ଵିଷ୍ଣୁରୂପଧରାଃ ସର୍ଵେ ବଭୂଵୁସ୍ତତ୍କ୍ଷଣାଦପି । ଇଂଦ୍ରନୀଲସମାଵର୍ଣୈଃ ଶଂଖଚକ୍ରଗଦାଧରାଃ
ସେମାନେ ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ରୂପ ଧାରଣ କରିଲେ, ଇନ୍ଦ୍ରନୀଳ ମଣି ପରି ନୀଳବର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ହାତରେ ଶଂଖ, ଚକ୍ର ଓ ଗଦା ଧରିଥିଲେ।
ସର୍ଵାଭରଣସୌଭାଗ୍ଯା ଵିଷ୍ଣୁରୂପା ମହୌଜସଃ । ହାରକଂକଣଶୋଭାଢ୍ଯା ରତ୍ନମାଲାଭିଶୋଭିତାଃ
ସମସ୍ତ ଆଭୂଷଣ ଓ ଶ୍ରୀରେ ଶୋଭିତ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ରୂପରେ, ବଡ଼ ତେଜସ୍ବୀ, ମୁଣ୍ଡା ଓ କଙ୍କଣର ଆଭା ଦ୍ୱାରା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ରତ୍ନମାଳାରେ ଶୋଭିତ।
ସୂର୍ଯତେଜଃପ୍ରତୀକାଶାସ୍ତେଜୋଜ୍ଵାଲାଭିରାଵୃତାଃ । ପ୍ରଵିଷ୍ଟା ଵୈଷ୍ଣଵଂ କାଯଂ ପଶ୍ଯତଃ ଶିଵଶର୍ମଣଃ
ସୂର୍ଯ୍ୟର ତେଜସ୍ ପରି ଦେହରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଛଡାଇ, ସେମାନେ ଶିବଶର୍ମା ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ବୈଷ୍ଣବ ଶରୀରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ।
ଦୀପଂ ଦୀପା ଯଥା ଯାଂତି ତଦ୍ଵଲ୍ଲୀନା ମହାମତେ । ଗତାସ୍ତେ ଵୈଷ୍ଣଵଂ ଧାମ ପିତୃଭକ୍ତ୍ଯା ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ
ଯେପରି ଅନେକ ଦୀପ ଏକ ଦୀପରେ ଲୟ ହୁଏ, ସେପରି ସେଇ ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପିତାପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବୈଷ୍ଣବ ଧାମକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ପ୍ରଭାଵଂ ତୁ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସୁସତ୍ଯଂ ସୋମଶର୍ମଣଃ
ଏବେ ମୁଁ ସୋମଶର୍ମାଙ୍କର ଏହି ବଡ଼ ଶକ୍ତି ବିଷୟରେ ସତ୍ୟ କଥା କହିବି।
ସୂତ ଉଵାଚ- ଗତେଷୁ ତେଷୁ ଗୋଲୋକଂ ଵୈଷ୍ଣଵଂ ତମସଃ ପରମ୍ । ଶିଵଶର୍ମା ମହାପ୍ରାଜ୍ଞଃ କନିଷ୍ଠଂ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍
ସୂତ କହିଲେ: ସେମାନେ ଅନ୍ଧକାର ପାରେ ଥିବା ଗୋଲୋକ, ବୈଷ୍ଣବ ଲୋକକୁ ଯିବା ପରେ, ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ଶିବଶର୍ମା ତାଙ୍କ ଛୋଟ ପୁଅଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ।
ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉଵାଚ- ସୋମଶର୍ମନ୍ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ତ୍ଵଂ ପିତୁର୍ଭକ୍ତିତତ୍ପରଃ । ଅମୃତସ୍ଯ ମହାକୁଂଭଂ ରକ୍ଷ ଦତ୍ତଂ ମଯାଧୁନା
ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ: ସୋମଶର୍ମା, ବଡ଼ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ତୁମେ, ପିତାପ୍ରତି ଭକ୍ତିଶୀଳ; ଏହି ମହାମୂଳ୍ୟ ଅମୃତ ଘଡ଼କୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଉଛି, ଏହାକୁ ସୁରକ୍ଷା କର।
ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାଂ ପ୍ରଯାସ୍ଯାମି ଅନଯା ଭାର୍ଯଯା ସହ । ଏଵମସ୍ତୁ ମହାଭାଗ କରିଷ୍ଯେ ରକ୍ଷଣଂ ଶୁଭମ୍
ମୁଁ ଏହି ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାକୁ ଯିବି। ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ମୁଁ ଏହି ଘଡ଼କୁ ଭଲଭାବେ ରକ୍ଷା କରିବି।
କୁଂଭଂ ଦତ୍ଵା ସ ମେଧାଵୀ ତସ୍ଯ ହସ୍ତେ ମହାତ୍ମନଃ । ଦଶଵର୍ଷପ୍ରମାଣଂ ତୁ ତପସ୍ତେପେ ନିରଂତରମ୍
ସେଇ ମେଧାବୀ ପିତା ଏହି ମହାତ୍ମା ପୁଅଙ୍କ ହାତରେ ଘଡ଼ ଦେଇ, ଦଶ ବର୍ଷ ଧରି ନିରନ୍ତର ତପସ୍ୟା କଲେ।
କୁଂଭଂ ରକ୍ଷତି ଧର୍ମାତ୍ମା ଦିଵାରାତ୍ରମତଂଦ୍ରିତଃ । ପୁନଃ ସ ହି ସମାଯାତଃ ଶିଵଶର୍ମା ମହାଯଶାଃ
ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ସୋମଶର୍ମା ଦିନ ଓ ରାତି ଅକ୍ଷୟ ଭାବେ ଘଡ଼କୁ ରକ୍ଷା କଲେ; ପରେ ଶିବଶର୍ମା, ଯାଶସ୍ବୀ, ପୁନି ଫେରିଲେ।
ମାଯାଂ କୃତ୍ଵା ମହାପ୍ରାଜ୍ଞୋ ଭାର୍ଯଯା ସହ ତଂ ସୁତମ୍ । କୁଷ୍ଠରୋଗାତୁରୋ ଭୂତ୍ଵା ତସ୍ଯ ଭାର୍ଯା ଚ ତାଦୃଶୀ
ବଡ଼ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ସେ, ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ନିଜେ ଓ ପୁଅକୁ କୁଷ୍ଠ ରୋଗୀ ପରି ଦେଖାଇଲେ; ସ୍ତ୍ରୀ ମଧ୍ୟ ସେଇପରି ହେଲେ।
ମାଂସପିଂଡୋପମୌ ଜାତୌ ଦ୍ଵାଵେତୌ ମାଯଯା କୃତୌ । ସଂନିଧିଂ ତସ୍ଯ ଘୋରସ୍ଯ ଵିପ୍ରସ୍ଯ ସୋମଶର୍ମଣଃ
ମାୟା ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଦୁଇଜଣ ମାଂସପିଣ୍ଡ ପରି ହେଇଗଲେ, ଏବଂ ସେମାନେ ସୋମଶର୍ମାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖକୁ ଗଲେ।
ସମାଗତୌ ହି ତୌ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସର୍ଵତୋ ହି ସୁଦୁଃଖିତୌ । କୃପଯା ପରଯାଵିଷ୍ଟଃ ସୋମଶର୍ମା ମହାଯଶାଃ
ସେମାନେ ଏକାଠି ଆସି, ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଦୁଃଖିତ ଦେଖି, ଯାଶସ୍ବୀ ସୋମଶର୍ମା ବଡ଼ କୃପାରେ ପ୍ରଭାବିତ ହେଲେ।
ତଯୋଃ ପାଦଂ ନମସ୍କୃତ୍ଯ ଭକ୍ତ୍ଯା ନମିତକଂଧରଃ । ଭଵାଦୃଶୌ ନ ପଶ୍ଯାମି ତପସାଭିସମନ୍ଵିତମ୍
ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ପାଦରେ ଭକ୍ତି ସହିତ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ପ୍ରଣାମ କରି, କହିଲେ: ଏପରି ତପସ୍ୟାରେ ନିପୁଣ ଆପଣମାନେ ପରି ଆଉ କାହାକୁ ମୁଁ ଦେଖିନାହିଁ।
ଗୁଣଵ୍ରାତୈଃ ସୁପୁଣ୍ଯୈଶ୍ଚ କିମିଦଂ ଵର୍ତିତଂ ତ୍ଵଯି । ଦାସଵଦ୍ଦେଵତାଃ ସର୍ଵା ଵର୍ତଂତେ ସର୍ଵଦା ତଵ
ତୁମେ କେଉଁଠିଏ ଏତେ ଗୁଣ ଓ ପୁଣ୍ୟ କରିଛ, ଯେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ତୁମକୁ ସେବକ ଭଳି ସବୁବେଳେ ସେବା କରୁଛନ୍ତି?
ଆଦେଶଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଵିପ୍ରେଂଦ୍ର ଆକୃଷ୍ଟାସ୍ତେଜସା ତଵ । ତଵାଂଗେ କେନ ପାପେନ ଗଦୋଯଂ ଵେଦନାନ୍ଵିତଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମ ଆଜ୍ଞା ପାଇଁ ସେମାନେ ତୁମ ତେଜରେ ଆକୃଷ୍ଟ ହେଉଛନ୍ତି। କେଉଁ ପାପରେ ତୁମ ଦେହରେ ଏହି ଯନ୍ତ୍ରଣାଦାୟକ ରୋଗ ହେଲା?
ସଂଜାତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ ତନ୍ମେ କଥଯ କାରଣମ୍ । ଇଯଂ ପୁଣ୍ଯଵତୀ ମାତା ମହାପୁଣ୍ଯା ପତିଵ୍ରତା
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହାର କାରଣ କ’ଣ ହେଉଛି, ମୋତେ କହ। ଏହି ମାଆ ଅତି ପୁଣ୍ୟବତୀ, ମହାପୁଣ୍ୟଶୀଳୀ ଓ ପତିନିଷ୍ଠା।
ଯା ହି ଭର୍ତୃପ୍ରସାଦେନ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ କର୍ତୁମିଚ୍ଛତି । ସା କଥଂ ଦୁଃଖମାପ୍ନୋତି କିଂ ନାସ୍ତି ତପସଃ ଫଲମ୍
ଯିଏ ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କ ଦୟାରେ ତିନି ଲୋକର କାମନା କରେ, ସେ କିପରି ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛନ୍ତି? ତପସ୍ୟାର ଫଳ କି ନାହିଁ?
ରାଗଦ୍ଵେଷୌ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଵିଵିଧେନାପି କର୍ମଣା । ଯା ଚ ଶୁଶ୍ରୂଷତେ କାଂତଂ ଦେଵଵଦ୍ଗୁରୁଵତ୍ସଲା
ଯିଏ ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷ ଛାଡ଼ି, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର କାମ କରି, ଦେବୀ ଭଳି ଭକ୍ତି ଓ ଶିଷ୍ୟ ଭଳି ସ୍ନେହରେ ପତିଙ୍କୁ ସେବା କରେ—
ସା କଥଂ ଦୁଃଖମାପ୍ନୋତି କୁଷ୍ଠରୋଗଂ ସୁଦୁଃଖଦମ୍ । ଶିଵଶର୍ମୋଵାଚ- ମା ଶୁଚସ୍ତ୍ଵଂ ମହାଭାଗ ଭୁଜ୍ଯତେ କର୍ମଜଂ ଫଲମ୍
ସେ କିପରି ଏହି ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖଦାୟକ କୁଷ୍ଠରୋଗ ଭୋଗୁଛନ୍ତି? ଶିବଶର୍ମା କହିଲେ— ମହାଭାଗ୍ୟବାନ, ତୁମେ ଦୁଃଖ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ; କର୍ମର ଫଳ ଭୋଗୁଅଛି।
ନରେଣ କର୍ମଯୁକ୍ତେନ ପାପପୁଣ୍ଯମଯେନ ହି । ଶୋଧନଂ ଚ କୁରୁଷ୍ଵ ତ୍ଵମୁଭଯୋ ରୋଗଯୁକ୍ତଯୋଃ
ମଣିଷ କର୍ମରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥାଏ, ପାପ ଓ ପୁଣ୍ୟ ଦୁହିଁ ମିଶିଥାଏ। ଏହି ଦୁଇ ଜଣ ରୋଗୀଙ୍କ ପାଇଁ ଶୁଦ୍ଧି କରିବା ଦରକାର।
ଶୁଶ୍ରୂଷଣଂ ମହାଭାଗ ଯଦି ପୁଣ୍ଯମିହେଚ୍ଛସି । ଏଵମୁକ୍ତେ ଶୁଭେ ଵାକ୍ଯେ ସୋମଶର୍ମା ମହାଯଶାଃ
ମହାଭାଗ୍ୟବାନ, ଯଦି ପୁଣ୍ୟ ଚାହୁଁଛ, ତେବେ ସେବା କର। ଏପରି ଶୁଭ ବାକ୍ୟ କହିଲେ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସୋମଶର୍ମା କହିଲେ—
