ରାଜାନୋ ରାଜପୁତ୍ରାଶ୍ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣାଶ୍ଚ ଵିଶେଷତଃ । ମାର୍ଗପାଲଦ୍ଯଂ ସମୁଲ୍ଲଂଘ୍ଯ ନିରୁଜଃ ସୁଖିନୋ ହି ତେ
ରାଜା, ରାଜପୁତ୍ର ଓ ବିଶେଷକରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମାର୍ଗର ରକ୍ଷକ ଭୂମିକୁ ଅଟକି ଯିବା ପରେ ରୋଗ ରହିତ ଓ ସୁଖୀ ହୁଅନ୍ତି।
କୃତ୍ଵୈତତ୍ସର୍ଵମେଵେହ ରାତ୍ରୌ ଦୈତ୍ଯପତେର୍ବଲେଃ । ପୂଜାଂ କୁର୍ଯାତ୍ତତଃ ସାକ୍ଷାଦ୍ଭୂମୌ ମଂଡଲକେ କୃତେ
ଏହି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଦୈତ୍ୟପତି ବଳିଙ୍କ ଉତ୍ସବ ରାତିରେ କରି, ପରେ ଭୂମିରେ ମଣ୍ଡଳ ତିଆରି କରି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍।
ବଲିମାଲିଖ୍ଯ ଦୈତ୍ଯେଂଦ୍ରଂ ଵର୍ଣକୈଃ ପଂଚରଂଗକୈଃ । ସର୍ଵାଭରଣସଂପୂର୍ଣଂ ଵିଂଧ୍ଯାଵଲିସମନ୍ଵିତମ୍
ପଞ୍ଚରଙ୍ଗ ଗୁଡିକୁ ବ୍ୟବହାର କରି, ସମସ୍ତ ଆଭୂଷଣ ଓ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଶୃଙ୍ଖଳା ସହିତ ଦୈତ୍ୟେଶ୍ୱର ବଳିଙ୍କ ଚିତ୍ର ଆଙ୍କିବା ଉଚିତ୍।
କୂଷ୍ମାଂଡମଯ ଜଂଭୋରୁ ମଧୁଦାନଵସଂଵୃତମ୍ । ସଂପୂର୍ଣଂ ହୃଷ୍ଟଵଦନଂ କିରୀଟୋତ୍କଟକୁଂଡଲମ୍
କୁଅଁଡ଼ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି, ମୋଟ ଉରୁ, ମଧୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଦାନବମାନେ ଘେରି ରହିଥିବା, ଆନନ୍ଦିତ ମୁହଁ, ବଡ଼ ମୁକୁଟ ଓ ଦୀର୍ଘ କୁଣ୍ଡଳ ପିନ୍ଧିଥିବା।
ଦ୍ଵିଭୁଜଂ ଦୈତ୍ଯରାଜାନଂ କାରଯିତ୍ଵା ସ୍ଵକେ ପୁନଃ । ଗୃହସ୍ଯ ମଧ୍ଯେ ଶାଲାଯାଂ ଵିଶାଲାଯାଂ ତତୋଽର୍ଚଯେତ୍
ଏପରି ଦୁଇଟି ହାତ ଥିବା ଦୈତ୍ୟରାଜଙ୍କୁ ତିଆରି, ତା'ପରେ ଘରର ମଧ୍ୟରେ ବଡ଼ ଶାଳାରେ ସେଉଁଠି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍।
ମାତୃଭ୍ରାତୃଜନୈଃ ସାର୍ଦ୍ଧଂ ସଂତୁଷ୍ଟୋ ବଂଧୁଭିଃ ସହ । କମଲୈଃ କୁମୁଦୈଃ ପୁଷ୍ପୈଃ କଲ୍ହାରୈ ରକ୍ତକୋତ୍ପଲୈଃ
ମାଆ, ଭାଇ ଓ ଆନ୍ୟ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ସହିତ, କମଳ, କୁମୁଦ, ଫୁଲ, କଳହାର ଓ ଲାଲ କମଳ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍।
ଗଂଧପୁଷ୍ପାନ୍ନନୈଵେଦ୍ଯୈଃ ସକ୍ଷୀରୈର୍ଗୁଡପାଯସୈଃ । ମଦ୍ଯମାଂସସୁରାଲେହ୍ଯ ଚୋଷ୍ଯ ଭକ୍ଷ୍ଯୋପହାରକୈଃ 6.122.
