ମାଯାଂ କୃତ୍ଵା ମହାପ୍ରାଜ୍ଞୋ ଭାର୍ଯଯା ସହ ତଂ ସୁତମ୍ । କୁଷ୍ଠରୋଗାତୁରୋ ଭୂତ୍ଵା ତସ୍ଯ ଭାର୍ଯା ଚ ତାଦୃଶୀ
ବଡ଼ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ସେ, ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ନିଜେ ଓ ପୁଅକୁ କୁଷ୍ଠ ରୋଗୀ ପରି ଦେଖାଇଲେ; ସ୍ତ୍ରୀ ମଧ୍ୟ ସେଇପରି ହେଲେ।
ମାଂସପିଂଡୋପମୌ ଜାତୌ ଦ୍ଵାଵେତୌ ମାଯଯା କୃତୌ । ସଂନିଧିଂ ତସ୍ଯ ଘୋରସ୍ଯ ଵିପ୍ରସ୍ଯ ସୋମଶର୍ମଣଃ
ମାୟା ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଦୁଇଜଣ ମାଂସପିଣ୍ଡ ପରି ହେଇଗଲେ, ଏବଂ ସେମାନେ ସୋମଶର୍ମାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖକୁ ଗଲେ।
ସମାଗତୌ ହି ତୌ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସର୍ଵତୋ ହି ସୁଦୁଃଖିତୌ । କୃପଯା ପରଯାଵିଷ୍ଟଃ ସୋମଶର୍ମା ମହାଯଶାଃ
ସେମାନେ ଏକାଠି ଆସି, ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଦୁଃଖିତ ଦେଖି, ଯାଶସ୍ବୀ ସୋମଶର୍ମା ବଡ଼ କୃପାରେ ପ୍ରଭାବିତ ହେଲେ।
ତଯୋଃ ପାଦଂ ନମସ୍କୃତ୍ଯ ଭକ୍ତ୍ଯା ନମିତକଂଧରଃ । ଭଵାଦୃଶୌ ନ ପଶ୍ଯାମି ତପସାଭିସମନ୍ଵିତମ୍
ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ପାଦରେ ଭକ୍ତି ସହିତ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ପ୍ରଣାମ କରି, କହିଲେ: ଏପରି ତପସ୍ୟାରେ ନିପୁଣ ଆପଣମାନେ ପରି ଆଉ କାହାକୁ ମୁଁ ଦେଖିନାହିଁ।
ଗୁଣଵ୍ରାତୈଃ ସୁପୁଣ୍ଯୈଶ୍ଚ କିମିଦଂ ଵର୍ତିତଂ ତ୍ଵଯି । ଦାସଵଦ୍ଦେଵତାଃ ସର୍ଵା ଵର୍ତଂତେ ସର୍ଵଦା ତଵ
ତୁମେ କେଉଁଠିଏ ଏତେ ଗୁଣ ଓ ପୁଣ୍ୟ କରିଛ, ଯେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ତୁମକୁ ସେବକ ଭଳି ସବୁବେଳେ ସେବା କରୁଛନ୍ତି?
ଆଦେଶଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଵିପ୍ରେଂଦ୍ର ଆକୃଷ୍ଟାସ୍ତେଜସା ତଵ । ତଵାଂଗେ କେନ ପାପେନ ଗଦୋଯଂ ଵେଦନାନ୍ଵିତଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମ ଆଜ୍ଞା ପାଇଁ ସେମାନେ ତୁମ ତେଜରେ ଆକୃଷ୍ଟ ହେଉଛନ୍ତି। କେଉଁ ପାପରେ ତୁମ ଦେହରେ ଏହି ଯନ୍ତ୍ରଣାଦାୟକ ରୋଗ ହେଲା?
ସଂଜାତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ ତନ୍ମେ କଥଯ କାରଣମ୍ । ଇଯଂ ପୁଣ୍ଯଵତୀ ମାତା ମହାପୁଣ୍ଯା ପତିଵ୍ରତା
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହାର କାରଣ କ’ଣ ହେଉଛି, ମୋତେ କହ। ଏହି ମାଆ ଅତି ପୁଣ୍ୟବତୀ, ମହାପୁଣ୍ୟଶୀଳୀ ଓ ପତିନିଷ୍ଠା।
ଯା ହି ଭର୍ତୃପ୍ରସାଦେନ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ କର୍ତୁମିଚ୍ଛତି । ସା କଥଂ ଦୁଃଖମାପ୍ନୋତି କିଂ ନାସ୍ତି ତପସଃ ଫଲମ୍
ଯିଏ ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କ ଦୟାରେ ତିନି ଲୋକର କାମନା କରେ, ସେ କିପରି ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛନ୍ତି? ତପସ୍ୟାର ଫଳ କି ନାହିଁ?
