ଵସ୍ତ୍ରୈସ୍ତାଂବୂଲଦୀପୈଶ୍ଚ ପୁଷ୍ପକର୍ପୂରକୁଂକୁମୈଃ । ଭକ୍ଷ୍ଯୈରୁଚ୍ଚାଵଚୈର୍ଭୋଜ୍ଯୈରଂତଃପୁର ନିଵାସିନଃ
ବସ୍ତ୍ର, ପାନ, ଦୀପ, ଫୁଲ, କପୂର, କୁଙ୍କୁମ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଖାଦ୍ୟ ଓ ଭୋଜନ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତଃପୁରର ବାସିନ୍ଦାମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବେ।
ଗ୍ରାମର୍ଷଭଂ ଚ ଦାନୈଶ୍ଚ ସାମଂତାନ୍ନୃପତିର୍ଧନୈଃ । ପଦାତିଜନସଂଘାଂଶ୍ଚ ଗ୍ରୈଵେଯୈଃ କଟକୈଃ ଶୁଭୈଃ
ଗ୍ରାମର ମୂଖ୍ୟ ବଳଦକୁ ଉପହାର ଦେଇ, ରାଜା ଧନ ଦେଇ, ପଦାତି ସେନାମାନେ ଭଲ ଗଳାବନ୍ଧ ଓ କଙ୍କଣ ପିନ୍ଧି ପ୍ରସନ୍ନ ହେବେ।
ସ୍ଵାନମାତ୍ଯାଂଶ୍ଚ ତାନ୍ରାଜା ତୋଷଯେତ୍ସ୍ଵଜନାନ୍ପୃଥକ୍ । ଯଥାର୍ଥଂ ତୋଷଯିତ୍ଵା ତୁ ତତୋ ମଲ୍ଲାନ୍ନଟାଂସ୍ତଥା
ରାଜା ନିଜ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ନିଜ ଲୋକମାନେକୁ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବେ; ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଭାବେ ସେମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, ପରେ ମଲ୍ଲ ଓ ନଟମାନେକୁ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ପ୍ରସନ୍ନ କରିବେ।
ଵୃଷଭାଂଶ୍ଚ ମହୋକ୍ଷାଂଶ୍ଚ ଯୁଦ୍ଧ୍ଯ୍ମାନାନ୍ପରୈଃ ସହ । ରାଜାନ୍ଯାଂଶ୍ଚାପି ଯୋଧାଂଶ୍ଚ ପଦାତୀନ୍ସ ସମଲଂକୃତାନ୍
ବଳଦ ଓ ବଡ଼ ମଝିଆ ବୃଷମାନେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା, ରାଜାମାନେ, ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଓ ପଦାତିମାନେ ସମସ୍ତେ ଭଲ ଭଲ ଅଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧିଥିବେ।
ମଂଚାରୂଢଃ ସ୍ଵଯଂ ପଶ୍ଯେନ୍ନଟନର୍ତକଚାରଣାନ୍ । ଯୋଧଯେଦ୍ଵାସଯେଚ୍ଚୈଵ ଗୋମହିଷ୍ଯାଦିକଂ ଚ ଯତ୍
ସେ ମଞ୍ଚରେ ବସି ନିଜେ ନୃତ୍ୟକାର, ଅଭିନେତା ଓ ଗାୟକମାନଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଉଚିତ୍। ସେ ଏହିପରି ଆନନ୍ଦ ଓ ପ୍ରତିଯୋଗିତାରେ ଯୋଗଦେବା ସହିତ ଗାଈ, ମହିଷ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଶୁମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ରଖିବା ଉଚିତ୍।