ସୁଗନ୍ଧିତ ଫୁଲ, ଭୋଜ୍ୟ ଓ ଗୁଡ଼ ଦିଆ ଖିର, ମଦ, ମାଂସ, ମଦ୍ୟ ଓ ଚାଟିବା, ଚୁଷିବା, ଖାଇବା ଯୋଗ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ପଦାର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍।
ମଂତ୍ରେଣାନେନ ରାଜେଂଦ୍ର ସଃ ମଂତ୍ରୀ ସପୁରୋହିତଃ । ପୂଜାଂ କରିଷ୍ଯତେ ଯୋ ଵୈ ସୌଖ୍ଯଂ ସ୍ଯାତ୍ତସ୍ଯ ଵତ୍ସରମ୍
ହେ ରାଜା, ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସେ ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୁରୋହିତ ସହିତ ପୂଜା କରିବେ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ସେ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୁଖୀ ରହିବେ।
ବଲିରାଜ ନମସ୍ତୁଭ୍ଯଂ ଵିରୋଚନସୁତ ପ୍ରଭୋ । ଭଵିଷ୍ଯେଂଦ୍ର ସୁରାରାତେ ପୂଜେଯଂ ପ୍ରତିଗୃହ୍ଯତାମ୍
ହେ ବଳିରାଜା, ବିରୋଚନଙ୍କ ପୁତ୍ର, ମୋର ପ୍ରଣାମ ନିଅ। ଭବିଷ୍ୟତର ଇନ୍ଦ୍ର, ଦେବମାନଙ୍କ ଶତ୍ରୁ, ଏହି ପୂଜାକୁ ଗ୍ରହଣ କର।
ଏଵଂ ପୂଜାଵିଧିଂ କୃତ୍ଵା ରାତ୍ରୌ ଜାଗରଣଂ ତତଃ । କାରଯେଦ୍ଵୈ କ୍ଷଣଂ ରାତ୍ରୌ ନଟନର୍ତକଗାଯକୈଃ
ଏପରି ପୂଜା ବିଧି କରି, ତା'ପରେ ରାତିରେ ଜାଗରଣ କରିବା ଉଚିତ୍, ଏବଂ କିଛି ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନୃତ୍ୟକାର, ଅଭିନେତା ଓ ଗାୟକମାନେ ଦ୍ୱାରା ରାତି ଉପଭୋଗ କରିବା ଉଚିତ୍।
ଲୋକୈଶ୍ଚାପି ଗୃହସ୍ଯାଂତେ ସପର୍ଯାଂ ଶୁକ୍ଲତଂଡୁଲୈଃ । ସଂସ୍ଥାପ୍ଯ ବଲିରାଜାନଂ ଫଲୈଃ ପୁଷ୍ପୈଶ୍ଚ ପୂଜଯେତ୍
ଘରର ଶେଷ ଦିଗରେ ଲୋକମାନେ ସହିତ ଧଳା ଚାଉଳ ଦ୍ୱାରା ସେବା କରିବା ଉଚିତ୍। ବଳିରାଜାଙ୍କୁ ବସାଇ ଫଳ ଓ ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍।
ବଲିମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ଵୈ ତତ୍ର କାର୍ଯଂ ସର୍ଵଂ ଚ ପାଵକେ । ଯାନି ଯାନ୍ଯକ୍ଷଯାନ୍ଯାହୁ ଋଷଯସ୍ତତ୍ଵଦର୍ଶିନଃ
ଏଠାରେ ବଳିଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ଯେଉଁ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଅଗ୍ନି ଆଗରେ କରିବା ଉଚିତ୍; ଯେପରି ବୃଦ୍ଧ ଋଷିମାନେ ଅକ୍ଷୟ କ୍ରିୟା ବୋଲି କହିଛନ୍ତି।
ଯଦତ୍ର ଦୀଯତେ ଦାନଂ ସ୍ଵଲ୍ପଂ ଵା ଯଦି ଵା ବହୁ । ତଦକ୍ଷଯଂ ଭଵେତ୍ସର୍ଵଂ ଵିଷ୍ଣୋଃ ପ୍ରୀତିକରଂ ଶୁଭମ୍
