ମିଥୁନେ କଲହୋ ନିତ୍ଯଂ ମର୍ତ୍ଯସ୍ତୁ ପରିକୀର୍ତିତଃ। ପ୍ରକୃତ୍ଯା ଚପଲୋ ନିତ୍ଯଂ ସଦା ଭୋଜନଚଂଚଲଃ
ଯିଏ ସବୁବେଳେ ଜୋଡ଼ି ସହ କଲହ କରେ, ସେ ପ୍ରକୃତିରୁ ଅସ୍ଥିର, ସଦା ଖାଇବା ପାଇଁ ଚଞ୍ଚଳ।
ପ୍ଲଵଗଃ କାନନପ୍ରୀତୋ ନରଃ ଶାଖାମୃଗୋ ଭୁଵି। ସୂଚକୋ ଭାଷଯା ବୁଧ୍ଯା ସ୍ଵଜନେଽନ୍ଯଜନେଷୁ ଚ
ବନକୁ ଭଲପାଉଥିବା ବାନର, ପୃଥିବୀରେ ଶାଖାରେ ଘୁରୁଥିବା ହରିଣ ସଦୃଶ; ଯିଏ ନିଜ ଓ ଅନ୍ୟର ମଧ୍ୟରେ କଥା ଓ ବୁଦ୍ଧିରେ ପ୍ରକାଶ କରେ।
ଉଦ୍ଵେଗଜନକତ୍ଵାଚ୍ଚ ସ ପୁମାନୁରଗଃ ସ୍ମୃତଃ। ବଲଵାନ୍କ୍ରାଂତଶୀଲଶ୍ଚ ସତତଂ ଚାନପତ୍ରପଃ୧୦୦ 1.76.
ଯିଏ ଅନ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ଚିନ୍ତା ଦେଉଥାଏ, ସେ ପୁରୁଷକୁ ଆସକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସେ ସବୁବେଳେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସୀମା ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରେ, ଏବଂ କେବେ ଲଜ୍ଜା ମାନେନାହିଁ।
ପୂତିମାଂସପ୍ରିଯୋ ଭୋଗୀ ନୃସିଂହସ୍ସମୁଦାହୃତଃ। ତତ୍ସ୍ଵନାଦେଵ ସୀଦଂତି ଭୀତା ଅନ୍ଯେ ଵୃକାଦଯଃ
ପଚା ମାଂସ ଭଲପାଉଥିବା ଭୋଗୀକୁ ନରସିଂହ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ତାଙ୍କ ଗର୍ଜନରେ, ଭୟଭୀତ ଓଲି ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଭୟରେ ଲୁଚିଯାନ୍ତି।
ଦ୍ଵିରଦାଦି ନରା ଯେ ଚ ଜ୍ଞାଯଂତେ ଦୂରଦର୍ଶିନଃ। ଏଵମାଦି କ୍ରମେଣୈଵ ଵିଜାନୀଯାନ୍ନରେଷୁ ଚ
ଯେମିତି ହାତୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଶୁମାନେ ଦୂରରୁ ଚିହ୍ନଟ ହେବାକୁ ସମର୍ଥ, ସେହିପରି ମଣିଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହିପ୍ରକାର କ୍ରମକ୍ରମେ ଚିହ୍ନିବା ଉଚିତ୍।
ସୁରାଣାଂ ଲକ୍ଷଣଂ ବ୍ରୂମୋ ନରରୂପଂ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତମ୍। ଦ୍ଵିଜଦେଵାତିଥୀନାଂ ଚ ଗୁରୁସାଧୁତପସ୍ଵିନାମ୍
ଏବେ ଆମେ ଦେବତାମାନେ ମଣିଷ ରୂପେ ଥିବା ସ୍ୱଭାବ, ଦ୍ୱିଜ, ଦେବତା, ଅତିଥି, ଗୁରୁ, ସାଧୁ ଓ ତପସ୍ୱୀମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବା।