ଵତ୍ସାନାକର୍ଷଯେଦ୍ଗୋଭିରୁକ୍ତିପ୍ରତ୍ଯୁକ୍ତି ଵାଦନାତ୍ । ତତୋପରାହ୍ଣସମଯେ ପୂର୍ଵସ୍ଯାଂ ଦିଶି ପାଵକେ
ଉତ୍ତର-ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ, ସେ ଗାଈ ଓ ବଛାମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ-ଉତ୍ତର ଦ୍ୱାରା ଏକଠା କରିବା ଉଚିତ୍। ତା'ପରେ ବିକାଳ ସମୟରେ, ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଅଗ୍ନି ଆଗରେ—
ମାର୍ଗପାଲଦ୍ଯଂ ପ୍ରବଧ୍ନୀଯାଦ୍ଦୁର୍ଗସ୍ତଂଭେଽଥ ପାଦପେ । କୁଶକାଶମଯୀଂ ଦିଵ୍ଯାଂ ଲଂବକୈର୍ବହୁଭିର୍ଗୁହ
ମାର୍ଗର ରକ୍ଷକକୁ ଦୁର୍ଗର ଖୁଟି କିମ୍ବା ଗଛରେ, କୁଶ କିମ୍ବା କାଶା ଘାସର ଦିବ୍ୟ ଦୋରିରେ ଅନେକ ଝୁଲଣା ସହିତ ବାନ୍ଧିବା ଉଚିତ୍, ହେ ଗୁହା।
ଵୀକ୍ଷଯିତ୍ଵା ଗଜାନଶ୍ଵାନ୍ମାର୍ଗପାଲ୍ଯାସ୍ତଲେ ନଯେତ୍ । ଗାଵୈର୍ଵୃଷାଂଶ୍ଚମହିଷାନ୍ମହିଷୀର୍ଘଂଟିକୋତ୍କଟାଃ
ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଠିକ୍ ଅଛନ୍ତି କି ନାହିଁ ଦେଖି, ସେମାନେ ମାର୍ଗର ରକ୍ଷକ ଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ନେଇଯିବା ଉଚିତ୍। ଏହି ସହିତ ଗାଈ, ବଳଦ, ମହିଷ ଓ ଘଣ୍ଟା ପିନ୍ଧିଥିବା ଦୁଷ୍ଟ ମହିଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ନେଇଯିବା ଉଚିତ୍।
କୃତହୋମୈର୍ଦ୍ଵିଜେଂଦ୍ରୈସ୍ତୁ ବଧ୍ନୀଯାନ୍ମାର୍ଗପାଲିକାମ୍ । ନମସ୍କାରଂ ତତଃ କୁର୍ଯାନ୍ମଂତ୍ରେଣାନେନ ସୁଵ୍ରତଃ
ଦ୍ୱିଜମାନେ ନିୟମିତ ହୋମ କରିବା ପରେ, ସେ ମାର୍ଗର ରକ୍ଷକକୁ ବାନ୍ଧିବା ଉଚିତ୍। ତା'ପରେ, ଏହି ମନ୍ତ୍ରରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ନମସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ୍।
ମାର୍ଗପାଲି ନମସ୍ତୁଭ୍ଯଂ ସର୍ଵଲୋକସୁଖପ୍ରଦେ । ମାର୍ଗପାଲୀତଲେ ସ୍କଂଦ ଯାଂତି ଗାଵୋ ମହାଵୃଷାଃ
ହେ ମାର୍ଗର ରକ୍ଷକ, ତୁମକୁ ମୋର ପ୍ରଣାମ। ସମସ୍ତ ଜନଙ୍କୁ ସୁଖ ଦେବା ତୁମେ। ତୁମର ଭୂମିରେ ଗାଈ ଓ ବଡ଼ ବଳଦମାନେ ଯାଆନ୍ତି—
ରାଜାନୋ ରାଜପୁତ୍ରାଶ୍ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣାଶ୍ଚ ଵିଶେଷତଃ । ମାର୍ଗପାଲଦ୍ଯଂ ସମୁଲ୍ଲଂଘ୍ଯ ନିରୁଜଃ ସୁଖିନୋ ହି ତେ
