵତାନାଂ ତୁ ପୂଜନମ୍
ଉତ୍ତମ ମନ୍ତ୍ର ଓ ବେଦ ଜ୍ଞାନରେ ନିୟମିତ ଭାବେ ସ୍ନାନ, ପିତୃପୂଜା ଓ ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା କଲେ।
ଦ୍ଵାଭ୍ଯାମପି ସ ଧର୍ମାତ୍ମା ସ କାରଯତି ନିତ୍ଯଶଃ । ସ୍ଵଯଂ ହୋମଂ ଦଦାତ୍ଯଗ୍ନୌ ପଚତ୍ଯନ୍ନମନୁତ୍ତମମ୍
ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପ୍ରତିଦିନ ଦୁଇ ଜଣଙ୍କୁ ଏହି କାମ କରାଇଥିଲେ; ସ୍ୱୟଂ ଅଗ୍ନିକୁ ହୋମ କରି, ଉତ୍ତମ ଖାଦ୍ୟ ପକାଇଥିଲେ।
ସଂଜ୍ଞାପଯତି ସୁପ୍ରୀତୌ ଦ୍ଵାଵେତୌ ଚ ମହାଗୁରୂ । ଶଯ୍ଯାସନେ ଚ ତୌ ଵିପ୍ରଃ ପ୍ରସ୍ଵାପଯତି ନିତ୍ଯଶଃ
ସେ ଦୁଇ ମହାଗୁରୁଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରି ଶୋଇବା ଓ ବସିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରୁଥିଲେ; ପ୍ରତିଦିନ ଶୋଇବାକୁ ଦେଉଥିଲେ।
ଵସ୍ତ୍ରପୁଷ୍ପାଦିକଂ ସର୍ଵଂ ତାଭ୍ଯାଂ ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି । ତାଂବୂଲଂ ବହୁଗଂଧାଢ୍ଯମୁଭଯୋରର୍ପଯେତ୍ସ ତୁ
ସେ ସବୁବେଳେ ଦୁଇ ଜଣଙ୍କୁ ବସ୍ତ୍ର, ଫୁଲ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଉଥିଲେ; ଘ୍ରାଣ ଭରିଥିବା ପାନ ଦୁଇ ଜଣଙ୍କୁ ଦେଉଥିଲେ।
ସୋମଶର୍ମା ମହାଭାଗସ୍ତାଭ୍ଯାମପି ଚ ପୂରଯେତ୍ । ମୂଲଂ ପଯଃ ସୁଭକ୍ଷ୍ଯାଦ୍ଯଂ ନିତ୍ଯମେଵ ଦଦାତ୍ଯସୌ
ମହାଭାଗ୍ୟବାନ ସୋମଶର୍ମା ସେମାନଙ୍କ ସବୁ ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ କରୁଥିଲେ; ପ୍ରତିଦିନ ମୂଳ, ଦୁଧ ଓ ଉତ୍ତମ ଖାଦ୍ୟ ଦେଉଥିଲେ।
ତଯୋସ୍ତୁ ଵାଂଛିତଂ ନିତ୍ଯଂ ସୋମଶର୍ମା ମହାଯଶାଃ । ଅନେନ କ୍ରମଯୋଗେନ ନିତ୍ଯମେଵ ପ୍ରସାଦଯେତ୍
ଏହି ଦୁଇ ମଧ୍ୟରୁ ବିଶେଷ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସୋମଶର୍ମା ସବୁବେଳେ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିଥାଏ; ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଓ କ୍ରମ ଅନୁସାରେ ସେ ସଦା ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ଉଚିତ।
ସୋମଶର୍ମା ସୁଧର୍ମାତ୍ମା ପିତରୌ ପରିପୂଜଯେତ୍ । ସୋମଶର୍ମାଣମାହୂଯ ପିତା କୁତ୍ସତି ନିଷ୍ଠୁରଃ
ଧର୍ମମୟ ସୋମଶର୍ମା ନିତ୍ୟ ତାଙ୍କ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ; କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ସୋମଶର୍ମାଙ୍କୁ ଡାକାଯାଏ, ତାଙ୍କ ପିତା ତାଙ୍କୁ କଠୋର ଭାବରେ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି।
ନିଂଦିତୈର୍ନିଷ୍ଠୁରୈର୍ଵାକ୍ଯୈସ୍ତାଡଯେନ୍ମୁନିସନ୍ନିଧୌ । କୃତକାର୍ଯେ କୃତେ ପୁଣ୍ଯେ ନିତ୍ଯମେଵ ସୁତେ ପୁନଃ
ସେ ମୁନିମାନଙ୍କ ସମ୍ନିଧାନରେ ନିନ୍ଦାଜନକ ଓ କଠୋର କଥା ଦ୍ୱାରା ପୁଅକୁ ଆଘାତ କରନ୍ତି; କାମ ସଫଳ ହେଲେ ଓ ପୁଣ୍ୟ ହାସଲ କଲେ ମଧ୍ୟ, ପୁଣିପୁଣି ଏହିପରି କରନ୍ତି।