ପୂଜାତପୋରତୋନିତ୍ଯଂ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରେଷୁ ନୀତିଷୁ। କ୍ଷମାଶୀଲୋ ଜିତକ୍ରୋଧଃ ସତ୍ଯଵାଦୀ ଜିତେଂଦ୍ରିଂଯଃ
ଯିଏ ପ୍ରତିଦିନ ପୂଜା, ତପ, ଓ ବିଧିବିଧାନରେ ନିରତ, ଧର୍ମ ଓ ନୀତି ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଧୈର୍ଯ୍ୟଶୀଳ, କ୍ରୋଧକୁ ଜୟ କରିଥିବା, ସତ୍ୟ କଥା କହୁଥିବା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖିଥିବା—
ଦଯାଲୁର୍ଦଯିତୋ ଲୋକେ ରୂପଵାନ୍ମଧୁରସ୍ଵରଃ। ଵାଗୀଶଃ ସର୍ଵକାର୍ଯେଷୁ ଗୁଣୀ ଦକ୍ଷୋ ମହାବଲଃ
ସେ ଲୋକରେ ଦୟାଳୁ ଓ ସ୍ନେହଶୀଳ, ରୂପଶୀଳୀ, ମଧୁର ସ୍ୱର ଥିବା, ସମସ୍ତ କାମରେ ନିପୁଣ ଓ ଶିଳ୍ପୀ, ଗୁଣବାନ୍, ଦକ୍ଷ ଓ ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ—
ସାକ୍ଷରଶ୍ଚାପି ଵିଦ୍ଵାଂଶ୍ଚ ଗୀତନୃତ୍ଯାର୍ଥତତ୍ତ୍ଵଵିତ୍। ଆତ୍ମଵିଦ୍ଯାଦିକାର୍ଯେଷୁ ସର୍ଵତଂତ୍ରୀସ୍ଵରେଷୁ ଚ
ଅକ୍ଷରଜ୍ଞ ଓ ପଣ୍ଡିତ, ସଙ୍ଗୀତ ଓ ନୃତ୍ୟର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିଥିବା, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଓ ଏହା ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟାରେ ସ୍ୱାଧୀନ—
ହଵିଷ୍ଯେଷୁ ଚ ସର୍ଵେଷୁ ଗଵ୍ଯେଷୁ ଚ ନିରାମିଷେ। ସଦ୍ଯୋଗାସ୍ଵାଦଦ୍ରଵ୍ଯେ ଚ ପ୍ରତ୍ଯଗ୍ରେ ଚାତିଶୋଭନେ
ସମସ୍ତ ହବିଷ୍ୟ ଓ ଦୁଧ ଦ୍ରବ୍ୟରେ, ମାଂସ ରହିତ ଦୁଧ ଦ୍ରବ୍ୟରେ, ଏବଂ ନୂତନ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଓ ବହୁତ ଶୋଭାପୂର୍ଣ୍ଣ ପଦାର୍ଥରେ—
ଗଂଧମାଲ୍ଯେଷୁ ଵସ୍ତ୍ରେଷୁ ଶାସ୍ତ୍ରେଷ୍ଵାଭରଣେଷୁ ଚ। ସଂପ୍ରୀତଶ୍ଚାତିଥୌ ଦାନେ ପାର୍ଵଣାଦିଷୁ କର୍ମସୁ
ସୁଗନ୍ଧି ମାଳା, ବସ୍ତ୍ର, ଶାସ୍ତ୍ର, ଆଭୂଷଣରେ, ଅତିଥି ସେବା, ଦାନ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଇତ୍ୟାଦି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି—
ସ୍ନାନଦାନାଦିଭିଃ କାର୍ଯେ ଵ୍ରତୈର୍ଯଜ୍ଞୈଃ ସୁରାର୍ଚନୈଃ। କାଲୋ ଗଚ୍ଛତି ପାଠୈଶ୍ଚ ନ କ୍ଲୀବଂ ଵାସରଂ ଭଵେତ୍
ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ, ବ୍ରତ, ଯଜ୍ଞ ଓ ଦେବତା ପୂଜା ଦ୍ୱାରା ଦିନ କଟେ, ପାଠ ପଢି ଦିନ କ୍ଷୟ ହୁଏ, କେବେ ମଧ୍ୟ ଦିନ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଅଯମେଵ ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ସଦାଚାରୋ ନିରଂତରମ୍। ଦେଵଵନ୍ମାନଵାଚାରୋ ଗୀଯତେ ମୁନିସତ୍ତମୈଃ
ଏହି ହେଉଛି ମଣିଷମାନଙ୍କର ସଦାଚାର, ଦେବତାଙ୍କ ପରି ମଣିଷଙ୍କ ଆଚରଣକୁ ମୁନିମାନେ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି।
କିଂତୁ ସତ୍ତ୍ଵାଧିକୋ ଦେଵୋ ମନୁଷ୍ଯୋ ଭୀତ ଏଵ ଚ। ଗଂଭୀରଃ ସର୍ଵଦା ଦେଵଃ ସଦୈଵ ମାନଵୋ ମୃଦୁଃ
ତଥାପି, ଦେବତା ସତ୍ତାରେ ଅଧିକ, ମଣିଷ ସଦା ଭୟଭିତ, ଦେବତା ସଦା ଗଭୀର, ମଣିଷ ସଦା ମୃଦୁ।
ଦ୍ଵଯୋସ୍ତୁତ୍ଯା ଚ ସଂପ୍ରୀତିର୍ନ ଦୈତ୍ଯାଦୌ ଭଵେତ୍କିଲ। ପ୍ରୀତିଭାଵଂ ପରଂ ସୌଖ୍ଯଂ ସୌହୃଦଂ ସୁକୃତଂ ଶୁଭମ୍
କିନ୍ତୁ, ଦେବତା ଓ ଦାନବ ଇତ୍ୟାଦିଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପୃକ୍ତି ହୁଏ ନାହିଁ; ସ୍ନେହ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତମ ସୁଖ, ମିତ୍ରତା, ପୁଣ୍ୟ ଓ ଶୁଭ ଲାଭ ହୁଏ।
ଦୈଵମାନୁଷଯୋରେଵ ଦୈତ୍ଯରାକ୍ଷସଯୋସ୍ତଥା। ପ୍ରେତାଦୀନାଂ ଚ ପ୍ରେତେଷୁ ପଶୌ ପ୍ରୀତିଃ ପଶୋରପି
ଦେବତା ଓ ମଣିଷ, ଦାନବ ଓ ରାକ୍ଷସ, ପିତୃମାନେ ପିତୃମାନଙ୍କ ସହିତ, ପଶୁମାନେ ନିଜ ପଶୁମାନଙ୍କ ସହିତ ସ୍ନେହ କରନ୍ତି।
କାକାଦଯଃ ସ୍ଵଜାତୌ ଚ ତଥାନ୍ଯେ ଚ ସ୍ଵଜାତିଷୁ। ପ୍ରୀତା ଭଵଂତି ଚାପ୍ରୀତା ଵିଦ୍ଯା ତେଷାଂ ଚ ଲକ୍ଷଣମ୍
କାଉଁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପକ୍ଷୀମାନେ ନିଜ ଜାତିରେ ହିଁ ପ୍ରେମ କରନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଜାତିରେ; ସ୍ନେହ ଓ ଅସ୍ନେହ ତାଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ।
ଏଵଂ ପୁଣ୍ଯଵିଶେଷେଣ ସଵିଶେଷା ସୁଜାତିଷୁ। ପ୍ରିଯାପ୍ରିଯଂ ଵିଜାନୀଯାତ୍ପୁଣ୍ଯାପୁଣ୍ଯଂ ଗୁଣାଗୁଣମ୍
ଏପରି, ପୁଣ୍ୟର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତମ ଜନ୍ମରେ କିଏ ପ୍ରିୟ ଓ କିଏ ଅପ୍ରିୟ, କିଏ ପୁଣ୍ୟ କିଏ ଅପୁଣ୍ୟ, କିଏ ଗୁଣୀ କିଏ ଦୋଷୀ ଚିହ୍ନିବା ଉଚିତ୍।
