ଦାନାଧ୍ଯଯନକର୍ମାଣି ଯଜ୍ଞାଦି ଚ କଥଂ ପ୍ରଭୋ। ଏତଦାପ୍ତାଯ ଶିଷ୍ଯାଯ ମହ୍ଯଂ ଭୋ ଵକ୍ତୁମର୍ହସି
ଦାନ, ଅଧ୍ୟୟନ, କର୍ମ, ଯଜ୍ଞ ଓ ଏହାଦି—କିପରି ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ହେ ପ୍ରଭୁ? ଏହି କଥା ମୋ ଶିଷ୍ୟକୁ ଆପଣ କହିବାଉଚିତ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ-। ଦୈତ୍ଯାନାଂ ସାହସାଦେଵ ତପୋ ଭଵତି ନିଶ୍ଚିତମ୍। ଵ୍ରତଂ ଯଜ୍ଞାଦିକଂ ଚୈଵ ସଂପ୍ରୀତିଃ ସ୍ଵଜନସ୍ଯ ଚ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ— ଦୈତ୍ୟମାନେ କେବଳ ସାହସ ଦ୍ୱାରା ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି; ବ୍ରତ, ଯଜ୍ଞ ଓ ଏହାଦି ଏବଂ ସ୍ୱଜନଙ୍କ ପ୍ରତି ପ୍ରେମ—
ଯୋ ଦାଂତୋ ଵିଗୁଣୈର୍ମୁକ୍ତୋ ନୀତିଶାସ୍ରାର୍ଥତତ୍ତ୍ଵଗଃ। ଏତୈଶ୍ଚ ଵିଵିଧୈଃ ପୂତଃ ସ ଭଵେତ୍ସୁରଲକ୍ଷଣଃ
ଯିଏ ନିୟମିତ, ଦୋଷମୁକ୍ତ ଓ ନୀତିଶାସ୍ତ୍ରର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣନ୍ତି, ଏହି ବିଭିନ୍ନ ଗୁଣରେ ପବିତ୍ର, ସେ ଦେବତା ସ୍ୱଭାବର ହୁଏ—
ପୁରାଣାଗମକର୍ମାଣି ନାକେଷ୍ଵତ୍ର ଚ ଵୈ ଦ୍ଵିଜ। ସ୍ଵଯମାଚରତେ ପୁଣ୍ଯଂ ସ ଧରୋଦ୍ଧରଣକ୍ଷମଃ
ଯିଏ ସ୍ୱୟଂ ପୁରାଣ ଓ ଆଗମର କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସ୍ୱର୍ଗରେ କିମ୍ବା ଏଠାରେ, ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଯିଏ ପୁଣ୍ୟ କର୍ମ କରନ୍ତି, ସେ ଧରାକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିପାରନ୍ତି—
ଵିଶେଷାଦ୍ଵୈଷ୍ଣଵଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପ୍ରୀଯତେ ପୂଜଯେଚ୍ଚ ଯଃ। ଵିମୁକ୍ତସ୍ସର୍ଵପାପେଭ୍ଯସ୍ସ ଧରୋଦ୍ଧରଣକ୍ଷମଃ
ବିଶେଷକରି, ଯିଏ ଏକ ବୈଷ୍ଣବକୁ ଦେଖି ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି ଓ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ଓ ଧରାକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିପାରନ୍ତି—
ଷଟ୍କର୍ମନିରତୋ ଵିପ୍ରସ୍ସର୍ଵଯଜ୍ଞରତସ୍ସଦା। ଧର୍ମାଖ୍ଯାନପ୍ରିଯୋ ନିତ୍ଯଂ ସ ଧରୋଦ୍ଧରଣକ୍ଷମଃ