ରାଜା, ରାଜପୁତ୍ର ଓ ବିଶେଷକରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମାର୍ଗର ରକ୍ଷକ ଭୂମିକୁ ଅଟକି ଯିବା ପରେ ରୋଗ ରହିତ ଓ ସୁଖୀ ହୁଅନ୍ତି।
କୃତ୍ଵୈତତ୍ସର୍ଵମେଵେହ ରାତ୍ରୌ ଦୈତ୍ଯପତେର୍ବଲେଃ । ପୂଜାଂ କୁର୍ଯାତ୍ତତଃ ସାକ୍ଷାଦ୍ଭୂମୌ ମଂଡଲକେ କୃତେ
ଏହି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଦୈତ୍ୟପତି ବଳିଙ୍କ ଉତ୍ସବ ରାତିରେ କରି, ପରେ ଭୂମିରେ ମଣ୍ଡଳ ତିଆରି କରି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍।
ବଲିମାଲିଖ୍ଯ ଦୈତ୍ଯେଂଦ୍ରଂ ଵର୍ଣକୈଃ ପଂଚରଂଗକୈଃ । ସର୍ଵାଭରଣସଂପୂର୍ଣଂ ଵିଂଧ୍ଯାଵଲିସମନ୍ଵିତମ୍
ପଞ୍ଚରଙ୍ଗ ଗୁଡିକୁ ବ୍ୟବହାର କରି, ସମସ୍ତ ଆଭୂଷଣ ଓ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଶୃଙ୍ଖଳା ସହିତ ଦୈତ୍ୟେଶ୍ୱର ବଳିଙ୍କ ଚିତ୍ର ଆଙ୍କିବା ଉଚିତ୍।
କୂଷ୍ମାଂଡମଯ ଜଂଭୋରୁ ମଧୁଦାନଵସଂଵୃତମ୍ । ସଂପୂର୍ଣଂ ହୃଷ୍ଟଵଦନଂ କିରୀଟୋତ୍କଟକୁଂଡଲମ୍
କୁଅଁଡ଼ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି, ମୋଟ ଉରୁ, ମଧୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଦାନବମାନେ ଘେରି ରହିଥିବା, ଆନନ୍ଦିତ ମୁହଁ, ବଡ଼ ମୁକୁଟ ଓ ଦୀର୍ଘ କୁଣ୍ଡଳ ପିନ୍ଧିଥିବା।
ଦ୍ଵିଭୁଜଂ ଦୈତ୍ଯରାଜାନଂ କାରଯିତ୍ଵା ସ୍ଵକେ ପୁନଃ । ଗୃହସ୍ଯ ମଧ୍ଯେ ଶାଲାଯାଂ ଵିଶାଲାଯାଂ ତତୋଽର୍ଚଯେତ୍
ଏପରି ଦୁଇଟି ହାତ ଥିବା ଦୈତ୍ୟରାଜଙ୍କୁ ତିଆରି, ତା'ପରେ ଘରର ମଧ୍ୟରେ ବଡ଼ ଶାଳାରେ ସେଉଁଠି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍।
ମାତୃଭ୍ରାତୃଜନୈଃ ସାର୍ଦ୍ଧଂ ସଂତୁଷ୍ଟୋ ବଂଧୁଭିଃ ସହ । କମଲୈଃ କୁମୁଦୈଃ ପୁଷ୍ପୈଃ କଲ୍ହାରୈ ରକ୍ତକୋତ୍ପଲୈଃ
ମାଆ, ଭାଇ ଓ ଆନ୍ୟ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ସହିତ, କମଳ, କୁମୁଦ, ଫୁଲ, କଳହାର ଓ ଲାଲ କମଳ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍।
ଗଂଧପୁଷ୍ପାନ୍ନନୈଵେଦ୍ଯୈଃ ସକ୍ଷୀରୈର୍ଗୁଡପାଯସୈଃ । ମଦ୍ଯମାଂସସୁରାଲେହ୍ଯ ଚୋଷ୍ଯ ଭକ୍ଷ୍ଯୋପହାରକୈଃ 6.122.