ଏଠାରେ ଯେଉଁ ଦାନ ଦିଆଯାଏ, ସେଠି ଛୋଟ କିମ୍ବା ବଡ଼ ଯେଉଁଠି ହେଉ, ସେ ସବୁ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ, ଶୁଭ ହୁଏ ଏବଂ ଭଗବାନ୍ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ।
ରାତ୍ରୌ ଯେ ନ କରିଷ୍ଯଂତି ତଵ ପୂଜାଂ ବଲେର୍ନରାଃ । ତେଷାମଶ୍ରୋତ୍ରିଯଂ ଧର୍ମଂ ସର୍ଵଂ ତ୍ଵାମୁପତିଷ୍ଠତୁ
ରାତିରେ ଯେମାନେ ତୁମ ପୂଜା କରନ୍ତିନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କର ଯେଉଁ ଧର୍ମ କଥା ଶୁଣିବା ବିନା ରହିଯାଏ, ସେ ସମସ୍ତ ତୁମ ପାଖକୁ ଆସୁ।
ଵିଷ୍ଣୁନା ଚ ସ୍ଵଯଂ ଵତ୍ସ ତୁଷ୍ଟେନ ବଲଯେ ପୁନଃ । ଉପକାରକରଂ ଦତ୍ତମସୁରାଣାଂ ମହୋତ୍ସଵମ୍
ଓ ପୁଅ, ଯେତେବେଳେ ଭଗବାନ୍ ବିଷ୍ଣୁ ବଲିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, ସେତେବେଳେ ପୁଣିଥରେ ଅସୁରମାନେ ପାଇଁ ବଡ଼ ଉତ୍ସବ ଦେଲେ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କୁ ଉପକାର କଲେ।
ତଦା ପ୍ରଭୃତି ସେନାନେ ପ୍ରଵୃତ୍ତା କୌମୁଦୀ ସଦା । ସର୍ଵୋପଦ୍ରଵଵିଦ୍ରାଵା ସର୍ଵଵିଘ୍ନଵିନାଶିନୀ
ସେଇ ସମୟରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ହେ ସେନାପତି, କୌମୁଦୀ ଉତ୍ସବ ସଦା ଚାଲିଛି, ସମସ୍ତ ବିପଦକୁ ଦୂର କରେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ବାଧାକୁ ନଶ୍ଟ କରେ।
ଲୋକଶୋକହରା କାମ୍ଯା ଧନପୁଷ୍ଟିସୁଖାଵହା । କୁଶବ୍ଦେନ ମହୀ ଜ୍ଞେଯା ମୁଦ ହର୍ଷେ ତତୋ ଦ୍ଵଯମ୍
ଏହି ଉତ୍ସବ ଲୋକଙ୍କର ଦୁଃଖ ଦୂର କରେ, ଆକାଂକ୍ଷିତ ଏବଂ ଧନ, ପୋଷଣ ଓ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ; ପୃଥିବୀକୁ 'କୁଶ' ନାମରେ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଆନନ୍ଦ ଓ ହର୍ଷରୁ ଏହି ଦୁଇଟି ମିଳେ।
ଧାତୁତ୍ଵେ ନିଗମୈଶ୍ଚୈଵ ତେନୈଷା କୌମୁଦୀ ସ୍ମୃତା । କୌମୋଦଂ ତେ ଜନା ଯସ୍ମାନ୍ନାନାଭାଵୈଃ ପରସ୍ପରମ୍
ତାହାର ମୂଳ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଯେପରି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି, ସେହିପରି ଏହାକୁ କୌମୁଦୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଲୋକେ ବିଭିନ୍ନ କାରଣରୁ ପରସ୍ପର ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ହୃଷ୍ଟତୁଷ୍ଟାଃ ସୁଖାପନ୍ନାସ୍ତେନୈଷା କୌମୁଦୀ ସ୍ମୃତା । କୁମୁଦାନି ବଲେର୍ଯସ୍ଯାଂ ଦୀଯଂତେ ତେନ ଷଣ୍ମୁଖ