ଯିଏ ଛଅ କର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ସବୁବେଳେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞରେ ଲିପ୍ତ, ଧର୍ମ କଥାକୁ ପ୍ରେମ କରନ୍ତି, ସେ ଧରାକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିପାରନ୍ତି—
ଵିଶ୍ଵାସଘାତିନୋ ଯେ ଚ କୃତଘ୍ନା ଵ୍ରତଲୋପିନଃ। ଦ୍ଵିଜଦେଵେଷୁ ଵିଦ୍ଵିଷ୍ଟାଃ ଶାତଯଂତି ଧରାଂ ନରାଃ
ଯେଉଁମାନେ ବିଶ୍ୱାସ ଭଙ୍ଗ କରନ୍ତି, କୃତଘ୍ନ, ବ୍ରତ ଭଙ୍ଗ କରନ୍ତି, ଦ୍ୱିଜ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ଘୃଣା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଧରାକୁ ନଶ୍ଟ କରନ୍ତି—
ଯେ ଚ ମଦ୍ଯରତାଃ ପାପା ଦ୍ଯୂତକର୍ମରତାସ୍ତଥା। ପାଷଂଡପତିତାଲାପାଃ ଶାତଯଂତି ଧରାଂ ନରାଃ
ଯେଉଁମାନେ ମଦ୍ୟରେ ଆସକ୍ତ, ପାପରେ ଲିପ୍ତ, ଜୁଆ ଖେଳନ୍ତି, ପାଖଣ୍ଡୀ ଓ ପତିତଙ୍କ ସଙ୍ଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଧରାକୁ ନଶ୍ଟ କରନ୍ତି—
ସୁକର୍ମରହିତା ଯେ ଚ ନିତ୍ଯୋଦ୍ଵେଗାଶ୍ଚ ନିର୍ଭଯାଃ। ସ୍ମୃତିଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥକୋଦ୍ଵିଗ୍ନାଶ୍ଶାତଯଂତି ଧରାଂ ନରାଃ
ଯେଉଁମାନେ ସୁକର୍ମ ଛାଡ଼ିଛନ୍ତି, ସଦା ଚିନ୍ତିତ ହେଉଛନ୍ତି କିନ୍ତୁ ଭୟହୀନ, ସ୍ମୃତି ଓ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥରେ ବିଚଳିତ, ସେମାନେ ଧରାକୁ ନଶ୍ଟ କରନ୍ତି—
ନିଜଵୃତ୍ତିଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ କୁର୍ଵଂତି ଚାଧମାଂ ଚ ଯେ। ଗୁରୁନିଂଦାରତା ଦ୍ଵେଷାଚ୍ଛାତଯଂତି ଧରାଂ ନରାଃ
ଯେଉଁମାନେ ନିଜ କର୍ମ ଛାଡ଼ି ନିଚ କାମ କରନ୍ତି, ଦ୍ୱେଷରେ ଗୁରୁନିନ୍ଦାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଆନ୍ତି, ସେମାନେ ଧରାକୁ ନଶ୍ଟ କରନ୍ତି—
ଦାତାରଂ ଯେ ରୋଧଯଂତି ପାତକେ ପ୍ରେରଯଂତି ଚ। ଦୀନାନାଥାନ୍ପୀଡଯଂତି ଶାତଯଂତି ଧରାଂ ନରାଃ
ଯେମାନେ ଦାତାଙ୍କୁ ରୋକନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ପାପ କରିବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରନ୍ତି, ଦୁଃଖୀ ଓ ନିରାଶ୍ରୟଙ୍କୁ ନିର୍ଯାତନା ଦିଅନ୍ତି ଏବଂ ପୃଥିବୀକୁ ଧ୍ୱଂସ କରନ୍ତି।
ଏତେ ଚାନ୍ଯେ ଚ ବହଵଃ ପାପକର୍ମକୃତୋ ନରାଃ। ପୁରୁଷାନ୍ପାତଯିତ୍ଵା ତୁ ଶାତଯଂତି ଧରାଂ ନରାଃ