ସୁଗନ୍ଧିତ ଫୁଲ, ଭୋଜ୍ୟ ଓ ଗୁଡ଼ ଦିଆ ଖିର, ମଦ, ମାଂସ, ମଦ୍ୟ ଓ ଚାଟିବା, ଚୁଷିବା, ଖାଇବା ଯୋଗ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ପଦାର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍।
ମଂତ୍ରେଣାନେନ ରାଜେଂଦ୍ର ସଃ ମଂତ୍ରୀ ସପୁରୋହିତଃ । ପୂଜାଂ କରିଷ୍ଯତେ ଯୋ ଵୈ ସୌଖ୍ଯଂ ସ୍ଯାତ୍ତସ୍ଯ ଵତ୍ସରମ୍
ହେ ରାଜା, ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସେ ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୁରୋହିତ ସହିତ ପୂଜା କରିବେ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ସେ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୁଖୀ ରହିବେ।
ବଲିରାଜ ନମସ୍ତୁଭ୍ଯଂ ଵିରୋଚନସୁତ ପ୍ରଭୋ । ଭଵିଷ୍ଯେଂଦ୍ର ସୁରାରାତେ ପୂଜେଯଂ ପ୍ରତିଗୃହ୍ଯତାମ୍
ହେ ବଳିରାଜା, ବିରୋଚନଙ୍କ ପୁତ୍ର, ମୋର ପ୍ରଣାମ ନିଅ। ଭବିଷ୍ୟତର ଇନ୍ଦ୍ର, ଦେବମାନଙ୍କ ଶତ୍ରୁ, ଏହି ପୂଜାକୁ ଗ୍ରହଣ କର।
ଏଵଂ ପୂଜାଵିଧିଂ କୃତ୍ଵା ରାତ୍ରୌ ଜାଗରଣଂ ତତଃ । କାରଯେଦ୍ଵୈ କ୍ଷଣଂ ରାତ୍ରୌ ନଟନର୍ତକଗାଯକୈଃ
ଏପରି ପୂଜା ବିଧି କରି, ତା'ପରେ ରାତିରେ ଜାଗରଣ କରିବା ଉଚିତ୍, ଏବଂ କିଛି ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନୃତ୍ୟକାର, ଅଭିନେତା ଓ ଗାୟକମାନେ ଦ୍ୱାରା ରାତି ଉପଭୋଗ କରିବା ଉଚିତ୍।
ଲୋକୈଶ୍ଚାପି ଗୃହସ୍ଯାଂତେ ସପର୍ଯାଂ ଶୁକ୍ଲତଂଡୁଲୈଃ । ସଂସ୍ଥାପ୍ଯ ବଲିରାଜାନଂ ଫଲୈଃ ପୁଷ୍ପୈଶ୍ଚ ପୂଜଯେତ୍
ଘରର ଶେଷ ଦିଗରେ ଲୋକମାନେ ସହିତ ଧଳା ଚାଉଳ ଦ୍ୱାରା ସେବା କରିବା ଉଚିତ୍। ବଳିରାଜାଙ୍କୁ ବସାଇ ଫଳ ଓ ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍।
ବଲିମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ଵୈ ତତ୍ର କାର୍ଯଂ ସର୍ଵଂ ଚ ପାଵକେ । ଯାନି ଯାନ୍ଯକ୍ଷଯାନ୍ଯାହୁ ଋଷଯସ୍ତତ୍ଵଦର୍ଶିନଃ
ଏଠାରେ ବଳିଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ଯେଉଁ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଅଗ୍ନି ଆଗରେ କରିବା ଉଚିତ୍; ଯେପରି ବୃଦ୍ଧ ଋଷିମାନେ ଅକ୍ଷୟ କ୍ରିୟା ବୋଲି କହିଛନ୍ତି।
ଯଦତ୍ର ଦୀଯତେ ଦାନଂ ସ୍ଵଲ୍ପଂ ଵା ଯଦି ଵା ବହୁ । ତଦକ୍ଷଯଂ ଭଵେତ୍ସର୍ଵଂ ଵିଷ୍ଣୋଃ ପ୍ରୀତିକରଂ ଶୁଭମ୍
ଏଠାରେ ଯେଉଁ ଦାନ ଦିଆଯାଏ, ସେଠି ଛୋଟ କିମ୍ବା ବଡ଼ ଯେଉଁଠି ହେଉ, ସେ ସବୁ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ, ଶୁଭ ହୁଏ ଏବଂ ଭଗବାନ୍ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ।
ରାତ୍ରୌ ଯେ ନ କରିଷ୍ଯଂତି ତଵ ପୂଜାଂ ବଲେର୍ନରାଃ । ତେଷାମଶ୍ରୋତ୍ରିଯଂ ଧର୍ମଂ ସର୍ଵଂ ତ୍ଵାମୁପତିଷ୍ଠତୁ