ଏହା ଦ୍ୱାରା ଲୋକେ ଖୁସି, ପ୍ରସନ୍ନତା ଓ ସୁଖ ପାଆନ୍ତି, ତେଣୁ ଏହାକୁ କୌମୁଦୀ ବୋଲାଯାଏ; ଏବଂ, ହେ ଷଣ୍ମୁଖ, ଏହି ଉତ୍ସବରେ ବଲିଙ୍କୁ କମଳ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ।
ଅଘାର୍ଥଂ ପାର୍ଥିଵୈଃ ପୁତ୍ର ତେନୈଷା କୌମୁଦୀ ସ୍ମୃତା । ଏକମେଵମହୋରାତ୍ରଂ ଵର୍ଷେଵର୍ଷେ ଚ କାର୍ତିକେ
ରାଜାମାନେ ପାପ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଏହାକୁ କୌମୁଦୀ ବୋଲାଯାଏ; ପ୍ରତିବର୍ଷ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଏକ ଦିନ ଓ ଏକ ରାତି ମାତ୍ର ଉଲ୍ଲେଖିତ।
ଦତ୍ତଂ ଦାନଵରାଜସ୍ଯ ଆଦର୍ଶମିଵ ଭୂତଲ । ଯଃ କରୋତି ନୃପୋ ରାଜ୍ଯେ ତସ୍ଯ ଵ୍ଯାଧିଭଯଂ କୁତଃ
ଦାନବରାଜାଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନ ପୃଥିବୀରେ ଏକ ଉଦାହରଣ ହୁଏ; ଯେ ରାଜା ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ଏହା କରନ୍ତି, ସେଠି ରୋଗର ଭୟ କେଉଁଠୁ ଆସିବ?
ସୁଭିକ୍ଷଂ କ୍ଷେମମାରୋଗ୍ଯଂ ତସ୍ଯ ସଂପଦନୁତ୍ତମା । ନୀରୁଜଶ୍ଚ ଜନାଃ ସର୍ଵେ ସର୍ଵୋପଦ୍ରଵଵର୍ଜିତାଃ
ସେଠି ଅଧିକ ଅନ୍ନ, ନିରାପଦତା, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସମୃଦ୍ଧି ରହିବ; ସମସ୍ତ ଲୋକ ରୋଗମୁକ୍ତ ଓ ସମସ୍ତ ବିପଦରୁ ଦୂରେ ରହିବେ।
କୌମୁଦୀ କ୍ରିଯତେ ତସ୍ମାଦ୍ଭାଵଂ କର୍ତୁଂ ମହୀତଲେ । ଯୋ ଯାଦୃଶେନ ଭାଵେନ ତିଷ୍ଠତ୍ଯସ୍ଯାଂ ଚ ଷଣ୍ମୁଖ
ଏହିପରି ଭଲ ଅବସ୍ଥା ପୃଥିବୀରେ ଆଣିବା ପାଇଁ କୌମୁଦୀ ଉତ୍ସବ କରାଯାଏ; ଏବଂ, ହେ ଷଣ୍ମୁଖ, ଏହି ଉତ୍ସବରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଲୋକ ନିଜ ଭାବନା ଅନୁଯାୟୀ ବର୍ଷଟିକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ହର୍ଷଦୁଃଖାଦିଭାଵେନ ତସ୍ଯ ଵର୍ଷଂ ପ୍ରଯାତି ହି । ରୁଦିତେ ରୋଦତେ ଵର୍ଷଂ ହୃଷ୍ଟେ ଵର୍ଷଂ ପ୍ରହର୍ଷିତମ୍
ଖୁସି କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଯେମିତି ଭାବ ରହିଥାଏ, ସେଉଁଠି ବର୍ଷଟି ଏମିତି କଟେ; ଯଦି କେହି କାନ୍ଦେ, ବର୍ଷଟି ଦୁଃଖରେ କଟିବ, ଯଦି ଆନନ୍ଦ କରେ, ବର୍ଷଟି ଖୁସିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବ।