ଏମିତି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନେକ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଅନ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ଅଧୋପତନ କରାଇ ପୃଥିବୀକୁ ନଷ୍ଟ କରନ୍ତି।
ଯ ଇଦଂ ଶୃଣୁଯାଦ୍ରମ୍ଯଂ ଗୁହ୍ଯାଦ୍ଗୁହ୍ଯଂ ପରଂ ହିତମ୍। ନ ତସ୍ଯ ଦୁର୍ଗତିର୍ଦୁଃଖଂ ଦୌର୍ଭାଗ୍ଯଂ ଦୀନତା ଭୁଵି
ଯିଏ ଏହି ଆନନ୍ଦଦାୟକ, ଗୁପ୍ତ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉପକାରୀ କଥା ଶୁଣେ, ସେଠିଏ ପୃଥିବୀରେ କେବେ ଦୁଃଖ, ଅପମୃତ୍ୟୁ, ଅଭାଗ୍ୟ କିମ୍ବା ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଭୋଗିବେ ନାହିଁ।
ନ ଦୈତ୍ଯାଦୌ ଭଵେଜ୍ଜନ୍ମ ସ୍ଵର୍ଲୋକେ ଶାଶ୍ଵତଂ ସୁଖମ୍। ନାକାଲେ ମରଣଂ ତସ୍ଯ ନ ଚ ପାପୈଃ ପ୍ରଲିପ୍ଯତେ
ସେ ଦାନବ ଓ ଅନ୍ୟ କୁକର୍ମୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ନେଇନାହାନ୍ତି, ସ୍ୱର୍ଗରେ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ସୁଖ ମିଳେନାହିଁ, ତାଙ୍କର ଅକାଳ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏନାହିଁ, ଏବଂ ପାପରେ ଲିପ୍ତ ହେବେ ନାହିଁ।
ଇହ ସର୍ଵଜନାଧ୍ଯକ୍ଷସ୍ତ୍ରିଦିଵେ ତ୍ରିଦିଵେଶ୍ଵରଃ। କଲ୍ପଂକଲ୍ପଂ ଦିଵଂ ଭୁକ୍ତ୍ଵା ମୋକ୍ଷମାର୍ଗଂ ଵ୍ରଜତ୍ଯସୌ
ଏଠାରେ ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଅଧିପତି ହୁଅନ୍ତି, ସ୍ୱର୍ଗରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୁଅନ୍ତି, ଅନେକ କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ୱର୍ଗର ସୁଖ ଭୋଗି ମୋକ୍ଷର ପଥକୁ ଯାଆନ୍ତି।
ଵୈଶଂପାଯନ ଉଵାଚ- ପ୍ରଭଵତ୍ଯଯମାକାଶେ ନିତ୍ଯଂ ଦ୍ଵିଜଵର ପ୍ରଭୋ। କୋଽଯଂ କୋ ଵା ପ୍ରଭାଵୋସ୍ଯ କୁତ୍ର ଜାତୋ ଘୃଣୀଶ୍ଵରଃ
ୱୈଶଂପାୟନ କହିଲେ: ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହା ସଦା ଆକାଶରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଛି। ଏହା କ'ଣ? ଏହି ପ୍ରଭା କାହାର? ଏହି କରୁଣାମୟ ପ୍ରଭୁ କେଉଁଠି ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ?