ରାଗଦ୍ଵେଷୌ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଵିଵିଧେନାପି କର୍ମଣା । ଯା ଚ ଶୁଶ୍ରୂଷତେ କାଂତଂ ଦେଵଵଦ୍ଗୁରୁଵତ୍ସଲା
ଯିଏ ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷ ଛାଡ଼ି, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର କାମ କରି, ଦେବୀ ଭଳି ଭକ୍ତି ଓ ଶିଷ୍ୟ ଭଳି ସ୍ନେହରେ ପତିଙ୍କୁ ସେବା କରେ—
ସା କଥଂ ଦୁଃଖମାପ୍ନୋତି କୁଷ୍ଠରୋଗଂ ସୁଦୁଃଖଦମ୍ । ଶିଵଶର୍ମୋଵାଚ- ମା ଶୁଚସ୍ତ୍ଵଂ ମହାଭାଗ ଭୁଜ୍ଯତେ କର୍ମଜଂ ଫଲମ୍
ସେ କିପରି ଏହି ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖଦାୟକ କୁଷ୍ଠରୋଗ ଭୋଗୁଛନ୍ତି? ଶିବଶର୍ମା କହିଲେ— ମହାଭାଗ୍ୟବାନ, ତୁମେ ଦୁଃଖ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ; କର୍ମର ଫଳ ଭୋଗୁଅଛି।
ନରେଣ କର୍ମଯୁକ୍ତେନ ପାପପୁଣ୍ଯମଯେନ ହି । ଶୋଧନଂ ଚ କୁରୁଷ୍ଵ ତ୍ଵମୁଭଯୋ ରୋଗଯୁକ୍ତଯୋଃ
ମଣିଷ କର୍ମରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥାଏ, ପାପ ଓ ପୁଣ୍ୟ ଦୁହିଁ ମିଶିଥାଏ। ଏହି ଦୁଇ ଜଣ ରୋଗୀଙ୍କ ପାଇଁ ଶୁଦ୍ଧି କରିବା ଦରକାର।
ଶୁଶ୍ରୂଷଣଂ ମହାଭାଗ ଯଦି ପୁଣ୍ଯମିହେଚ୍ଛସି । ଏଵମୁକ୍ତେ ଶୁଭେ ଵାକ୍ଯେ ସୋମଶର୍ମା ମହାଯଶାଃ
ମହାଭାଗ୍ୟବାନ, ଯଦି ପୁଣ୍ୟ ଚାହୁଁଛ, ତେବେ ସେବା କର। ଏପରି ଶୁଭ ବାକ୍ୟ କହିଲେ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସୋମଶର୍ମା କହିଲେ—
ଶୁଶ୍ରୂଷାଂ ଵା କରିଷ୍ଯାମି ଯୁଵଯୋଃ ପୁଣ୍ଯଯୁକ୍ତଯୋଃ । ମଯା ପାପେନ ଦୁଷ୍ଟେନ କୃପଣେନ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
ପୁଣ୍ୟଶୀଳ ତୁମ ଦୁଇ ଜଣଙ୍କୁ ମୁଁ ସେବା କରିବି। ମୁଁ ଦୁଷ୍ଟ, ପାପୀ ଓ ଦୁଃଖୀ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ—
କିଂ କର୍ତଵ୍ଯମିହାଦ୍ଯୈଵ ଯୋ ଗୁରୁଂ ନ ହି ପୂଜଯେତ୍ । ଏଵମାଭାଷ୍ଯ ଦୁଃଖାଦ୍ଵା ତଯୋର୍ଦୁଃଖେନ ଦୁଃଖିତଃ
ଏଠାରେ ଆଜି କ’ଣ କରିବି, ଯେ ଗୁରୁଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରେନାହିଁ? ଏପରି କହି, ସେ ଦୁଇ ଜଣଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦେଖି ସେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ।
ଶ୍ଲେଷ୍ମମୂତ୍ରପୁରୀଷଂ ଚ ଉଭଯୋଃ ପର୍ଯଶୋଧଯତ୍ । ପାଦପ୍ରକ୍ଷାଲନଂ ଚକ୍ରେ ଅଂଗସଂଵାହନଂ ତଥା
ସେ ଦୁଇ ଜଣଙ୍କ ଶ୍ଲେଷ୍ମା, ପେଶାବ ଓ ମଳ ପରିଷ୍କାର କଲେ; ପାଦ ଧୋଇଲେ ଓ ଦେହ ମସାଜ କଲେ।
ସ୍ନାନସ୍ଥାନାଦିକଂ ସୋପି ତଯୋର୍ଭକ୍ତ୍ଯାନ୍ଵିତଃ ସ୍ଵଯମ୍ । ଦ୍ଵାଵେତୌ ହି ଗୁରୂ ଵିପ୍ରଃ ସୋମଶର୍ମା ମହାଯଶାଃ
ସେ ଦୁଇ ଜଣଙ୍କ ସ୍ନାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାମ ସ୍ୱୟଂ ଭକ୍ତିରେ କଲେ। ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସୋମଶର୍ମା ସେମାନଙ୍କୁ ଗୁରୁ ଭାବେ ମନେ କରିଥିଲେ।