ଭୁକ୍ତେ ଭୋକ୍ତା ଭଵେଦ୍ଵର୍ଷଂ ସ୍ଵସ୍ଥେ ସ୍ଵସ୍ଥଂ ଭଵିଷ୍ଯତି । ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରହୃଷ୍ଟୈଃ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯା କୌମୁଦୀ ଚ ଶୁଭୈର୍ନରୈଃ
ଯଦି କେହି ଭୋଜନ କରେ, ବର୍ଷଟି ପୋଷଣ ଦେବ; ଯଦି ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ରହେ, ବର୍ଷଟି ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଦେବ; ତେଣୁ, ଶୁଭ ଲୋକମାନେ ଆନନ୍ଦରେ କୌମୁଦୀ କରିବା ଉଚିତ।
ଵୈଷ୍ଣଵୀ ଦାନଵୀ ଚେଯଂ ତିଥିଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ଚ କାର୍ତିକେ
କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଏହି ତିଥିକୁ ବୈଷ୍ଣବ ଓ ଦାନବ ଉଭୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଦୀପୋତ୍ସଵଂଜନିତ ସର୍ଵଜନପ୍ରସାଦଂ କୁର୍ଵଂତି ଯେ ଶୁଭତଯା ବଲିରାଜପୂଜାମ୍ । ଦାନୋପଭୋଗସୁଖବୁଦ୍ଧିମତାଂ କୁଲାନାଂ ହର୍ଷଂ ପ୍ରଯାତି ସକଲଂ ପ୍ରଭୁଦଂ ଚ ଵର୍ଷମ୍
ଯେମାନେ ଦୀପ ଉତ୍ସବରେ ଶୁଭ ଭାବରେ ବଲିରାଜାଙ୍କ ପୂଜା କରନ୍ତି ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ଦାନ, ଉପଭୋଗ ଓ ସୁଖରେ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ଓ ଖୁସି ପରିବାରମାନେ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ବର୍ଷଟିକୁ ଆନନ୍ଦ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠତାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରନ୍ତି।
ସ୍କଂଦୈତାସ୍ତିଥଯୋ ନୂନଂ ଦ୍ଵିତୀଯାଦ୍ଯାଶ୍ଚ ଵିଶ୍ରୁତାଃ । ମାସୈଶ୍ଚତୁର୍ଭିଶ୍ଚ ତତଃପ୍ରାଵୃଟ୍କାଲେ ଶୁଭାଵହାଃ
ହେ ସ୍କନ୍ଦ, ଏହି ତିଥିମାନେ ଦ୍ୱିତୀୟାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଏବଂ ଚାରି ମାସ ପରେ ବର୍ଷାକାଳରେ ଏମାନେ ଶୁଭ ଫଳ ଦିଅନ୍ତି।
ପ୍ରଥମା ଶ୍ରାଵଣେ ମାସି ତଥା ଭାଦ୍ରପଦେ ପରା । ତୃତୀଯାଶ୍ଵଯୁଜେମାସି ଚତୁର୍ଥୀ କାର୍ତିକେ ଭଵେତ୍
ପ୍ରଥମ ତିଥି ଶ୍ରାବଣ ମାସରେ, ପରବର୍ତ୍ତୀ ଭାଦ୍ରପଦରେ; ତୃତୀୟ ଆଶ୍ୱୟୁଜ ମାସରେ ଏବଂ ଚତୁର୍ଥୀ କାର୍ତ୍ତିକରେ ହୁଏ।
କଲୁଷା ଶ୍ରାଵଣେ ମାସି ତଥା ଭାଦ୍ରପଦେମଲା । ଆଶ୍ଵିନେ ପ୍ରେତସଂଚାରା କାର୍ତିକେ ଯାମ୍ଯକାମତା
ଶ୍ରାବଣ ମାସରେ ଏହା ଅଶୁଦ୍ଧ, ଭାଦ୍ରପଦରେ ମଧ୍ୟ ମଳିନ; ଆଶ୍ୱିନରେ ପିତୃଆତ୍ମାମାନେ ଘୁରୁଥାନ୍ତି, କାର୍ତ୍ତିକରେ ଯମଙ୍କ ଇଛା ପୂରଣ ହୁଏ।