ଦଂପତ୍ଯୋର୍ନ ସୁଖଂ କିଂଚିଜ୍ଜାତିଭେଦାନ୍ନୃଣାଂ ଭୁଵି। ସ୍ଵଜାତିଷୁ ଭଵେତ୍ପ୍ରୀତିର୍ମୁକ୍ତୋ ଵା ନିରଯେପି ଵା
ପୃଥିବୀରେ ଦମ୍ପତିମାନେ ଜାତିଭିନ୍ନତାରେ କେବେ ସୁଖ ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ; ନିଜ ଜାତିରେ ହିଁ ସ୍ନେହ ହୁଏ, ମୁକ୍ତ ହେଉ କିମ୍ବା ନରକରେ ଥିବା ହେଉ।
ଅତିପୁଣ୍ଯାଲ୍ଲଭେଦାଯୁଃ ଶୋଭନାଃ ପୁଣ୍ଯକାରିଣଃ। ପାପାତ୍ମାନୋ ଲଭଂତେଽନ୍ତଂ ଯେ ଚ ଦୈତ୍ଯାଦଯୋ ନରାଃ
ଅତି ପୁଣ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପୁଣ୍ୟ କରିଥିବା ଲୋକେ ଶୋଭାପୂର୍ଣ୍ଣ ଜୀବନ ପାଆନ୍ତି; ପାପୀ ଓ ଦାନବ ଇତ୍ୟାଦି ମଣିଷମାନେ ଶେଷରେ ନଶ୍ୱର ହୁଅନ୍ତି।
କୃତେ ଜାତାଃ ସୁରା ଭୂମୌ ନ ଦୈତ୍ଯାଶ୍ଚାନ୍ଯଜାତଯଃ। ତ୍ରେତାଯାମେକପାଦଂ ଚ ଦ୍ଵିପଦଂ ଦ୍ଵାପରେ ଯୁଗେ
କୃତଯୁଗରେ ପୃଥିବୀରେ କେବଳ ଦେବତାମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ଦାନବ ଓ ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମ ନଥିଲା; ତ୍ରେତାରେ ଏକ ପଦ, ଦ୍ୱାପରରେ ଦୁଇ ପଦ ଥିଲା—
ସଂଧ୍ଯାଯାଂ ଚ କଲେରେଵ ସର୍ଵପାଦଂ ଚ ସଂକୁଲମ୍। ଦେଵାଦୀନାଂ ଭଵେଜ୍ଜାତଂ ଭାରତଂ ଯତ୍ପ୍ରଵର୍ତିତମ୍
ସଂଧ୍ୟା ଓ କଳିଯୁଗରେ ସମସ୍ତ ପଦ ଏବଂ ବିକଳତା ଦେଖାଯାଏ; ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ଜନ୍ମ, ହେ ଭାରତ, ଯେପରି ନିୟମିତ, ସେପରି ଚାଲିଛି।
ଯେ ତେ ଦୁର୍ଯୋଧନସ୍ଯୈଵ ଯୋଧାଃ ସୈନ୍ଯାଦଯସ୍ତଥା। ତେ ଚ ଦୈତ୍ଯାଦଯଃ ସର୍ଵେ ଯେ ଚ କର୍ଣାଦଯୋ ଭୁଵି
ଯେଉଁମାନେ ଦୁର୍ୟୋଧନଙ୍କ ସେନା ଓ ଯୋଦ୍ଧା, ସେମାନେ ଓ ଦୈତ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ କର୍ଣ୍ଣ ଭଳି ପୃଥିବୀରେ ଥିଲେ—
ଗାଂଗେଯୋ ଵସୁମୁଖ୍ଯଶ୍ଚ ଦ୍ରୋଣୋ ଦେଵମୁନିଃ ପ୍ରଭୁଃ। ଅଶ୍ଵତ୍ଥାମା ହରଃ ସାକ୍ଷାଦ୍ଧରିର୍ନଂଦକୁଲୋଦ୍ଭଵଃ
ଗଙ୍ଗାପୁତ୍ର, ବସୁମୁଖ୍ୟ, ଦ୍ରୋଣ ଦେବମୁନି ଓ ପ୍ରଭୁ, ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମା ଯିଏ ସ୍ୱୟଂ ହର, ଏବଂ ନନ୍ଦବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ହରି—
ପଂଚେଂଦ୍ରାଃ ପାଂଡଵା ଜାତା ଵିଦୁରୋ ଧର୍ମ ଏଵ ଚ। ଗାଂଧାରୀ ଦ୍ରୌପଦୀ କୁଂତୀ ଚୈତା ଦେଵ୍ଯୋ ଧରାତଲେ
ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ର ଯେଉଁମାନେ ପାଣ୍ଡବ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ବିଦୁର ଯିଏ ଧର୍ମ ସ୍ୱୟଂ, ଗାନ୍ଧାରୀ, ଦ୍ରୌପଦୀ ଓ କୁନ୍ତୀ—ଏହି ସମସ୍ତେ ଧରାରେ ଦେବୀମାନେ—
ଦେଵଦୈତ୍ଯାଃ କଲେର୍ମଧ୍ଯେ ଦୈତ୍ଯାଶ୍ଶେଷେ ଚ ମାନଵାଃ। ଉତ୍ପତ୍ସ୍ଯଂତେ ସଦା ପ୍ରେତାଃ କ୍ରଵ୍ଯାଦାଃ ପଶୁପକ୍ଷିଣଃ
କଳିଯୁଗରେ ଦେବ ଓ ଦୈତ୍ୟ, ଶେଷରେ ଦୈତ୍ୟ ଓ ମଣିଷମାନେ; ସବୁବେଳେ ପୈତୃକ, ମାଂସଭୋଜୀ, ପଶୁ ଓ ପକ୍ଷୀ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି—
ତେଷାଂ ଚ କୁଲଟା ଦାସୀ ନିତ୍ଯକଷ୍ଟା ଯଵୀଯସୀ। ନିତ୍ଯଂ ଦ୍ଵଂଦ୍ଵେଷୁ ସଂପ୍ରୀତ୍ଯା ତେଷାମାଚାରଭାଷିଣୀ
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଶୁଚି ନାରୀ, ଦାସୀ, ସଦା ଦୁଃଖିତ ଓ କମ୍ବୟସ୍କ, ସବୁବେଳେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ଲିପ୍ତ, ସେମାନଙ୍କ ଆଚରଣ ଓ କଥାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉଥିବା—
କିଲ୍ବିଷେଷୁ ଚ ସର୍ଵେଷୁ କଲହେଽନ୍ଯାଯକର୍ମଣି। ରତା ଦୈତ୍ଯାଦଯୋ ଯେ ତେ ସର୍ଵେ ନିରଯଗାମିନଃ
ସମସ୍ତ ପାପ, ବିବାଦ ଓ ଅନ୍ୟାୟ କାମରେ ଯେଉଁ ଦୈତ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଆସକ୍ତ, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ନରକକୁ ଯିବେ—
ଵୈଶଂପାଯନ ଉଵାଚ-। ଦୈତ୍ଯାଦୀନାଂ ମୃଷାଭାଵାତ୍ସୁରତ୍ଵଂ ନ ସୁରାଲଯମ୍। କଥଂ ଭୋଗ୍ଯଂ କଥଂ ସୌଖ୍ଯମାରୋଗ୍ଯଂ ବଲସଂଚଯମ୍
ବୈଶଂପାୟନ କହିଲେ— ଦୈତ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ମିଥ୍ୟା ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା ଦେବତ୍ୱ ଦେବଲୋକକୁ ନେଇଯିବ ନାହିଁ; କିପରି ଭୋଗ, ସୁଖ, ଆରୋଗ୍ୟ କିମ୍ବା ଶକ୍ତି ସଂଚୟ ହେବ?
ରାଜ୍ଯମାଯୁସ୍ତଥା କୀର୍ତିରଭୀଷ୍ଟଂ ଦଯିତଂ ବଲମ୍। ନୀତିଵିଦ୍ଯାଦିକଂ ଭାଵ୍ଯଂ ଜନ୍ମଵୃଦ୍ଧଂ ସନାତନମ୍
ରାଜ୍ୟ, ଆୟୁଷ୍ୟ, କୀର୍ତ୍ତି, ଆକାଂକ୍ଷିତ ବସ୍ତୁ, ପ୍ରେମ, ଶକ୍ତି, ନୀତି, ଜ୍ଞାନ ଓ ଏହିପରି, ଜନ୍ମ ଓ ବୃଦ୍ଧି, ଏବଂ ଯାହା ସନାତନ—