ରାତିରେ ଯେମାନେ ତୁମ ପୂଜା କରନ୍ତିନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କର ଯେଉଁ ଧର୍ମ କଥା ଶୁଣିବା ବିନା ରହିଯାଏ, ସେ ସମସ୍ତ ତୁମ ପାଖକୁ ଆସୁ।
ଵିଷ୍ଣୁନା ଚ ସ୍ଵଯଂ ଵତ୍ସ ତୁଷ୍ଟେନ ବଲଯେ ପୁନଃ । ଉପକାରକରଂ ଦତ୍ତମସୁରାଣାଂ ମହୋତ୍ସଵମ୍
ଓ ପୁଅ, ଯେତେବେଳେ ଭଗବାନ୍ ବିଷ୍ଣୁ ବଲିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, ସେତେବେଳେ ପୁଣିଥରେ ଅସୁରମାନେ ପାଇଁ ବଡ଼ ଉତ୍ସବ ଦେଲେ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କୁ ଉପକାର କଲେ।
ତଦା ପ୍ରଭୃତି ସେନାନେ ପ୍ରଵୃତ୍ତା କୌମୁଦୀ ସଦା । ସର୍ଵୋପଦ୍ରଵଵିଦ୍ରାଵା ସର୍ଵଵିଘ୍ନଵିନାଶିନୀ
ସେଇ ସମୟରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ହେ ସେନାପତି, କୌମୁଦୀ ଉତ୍ସବ ସଦା ଚାଲିଛି, ସମସ୍ତ ବିପଦକୁ ଦୂର କରେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ବାଧାକୁ ନଶ୍ଟ କରେ।
ଲୋକଶୋକହରା କାମ୍ଯା ଧନପୁଷ୍ଟିସୁଖାଵହା । କୁଶବ୍ଦେନ ମହୀ ଜ୍ଞେଯା ମୁଦ ହର୍ଷେ ତତୋ ଦ୍ଵଯମ୍
ଏହି ଉତ୍ସବ ଲୋକଙ୍କର ଦୁଃଖ ଦୂର କରେ, ଆକାଂକ୍ଷିତ ଏବଂ ଧନ, ପୋଷଣ ଓ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ; ପୃଥିବୀକୁ 'କୁଶ' ନାମରେ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଆନନ୍ଦ ଓ ହର୍ଷରୁ ଏହି ଦୁଇଟି ମିଳେ।
ଧାତୁତ୍ଵେ ନିଗମୈଶ୍ଚୈଵ ତେନୈଷା କୌମୁଦୀ ସ୍ମୃତା । କୌମୋଦଂ ତେ ଜନା ଯସ୍ମାନ୍ନାନାଭାଵୈଃ ପରସ୍ପରମ୍
ତାହାର ମୂଳ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଯେପରି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି, ସେହିପରି ଏହାକୁ କୌମୁଦୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଲୋକେ ବିଭିନ୍ନ କାରଣରୁ ପରସ୍ପର ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ହୃଷ୍ଟତୁଷ୍ଟାଃ ସୁଖାପନ୍ନାସ୍ତେନୈଷା କୌମୁଦୀ ସ୍ମୃତା । କୁମୁଦାନି ବଲେର୍ଯସ୍ଯାଂ ଦୀଯଂତେ ତେନ ଷଣ୍ମୁଖ
ଏହା ଦ୍ୱାରା ଲୋକେ ଖୁସି, ପ୍ରସନ୍ନତା ଓ ସୁଖ ପାଆନ୍ତି, ତେଣୁ ଏହାକୁ କୌମୁଦୀ ବୋଲାଯାଏ; ଏବଂ, ହେ ଷଣ୍ମୁଖ, ଏହି ଉତ୍ସବରେ ବଲିଙ୍କୁ କମଳ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ।
ଅଘାର୍ଥଂ ପାର୍ଥିଵୈଃ ପୁତ୍ର ତେନୈଷା କୌମୁଦୀ ସ୍ମୃତା । ଏକମେଵମହୋରାତ୍ରଂ ଵର୍ଷେଵର୍ଷେ ଚ କାର୍ତିକେ
ରାଜାମାନେ ପାପ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଏହାକୁ କୌମୁଦୀ ବୋଲାଯାଏ; ପ୍ରତିବର୍ଷ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଏକ ଦିନ ଓ ଏକ ରାତି ମାତ୍ର ଉଲ୍ଲେଖିତ।