ନ କୃତଂ ଶୋଭନଂ ମହ୍ଯଂ ତ୍ଵଯୈଵ କୁଲପାଂସନ । ଏଵଂ ନାନାଵିଧୈର୍ଵାକ୍ଯୈର୍ନିଷ୍ଠୁରୈର୍ଦୁଃଖଦାଯକୈଃ
‘ତୁମେ ମୋ ପାଇଁ କିଛି ଭଲ କାମ କରିନାହା; ଘରର କଳଙ୍କ!’—ଏଭଳି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର କଠୋର ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣାଦାୟକ କଥା କହି ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି।
ଅତାଡଯଦ୍ଦଂଡଘାତୈଃ ଶିଵଶର୍ମା ସଦାତୁରଃ । ଏଵଂ କୃତେପି ଧର୍ମାତ୍ମା ନୈଵ କୁପ୍ଯତି କର୍ହିଚିତ୍
ସଦା ଦୁଃଖିତ ଶିବଶର୍ମାଙ୍କୁ ସେ ଲଠି ଦ୍ୱାରା ମାଡ଼ିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏପରି ଅନ୍ୟାୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଶିବଶର୍ମା କେବେ ରାଗ କରିନଥିଲେ।
ମନସା ଵଚସା ଚୈଵ କର୍ମଣା ତ୍ରିଵିଧେନ ଚ । ସଂତୁଷ୍ଟଃ ସର୍ଵଦା ସୋପି ପିତରଂ ପରିପୂଜଯେତ୍
ମନ, କଥା ଓ କାମ—ଏ ତିନି ଭାବରେ ସେ ସବୁବେଳେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହି, ପିତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିଥିଲେ।
ତଦ୍ଵତ୍ସ ସୋମଶର୍ମା ଵୈ ମାତରଂ ଚ ଦିନେଦିନେ । ଯଜ୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଶିଵଶର୍ମା ଚ ଚରିତଂ ସ୍ଵୀଯମୀକ୍ଷତେ
ଏହିପରି ସୋମଶର୍ମା ମଧ୍ୟ ଦିନକୁ ଦିନ ମାଆଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରୁଥିଲେ; ଏହି କଥା ଜାଣି, ଶିବଶର୍ମା ନିଜ ଆଚରଣ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ।
ଅମୃତଂ ମତ୍କୃତେ ଚାପି ଆନୀତଂ ଵିଷ୍ଣୁଶର୍ମଣା । ପୁଣ୍ଯଯୁକ୍ତଃ ସ ଧର୍ମାତ୍ମା ପିତୃଭକ୍ତିପରଃ ସଦା
ମୋ ପାଇଁ ବିଷ୍ଣୁଶର୍ମା ମଧୁର ଅମୃତ ଆଣିଥିଲେ; ପୁଣ୍ୟରେ ଯୋଗ୍ୟ, ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବ୍ୟକ୍ତି ସଦା ପିତାମାତାଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରିଥିଲେ।
ଏଵଂ ବହୁତିଥେ କାଲେ ଶତସଂଖ୍ଯେ ଗତେ ସତି । ଶିଵଶର୍ମା ପିତସ୍ଯୈଵ ଭକ୍ତିଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିଚିଂତ୍ଯ ଵୈ
ଏଭଳି ଦୀର୍ଘ ସମୟ—ଶତାଧିକ ବର୍ଷ—କଟିଯିବା ପରେ, ଶିବଶର୍ମା ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କର ଭକ୍ତି ଦେଖି ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ମଯା ଵୈ ପୂର୍ଵମିତ୍ଯୁକ୍ତଂ ସୁପୁତ୍ରଂ ଯଜ୍ଞସଂଜ୍ଞକମ୍ । ମାତୃଖଂଡାନିମାନ୍ପୁତ୍ର ଯତ୍ର ତତ୍ର କ୍ଷିପସ୍ଵ ହି
‘ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ କହିଥିଲି, ହେ ଯଜ୍ଞ ନାମକ ପୁଅ, ଯେଉଁଠି ତୁମେ ମାଆଙ୍କ ଦେହର ଖଣ୍ଡ ଦେଖିବ, ସେଠି ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଫେଙ୍କିଦିଅ।’
ମଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ପାଲିତଂ ତେନ କୃତା ନ ମାତରି କୃପା । ଏତତ୍ସ୍ଵଲ୍ପତରଂ ଦୁଃଖଂ ନିର୍ଜୀଵେ ଘାତମିଚ୍ଛତଃ
ସେ ମୋ କଥା ମାନିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ମାଆପାଇଁ କୌଣସି କ୍ଷମା ଦେଖାଇନଥିଲେ; ଏହି ଅଳ୍ପ ଦୁଃଖ ମୃତ ଦେହକୁ ମାରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିବା ପାଇଁ କିଛି ନୁହେଁ।
ସାହସଂ ତୁ କୃତଂ ତେନ ପୁତ୍ରେଣ ଵେଦଶର୍ମଣା । ଅସ୍ଯାଧିକମହଂ ମନ୍ଯେ ଯତୋଽଯଂ ଚଲତେ ନ ଚ
କିନ୍ତୁ ଏହି ସାହସିକ କାମ ମୋ ପୁଅ ବେଦଶର୍ମା କରିଥିଲେ; ମୁଁ ଏହାକୁ ଅଧିକ ମୂଲ୍ୟ ଦେଉଛି, କାରଣ ସେ କେବେ ଅସ୍ଥିର ହୁଏନାହିଁ।
ନିମେଷମାତ୍ରମେଵାପି ସାହସଂ କାରଯେତ୍ପୁନଃ । ଅପରଂ ସତ୍ଯସଂପନ୍ନଂ ପ୍ରଭାଵଂ ତପସଃ ପୁନଃ
ଅତି କ୍ଷଣିକ ସମୟ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସେ ପୁଣି ସାହସିକ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ; ଏବଂ ପୁଣି ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟାର ସତ୍ୟ ଶକ୍ତି ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
ନିତ୍ଯଂ ସମାରାଧନେପି ଅଧିକଂ ଚାସ୍ଯ ଦୃଶ୍ଯତେ । ତସ୍ମାଦସ୍ଯ ପରୀକ୍ଷା ଚ ସମଯେ ତପସଃ କୃତା
ସେ ସଦା ସେବା କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଧିକ କିଛି ଦେଖାଯାଏ; ତେଣୁ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ସମୟରେ ପରୀକ୍ଷା କରାଯାଇଥିଲା।
ଭକ୍ତିଭାଵାତ୍ତଥା ସତ୍ଯାନ୍ନୈଵ ପୁତ୍ରଃ ପ୍ରଣଶ୍ଯତି । ମାଯଯା ଚ ନିଜାଂଗେଽପି କୁଷ୍ଠରୋଗୋ ନିଦର୍ଶିତଃ
ଭକ୍ତି ଓ ସତ୍ୟତା ଦ୍ୱାରା ପୁଅ କେବେ ନଶ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ; ତଥାପି, ମାୟାରେ ନିଜ ଦେହରେ ମଧ୍ୟ କୁଷ୍ଠ ରୋଗ ଦେଖାଯାଇଥିଲା।
ଶ୍ଲେଷ୍ମମୂତ୍ରମଲାନାଂ ଚ ଘୃଣାଂ ନୈଵ କରୋତି ଚ । ଵ୍ରଣାନ୍ଵିଶୋଧଯେନ୍ନିତ୍ଯଂ ସ୍ଵହସ୍ତେନ ମହାଯଶାଃ
ଶ୍ଲେଷ୍ମା, ପେଶାବ ଓ ମଳ ପ୍ରତି ସେ କେବେ ଘୃଣା କରନ୍ତିନାହିଁ; ବଡ଼ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସେ ନିଜ ହାତରେ ସବୁବେଳେ ଘାଉ ପରିଷ୍କାର କରନ୍ତି।
ପାଦସଂଵାହନଂ ଦଦ୍ଯାଚ୍ଛୌଚଂ ଚୈଵ ମହାମତିଃ । ଦୁଃସହଂ ଵଚନଂ ମହ୍ଯଂ ଦାରୁଣଂ ସହତେ ସଦା
ପାଦ ମାସାଜ ଓ ପରିଚ୍ଛନ୍ନତା ଦେଇଥିବା ସେ ବଡ଼ ବୁଦ୍ଧିମାନ; ମୋ ପକ୍ଷରୁ ଯେତେ ଦାରୁଣ ଓ ଅସହ୍ୟ କଥା ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ସଦା ସହିଥାଏ।
ଭର୍ତ୍ସନେ ତାଡନେ ଚୈଵ ସଦାଭୀଷ୍ଟପ୍ରଵାଚକଃ । ଏଵଂ ଦୁଃଖସମାଚାରୋ ମମ ପୁତ୍ରୋ ମହାମତିଃ
ଗାଳି ଦେଲେ କିମ୍ବା ମାଡ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ସବୁବେଳେ ମନପସନ୍ଦ କଥା କହିଥାଏ; ଏଭଳି ବଡ଼ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମୋ ପୁଅ ଦୁଃଖରେ ଜୀବନ କାଟୁଛି।