ତୀର୍ଥଂ ନଯତି ଧର୍ମାତ୍ମା ସ୍କଂଧମାରୋପ୍ଯ ସତ୍ତମଃ । ଦ୍ଵାଵେତୌ ହି ସ୍ଵହସ୍ତେନ ସ୍ନାପଯିତ୍ଵା ତୁ ମଂଗଲୈଃ
ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ସେ, ସେମାନଙ୍କୁ କାନ୍ଧରେ ବହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ନେଲେ। ସ୍ୱୟଂ ହାତରେ ମଙ୍ଗଳ କାର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ସ୍ନାନ କରାଇଲେ।
ସୁମଂତ୍ରୈର୍ଵେଦଵିଚ୍ଚୈଵ ସ୍ନାନସ୍ଯ ଵିଧିପୂର୍ଵକମ୍ । ତର୍ପଣଂ ଚ ପିତୄଣାଂ ତୁ ଦେଵତାନାଂ ତୁ ପୂଜନମ୍
ଉତ୍ତମ ମନ୍ତ୍ର ଓ ବେଦ ଜ୍ଞାନରେ ନିୟମିତ ଭାବେ ସ୍ନାନ, ପିତୃପୂଜା ଓ ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା କଲେ।
ଦ୍ଵାଭ୍ଯାମପି ସ ଧର୍ମାତ୍ମା ସ କାରଯତି ନିତ୍ଯଶଃ । ସ୍ଵଯଂ ହୋମଂ ଦଦାତ୍ଯଗ୍ନୌ ପଚତ୍ଯନ୍ନମନୁତ୍ତମମ୍
ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପ୍ରତିଦିନ ଦୁଇ ଜଣଙ୍କୁ ଏହି କାମ କରାଇଥିଲେ; ସ୍ୱୟଂ ଅଗ୍ନିକୁ ହୋମ କରି, ଉତ୍ତମ ଖାଦ୍ୟ ପକାଇଥିଲେ।
ସଂଜ୍ଞାପଯତି ସୁପ୍ରୀତୌ ଦ୍ଵାଵେତୌ ଚ ମହାଗୁରୂ । ଶଯ୍ଯାସନେ ଚ ତୌ ଵିପ୍ରଃ ପ୍ରସ୍ଵାପଯତି ନିତ୍ଯଶଃ
ସେ ଦୁଇ ମହାଗୁରୁଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରି ଶୋଇବା ଓ ବସିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରୁଥିଲେ; ପ୍ରତିଦିନ ଶୋଇବାକୁ ଦେଉଥିଲେ।
ଵସ୍ତ୍ରପୁଷ୍ପାଦିକଂ ସର୍ଵଂ ତାଭ୍ଯାଂ ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି । ତାଂବୂଲଂ ବହୁଗଂଧାଢ୍ଯମୁଭଯୋରର୍ପଯେତ୍ସ ତୁ
ସେ ସବୁବେଳେ ଦୁଇ ଜଣଙ୍କୁ ବସ୍ତ୍ର, ଫୁଲ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଉଥିଲେ; ଘ୍ରାଣ ଭରିଥିବା ପାନ ଦୁଇ ଜଣଙ୍କୁ ଦେଉଥିଲେ।
ସୋମଶର୍ମା ମହାଭାଗସ୍ତାଭ୍ଯାମପି ଚ ପୂରଯେତ୍ । ମୂଲଂ ପଯଃ ସୁଭକ୍ଷ୍ଯାଦ୍ଯଂ ନିତ୍ଯମେଵ ଦଦାତ୍ଯସୌ
ମହାଭାଗ୍ୟବାନ ସୋମଶର୍ମା ସେମାନଙ୍କ ସବୁ ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ କରୁଥିଲେ; ପ୍ରତିଦିନ ମୂଳ, ଦୁଧ ଓ ଉତ୍ତମ ଖାଦ୍ୟ ଦେଉଥିଲେ।
ତଯୋସ୍ତୁ ଵାଂଛିତଂ ନିତ୍ଯଂ ସୋମଶର୍ମା ମହାଯଶାଃ । ଅନେନ କ୍ରମଯୋଗେନ ନିତ୍ଯମେଵ ପ୍ରସାଦଯେତ୍
ଏହି ଦୁଇ ମଧ୍ୟରୁ ବିଶେଷ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସୋମଶର୍ମା ସବୁବେଳେ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିଥାଏ; ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଓ କ୍ରମ ଅନୁସାରେ ସେ ସଦା ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ଉଚିତ।