ଶୁଶ୍ରୂଷାଂ ଵା କରିଷ୍ଯାମି ଯୁଵଯୋଃ ପୁଣ୍ଯଯୁକ୍ତଯୋଃ । ମଯା ପାପେନ ଦୁଷ୍ଟେନ କୃପଣେନ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
ପୁଣ୍ୟଶୀଳ ତୁମ ଦୁଇ ଜଣଙ୍କୁ ମୁଁ ସେବା କରିବି। ମୁଁ ଦୁଷ୍ଟ, ପାପୀ ଓ ଦୁଃଖୀ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ—
କିଂ କର୍ତଵ୍ଯମିହାଦ୍ଯୈଵ ଯୋ ଗୁରୁଂ ନ ହି ପୂଜଯେତ୍ । ଏଵମାଭାଷ୍ଯ ଦୁଃଖାଦ୍ଵା ତଯୋର୍ଦୁଃଖେନ ଦୁଃଖିତଃ
ଏଠାରେ ଆଜି କ’ଣ କରିବି, ଯେ ଗୁରୁଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରେନାହିଁ? ଏପରି କହି, ସେ ଦୁଇ ଜଣଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦେଖି ସେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ।
ଶ୍ଲେଷ୍ମମୂତ୍ରପୁରୀଷଂ ଚ ଉଭଯୋଃ ପର୍ଯଶୋଧଯତ୍ । ପାଦପ୍ରକ୍ଷାଲନଂ ଚକ୍ରେ ଅଂଗସଂଵାହନଂ ତଥା
ସେ ଦୁଇ ଜଣଙ୍କ ଶ୍ଲେଷ୍ମା, ପେଶାବ ଓ ମଳ ପରିଷ୍କାର କଲେ; ପାଦ ଧୋଇଲେ ଓ ଦେହ ମସାଜ କଲେ।
ସ୍ନାନସ୍ଥାନାଦିକଂ ସୋପି ତଯୋର୍ଭକ୍ତ୍ଯାନ୍ଵିତଃ ସ୍ଵଯମ୍ । ଦ୍ଵାଵେତୌ ହି ଗୁରୂ ଵିପ୍ରଃ ସୋମଶର୍ମା ମହାଯଶାଃ
ସେ ଦୁଇ ଜଣଙ୍କ ସ୍ନାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାମ ସ୍ୱୟଂ ଭକ୍ତିରେ କଲେ। ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସୋମଶର୍ମା ସେମାନଙ୍କୁ ଗୁରୁ ଭାବେ ମନେ କରିଥିଲେ।
ତୀର୍ଥଂ ନଯତି ଧର୍ମାତ୍ମା ସ୍କଂଧମାରୋପ୍ଯ ସତ୍ତମଃ । ଦ୍ଵାଵେତୌ ହି ସ୍ଵହସ୍ତେନ ସ୍ନାପଯିତ୍ଵା ତୁ ମଂଗଲୈଃ
ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ସେ, ସେମାନଙ୍କୁ କାନ୍ଧରେ ବହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ନେଲେ। ସ୍ୱୟଂ ହାତରେ ମଙ୍ଗଳ କାର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ସ୍ନାନ କରାଇଲେ।
ସୁମଂତ୍ରୈର୍ଵେଦଵିଚ୍ଚୈଵ ସ୍ନାନସ୍ଯ ଵିଧିପୂର୍ଵକମ୍ । ତର୍ପଣଂ ଚ ପିତୄଣାଂ ତୁ ଦେଵତାନାଂ ତୁ ପୂଜନମ୍
ଉତ୍ତମ ମନ୍ତ୍ର ଓ ବେଦ ଜ୍ଞାନରେ ନିୟମିତ ଭାବେ ସ୍ନାନ, ପିତୃପୂଜା ଓ ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା କଲେ।
ଦ୍ଵାଭ୍ଯାମପି ସ ଧର୍ମାତ୍ମା ସ କାରଯତି ନିତ୍ଯଶଃ । ସ୍ଵଯଂ ହୋମଂ ଦଦାତ୍ଯଗ୍ନୌ ପଚତ୍ଯନ୍ନମନୁତ୍ତମମ୍
ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପ୍ରତିଦିନ ଦୁଇ ଜଣଙ୍କୁ ଏହି କାମ କରାଇଥିଲେ; ସ୍ୱୟଂ ଅଗ୍ନିକୁ ହୋମ କରି, ଉତ୍ତମ ଖାଦ୍ୟ ପକାଇଥିଲେ।
ସଂଜ୍ଞାପଯତି ସୁପ୍ରୀତୌ ଦ୍ଵାଵେତୌ ଚ ମହାଗୁରୂ । ଶଯ୍ଯାସନେ ଚ ତୌ ଵିପ୍ରଃ ପ୍ରସ୍ଵାପଯତି ନିତ୍ଯଶଃ
ସେ ଦୁଇ ମହାଗୁରୁଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରି ଶୋଇବା ଓ ବସିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରୁଥିଲେ; ପ୍ରତିଦିନ ଶୋଇବାକୁ ଦେଉଥିଲେ।