କିଂ କରୋତି ହି କାର୍ଯଂ ଵୈ ଯତୋ ରଶ୍ମିମଯୋ ଭୃଶମ୍। ଦେଵୈର୍ମୁନିଵରୈସ୍ସିଦ୍ଧୈଶ୍ଚାରଣୈର୍ଦୈତ୍ଯରାକ୍ଷସୈଃ
ଏହି ତୀବ୍ର କିରଣମୟ ଦେହ ଥିବା ତାଙ୍କର କାହିଁକି ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ? ସେ କ'ଣ କରନ୍ତି? ଦେବତା, ଋଷି, ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣ, ଦାନବ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ—
ନିଖିଲୈର୍ମାନୁଷୈଃ ପୂଜ୍ଯଃ ସଦୈଵ ବ୍ରାହ୍ମଣାଦିଭିଃ। ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ-। ପରମଂ ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ତେଜୋ ବ୍ରହ୍ମଦେହାଦ୍ଵିନିସ୍ସୃତମ୍
ସମସ୍ତ ମାନବ, ବିଶେଷକରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସଦା ତାଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି। ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଏହା ପରମ ବ୍ରହ୍ମର ତେଜ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।
ସାକ୍ଷାଦ୍ବ୍ରହ୍ମମଯଂ ଵିଦ୍ଧି ଧର୍ମକାମାର୍ଥମୋକ୍ଷଦମ୍। ମଯୂଖୈର୍ନିର୍ମଲୈଃ କୂଟମତିଚଂଡଂ ସୁଦୁଃସହମ୍
ଏହା ସିଧାସଳଖ ବ୍ରହ୍ମମୟ, ଧର୍ମ, କାମ, ଅର୍ଥ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ, ଏହାର କିରଣଗୁଡ଼ିକ ଶୁଦ୍ଧ, ତୀବ୍ର ଓ ଅତି ଅସହ୍ୟ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପ୍ରଦୁଦ୍ରୁଵୁର୍ଲୋକାଃ କରୈଶ୍ଚଂଡୈଃ ପ୍ରପୀଡିତାଃ। ତତଶ୍ଚ ସାଗରାଃ ସର୍ଵେ ଵରନଦ୍ଯୋ ନଦାଦଯଃ
ଏହାକୁ ଦେଖି ଲୋକମାନେ ଭୟରେ ପଳାଇଗଲେ, ତୀବ୍ର କିରଣରେ ପୀଡ଼ିତ ହେଲେ; ତାପରେ ସମସ୍ତ ସାଗର, ବଡ଼ ନଦୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଝରାଗୁଡ଼ିକ—
ଶୁଷ୍ଯଂତି ଜଂତଵସ୍ତତ୍ର ମ୍ରିଯଂତେ ଚାତୁରା ଜନାଃ। ଅଥ ଶକ୍ରାଦଯୋ ଦେଵା ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ସମୁପାଗତାଃ
ସେଠାରେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଶୁଷ୍କ ହେଇଗଲେ, ଚତୁର ଲୋକମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ; ତାପରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ।
ଇମମର୍ଥଂ ତଦା ପ୍ରୋଚୁର୍ଦେଵାଂଶ୍ଚ ଵିଧିରବ୍ରଵୀତ୍। ଆଦିର୍ବ୍ରହ୍ମତନୋର୍ଦେଵାଃ ସତ୍ତ୍ଵଗୋ ଜନକଃ ପ୍ରଭୁଃ
ସେବେ, ଦେବତାମାନେ ଏହି କଥା କହିଲେ, ତେବେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା କହିଲେ: ଦେବତାମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସେହି ପ୍ରଭୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଉତ୍ପାଦକ।
ଅଯଂ ରଜୋମଯଃ ସାକ୍ଷାତ୍ସୁଧାଂଶୁସ୍ତନୁମଧ୍ଯଗଃ। ଏତାଭ୍ଯାଂ ପାଲିତା ଲୋକାସ୍ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ସଚରାଚରାଃ
ଏହି ତେଜ ରଜୋଗୁଣରୁ ଗଠିତ, ସିଧାସଳଖ ଅମୃତ କିରଣମୟ, ଦେହ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ; ଏହି ଦୁଇଏ ଦ୍ୱାରା ତିନି ଲୋକର ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତ ସୁରକ୍ଷିତ।
ଦିଵ୍ଯୋପପାଦକା ଦେଵା ଯେ ଵାତ୍ରୈଵ ଜରାଯୁଜାଃ। ଅଂଡଜାଃ ସ୍ଵେଦଜାଶ୍ଚୈଵ ଯେ ଵାତ୍ରୈଵୋଦ୍ଭିଜ୍ଜାଦଯଃ
ଦେବତାମାନେ ଦିବ୍ୟ ଉପାୟରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ଏଠାରେ ଗର୍ଭ, ଡିମ୍ବ, ଘମ, ଓ ଅଙ୍କୁର ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ—
ସୂର୍ଯସ୍ଯାସ୍ଯ ପ୍ରଭାଵଂ ତୁ ଵକ୍ତୁମେଵ ନ ଶକ୍ନୁମଃ। ଅନେନ ରକ୍ଷିତା ଲୋକା ଜନିତାଃ ପାଲିତା ଧ୍ରୁଵମ୍
ଏହି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ପ୍ରଭାବ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବାକୁ ଆମେ ସକ୍ଷମ ନୁହେଁ; ଏହିଏ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ସୁରକ୍ଷା, ସୃଷ୍ଟି ଓ ପାଳନ କରିଥାନ୍ତି।
ଅସ୍ଯୈଵ ସଦୃଶୋ ନାସ୍ତି ସର୍ଵେଷାଂ ପରିରକ୍ଷଣାତ୍। ଯଂ ଚ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାପ୍ଯୁଷଃକାଲେ ପାପରାଶିଃ ପ୍ରଲୀଯତେ
ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା କରିବାରେ ତାଙ୍କ ସମାନ କେହି ନାହାନ୍ତି; ଉଷାକାଳରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ପାପ ଦୂରିଯାଏ।
ତମାରାଧ୍ଯ ଜନା ମୋକ୍ଷଂ ସାଧଯଂତି ଦ୍ଵିଜାତଯଃ। ସଂଧ୍ଯୋପାସନକାଲେ ତୁ ଵିପ୍ରା ବ୍ରହ୍ମଵିଦଃ କିଲ
ତାଙ୍କୁ ଉପାସନା କରି ଲୋକମାନେ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରନ୍ତି; ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନେ ସଂଧ୍ୟା ବେଳେ ଉପାସନା କରନ୍ତି।
ଉଦ୍ବାହଵୋ ଭଵଂତ୍ଯେଵ ତେ ଚ ଦେଵପ୍ରପୂଜିତାଃ। ଅସ୍ଯୈଵ ମଂଡଲସ୍ଥାଂ ଚ ଦେଵୀଂ ସଂଧ୍ଯାସ୍ଵରୂପିଣୀଂ
ସେମାନେ ହାତ ଉଠାଇ ପୂଜା କରନ୍ତି ଏବଂ ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି; ସେହି ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳରେ ସଂଧ୍ୟା ଦେବୀ ବିରାଜିତା।
ସମୁପାସ୍ଯ ଦ୍ଵିଜାସ୍ସର୍ଵେ ଲଭଂତେ ସ୍ଵର୍ଗମୋକ୍ଷକୌ। ଧରାଯାଂ ପତିତୋଚ୍ଛିଷ୍ଟାଃ ପୂତାସ୍ତେ ଚାସ୍ଯ ରଶ୍ମିଭିଃ
ସମସ୍ତ ଦ୍ବିଜମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଉପାସନା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁହେଁ ପାଆନ୍ତି; ଏହି ପୃଥିବୀରେ ପତିତ କିମ୍ବା ଅପବିତ୍ର ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର କିରଣରେ ପବିତ୍ର ହୋଇଯାନ୍ତି।
ସଂଧ୍ଯୋପାସନମାତ୍ରେଣ କଲ୍ମଷାତ୍ପୂତତାଂ ଵ୍ରଜେତ୍। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚାଂଡାଲକଂ ଗୋଘ୍ନଂ ପତିତଂ କୁଷ୍ଠସଂଗତମ୍
କେବଳ ସନ୍ଧ୍ୟା ବେଳେ ଉପାସନା କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏକ ଚାଣ୍ଡାଳ, ଗୋହତ୍ୟାକାରୀ, ପତିତ କିମ୍ବା କୁଷ୍ଟରୋଗୀକୁ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ, ପାପରୁ ପବିତ୍ରତା ମିଳିଯାଏ।