ସୋମଶର୍ମା ସୁଧର୍ମାତ୍ମା ପିତରୌ ପରିପୂଜଯେତ୍ । ସୋମଶର୍ମାଣମାହୂଯ ପିତା କୁତ୍ସତି ନିଷ୍ଠୁରଃ
ଧର୍ମମୟ ସୋମଶର୍ମା ନିତ୍ୟ ତାଙ୍କ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ; କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ସୋମଶର୍ମାଙ୍କୁ ଡାକାଯାଏ, ତାଙ୍କ ପିତା ତାଙ୍କୁ କଠୋର ଭାବରେ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି।
ନିଂଦିତୈର୍ନିଷ୍ଠୁରୈର୍ଵାକ୍ଯୈସ୍ତାଡଯେନ୍ମୁନିସନ୍ନିଧୌ । କୃତକାର୍ଯେ କୃତେ ପୁଣ୍ଯେ ନିତ୍ଯମେଵ ସୁତେ ପୁନଃ
ସେ ମୁନିମାନଙ୍କ ସମ୍ନିଧାନରେ ନିନ୍ଦାଜନକ ଓ କଠୋର କଥା ଦ୍ୱାରା ପୁଅକୁ ଆଘାତ କରନ୍ତି; କାମ ସଫଳ ହେଲେ ଓ ପୁଣ୍ୟ ହାସଲ କଲେ ମଧ୍ୟ, ପୁଣିପୁଣି ଏହିପରି କରନ୍ତି।
ନ କୃତଂ ଶୋଭନଂ ମହ୍ଯଂ ତ୍ଵଯୈଵ କୁଲପାଂସନ । ଏଵଂ ନାନାଵିଧୈର୍ଵାକ୍ଯୈର୍ନିଷ୍ଠୁରୈର୍ଦୁଃଖଦାଯକୈଃ
‘ତୁମେ ମୋ ପାଇଁ କିଛି ଭଲ କାମ କରିନାହା; ଘରର କଳଙ୍କ!’—ଏଭଳି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର କଠୋର ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣାଦାୟକ କଥା କହି ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି।
ଅତାଡଯଦ୍ଦଂଡଘାତୈଃ ଶିଵଶର୍ମା ସଦାତୁରଃ । ଏଵଂ କୃତେପି ଧର୍ମାତ୍ମା ନୈଵ କୁପ୍ଯତି କର୍ହିଚିତ୍
ସଦା ଦୁଃଖିତ ଶିବଶର୍ମାଙ୍କୁ ସେ ଲଠି ଦ୍ୱାରା ମାଡ଼ିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏପରି ଅନ୍ୟାୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଶିବଶର୍ମା କେବେ ରାଗ କରିନଥିଲେ।
ମନସା ଵଚସା ଚୈଵ କର୍ମଣା ତ୍ରିଵିଧେନ ଚ । ସଂତୁଷ୍ଟଃ ସର୍ଵଦା ସୋପି ପିତରଂ ପରିପୂଜଯେତ୍
ମନ, କଥା ଓ କାମ—ଏ ତିନି ଭାବରେ ସେ ସବୁବେଳେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହି, ପିତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିଥିଲେ।
ତଦ୍ଵତ୍ସ ସୋମଶର୍ମା ଵୈ ମାତରଂ ଚ ଦିନେଦିନେ । ଯଜ୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଶିଵଶର୍ମା ଚ ଚରିତଂ ସ୍ଵୀଯମୀକ୍ଷତେ
ଏହିପରି ସୋମଶର୍ମା ମଧ୍ୟ ଦିନକୁ ଦିନ ମାଆଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରୁଥିଲେ; ଏହି କଥା ଜାଣି, ଶିବଶର୍ମା ନିଜ ଆଚରଣ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ।
ଅମୃତଂ ମତ୍କୃତେ ଚାପି ଆନୀତଂ ଵିଷ୍ଣୁଶର୍ମଣା । ପୁଣ୍ଯଯୁକ୍ତଃ ସ ଧର୍ମାତ୍ମା ପିତୃଭକ୍ତିପରଃ ସଦା
ମୋ ପାଇଁ ବିଷ୍ଣୁଶର୍ମା ମଧୁର ଅମୃତ ଆଣିଥିଲେ; ପୁଣ୍ୟରେ ଯୋଗ୍ୟ, ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବ୍ୟକ୍ତି ସଦା ପିତାମାତାଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରିଥିଲେ।