ଯମାକ୍ଷରକୃତାଂ ମାଲାଂ ସ୍ଫୁଟଂ ଶୌରିଃ ପ୍ରମାର୍ଜତି । ଶ୍ରୀଚଂଦନଂ ସକର୍ପୂରମଗୁରୁଂ ଚ ସକୁଂକୁମମ୍
ଯେ ଅକ୍ଷରରେ ତିଆରି ମାଳାକୁ ଶୌରି ସଫା କରନ୍ତି, ଏହି ମାଳା ସହିତ ଚନ୍ଦନ, କର୍ପୂର, ଅଗୁରୁ ଓ କୁଙ୍କୁମ ମିଶିଥାଏ—
କେତକୀ ଦୀପଦାନଂ ଚ ସର୍ଵଦା କେଶଵପ୍ରିଯମ୍ । କାର୍ତିକେ କେତକୀପୁଷ୍ପଂ ଦତ୍ତଂ ଯେନ କଲୌ ଯୁଗେ
କେତକୀ ପୁଷ୍ପ ଓ ଦୀପ ଦାନ ସଦା କେଶବଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ। କଳିଯୁଗରେ କାର୍ତିକ ମାସରେ ଯେଉଁ ଲୋକ କେତକୀ ପୁଷ୍ପ ଦେଇଥାଏ—
ଦୀପଦାନଂ ମହାସେନ କୁଲାନାଂ ତାରଯେଚ୍ଛତମ୍ । ସରୋରୁହାଣି ତୁଲସୀ କେତକୀ ମୁନିପୁଷ୍ପକମ୍
ଦୀପ ଦାନ ଏକ ଶତ କୁଳକୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ। ଲୋଟସ, ତୁଳସୀ, କେତକୀ ଓ ମୁନି ପୁଷ୍ପ—
କାର୍ତିକେ ଚ ଦିନାନ୍ଯେଵ ଦୀପଦାନଂ ତୁ ପଂଚମମ୍ । କେତକୀମାଲଯା ଯେନ କାର୍ତିକେ ପୁଷ୍ପମଂଡପମ୍
କାର୍ତିକ ମାସର ପଞ୍ଚମ ଦିନରେ ଦୀପ ଦାନ ବିଶେଷ ମହତ୍ତ୍ୱ ରଖିଥାଏ। ଯେଉଁ ଲୋକ କେତକୀ ମାଳା ପିନ୍ଧି କାର୍ତିକରେ ପୁଷ୍ପ ମଣ୍ଡପ ତିଆରି କରନ୍ତି—
କେଶଵସ୍ଯ କୃତଂ ଵତ୍ସ ଵସତିର୍ଦିଵି ତସ୍ଯ ଚ । କେତକୀପୁଷ୍ପକେନୈଵ ପୂଜିତୋ ଗରୁଡଧ୍ଵଜଃ
ଓ ପ୍ରିୟ, କେଶବ କେତକୀ ପୁଷ୍ପରେ ପୂଜିତ ହେଲେ, ସେଉଁ ଲୋକ ପାଇଁ ସ୍ୱର୍ଗରେ ନିବାସ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ।
ସମାଃ ସହସ୍ରଂ ସୁପ୍ରୀତୋ ଜାଯତେ ମଧୁସୂଦନଃ । ଅର୍ଚଯିତ୍ଵା ହୃଷୀକେଶଂ କୁସୁମୈଃ କେତକୀଭଵୈଃ
ମଧୁସୂଦନ ହୃଷୀକେଶଙ୍କୁ କେତକୀ ପୁଷ୍ପରେ ପୂଜା କରିଥିବା ଲୋକ ଉପରେ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବହୁତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।
ପୁଣ୍ଯଂ ତଦ୍ଭଵନଂ ଯାତି କେଶଵସ୍ଯ ଶିଵଂ ଗୁହ । ଦମନକେନାପି ଦେଵେଶଂ ସଂପ୍ରାପ୍ତେ ମଧୁମାଧଵେ
ଓ ଗୁହ, ଯେଉଁ ଘରରେ ମଧୁମାଧବ ଋତୁରେ କେଶବ ଦମନକ ପୁଷ୍ପରେ ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି, ସେଉଁ ଘର ପବିତ୍ର ହୁଏ।
ସମଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅର୍ଚନାଲ୍ଲଭତେ ଫଲମ୍ । ଅଗସ୍ତିକୁସୁମୈର୍ଦେଵଂ ଯୋଽର୍ଚଯେତ ଜନାର୍ଦନମ୍
ଓ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପୂଜା କରିବା ପରେ ଫଳ ମିଳେ। ଯେଉଁ ଲୋକ ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ଅଗସ୍ତି ପୁଷ୍ପରେ ପୂଜା କରନ୍ତି—
ଦର୍ଶନାତ୍ତସ୍ଯ ଭୋ ଵିପ୍ର ନରକାଗ୍ନିଃ ପ୍ରଣଶ୍ଯତି । ନ ତତ୍କରୋତି ଵିପ୍ରର୍ଷେ ତପସା ତୋଷିତୋ ହରିଃ
ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ନରକ ଅଗ୍ନି ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ହରି ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଯେଉଁ ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି, ତାହା ତପସ୍ୟାରେ ମିଳେନାହିଁ।
ଯତ୍କରୋତି ମହାସେନ ମୁନିପୁଷ୍ପୈରଲଂକୃତଃ । ଵିହାଯ ସର୍ଵପୁଷ୍ପାଣି ମୁନିପୁଷ୍ପେଣ କେଶଵମ୍
ମହାସେନ ମୁନି ପୁଷ୍ପରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ପୁଷ୍ପକୁ ଛାଡ଼ି ମୁନି ପୁଷ୍ପରେ କେଶବଙ୍କୁ ଯାହା କରନ୍ତି—
କାର୍ତିକେ ଯୋଽର୍ଚଯେଦ୍ଭକ୍ତ୍ଯା ଵାଜିମେଧଫଲଂ ଲଭେତ୍ । ମୁନିପୁଷ୍ପକୃତାଂ ମାଲାଂ ଯୋ ଦଦାତି ଜନାର୍ଦନେ
କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଯେଉଁଠି ଭକ୍ତି ସହିତ ପୂଜା କରେ, ସେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଏ। ଏବଂ ଯେଉଁଠି ମୁନିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୋଇଥିବା ମାଳା ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ଦାନ କରେ, ସେଉଁଠି ବଡ଼ ଫଳ ମିଳେ।
ଦେଵେଂଦ୍ରୋଽପି ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ କୁରୁତେ ତସ୍ଯ ସତ୍କଥାମ୍ । ଗଵାମଯୁତଦାନେନ ଯତ୍ଫଲଂ ପ୍ରାପ୍ଯତେ ଗୁହ
ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦେବେନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ମହତ୍ତ୍ୱ କଥା କହନ୍ତି। ଦଶ ହଜାର ଗାଁଠି ଦାନ କଲେ ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳେ, ହେ ଗୁହା, ସେଉଁଠି ବଡ଼ ଫଳ ମିଳେ।
ମୁନିପୁଷ୍ପେଣ ଚୈକେନ କାର୍ତିକେ ଲଭତେ ଫଲମ୍ । କୌସ୍ତୁଭେନ ଯଥା ପ୍ରୀତୋ ଯଥା ଚ ଵନମାଲଯା
କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ମୁନିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଏକ ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ବି ଏମିତି ଫଳ ମିଳେ, ଯେପରି କୌସ୍ତୁଭ ମଣି ଓ ବନମାଳା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।
ତୁଲସୀଦଲେନ ସଂପ୍ରୀତଃ କାର୍ତିକେ ଚ ତଥା ହରିଃ । ସିଊ!ତ ଉଵାଚ। ପ୍ରଶ୍ରଯାଵନତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କୁମାରଂ ଭକ୍ତିତତ୍ପରମ୍
କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଏକ ତୁଳସୀ ପତ୍ର ଦେଇଲେ ମଧ୍ୟ ହରି ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ସୂତ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ: ଭକ୍ତିରେ ଲୀନ ଓ ନମ୍ର ହୋଇଥିବା କୁମାରକୁ ଦେଖି।
ପୁନଃ ପ୍ରୋଵାଚ ଭଗଵାନ୍ମହାଦେଵୋ ଵୃଷଧ୍ଵଜଃ । ଈଶ୍ଵର ଉଵାଚ। ଶୃଣୁ ଦୀପସ୍ଯ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ କାର୍ତିକେ ଶିଖିଵାହନ
ପୁଣି ମହାଦେବ, ବୃଷଧ୍ୱଜ ଭଗବାନ କହିଲେ: "ଶୁଣ, କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଦୀପର ମହିମା କଣ, ହେ ଶିଖିବାହନ।"
ପିତରଶ୍ଚୈଵ ଵାଂଚ୍ଛଂତି ସଦା ପିତୃଗଣୈର୍ଵୃତାଃ । ଭଵିଷ୍ଯତି କୁଲେଽସ୍ମାକଂ ପିତୃଭକ୍ତଃ ସୁପୁତ୍ରକଃ
ପିତୃମାନେ ସଦା ତାଙ୍କ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ସହିତ ଏହି ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି: 'ଆମ ବଂଶରେ ଏମିତି ଜଣେ ପୁଅ ହେଉ, ଯିଏ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଭକ୍ତିଶୀଳ ହେବ।'
କାର୍ତିକେ ଦୀପଦାନେନ ଯସ୍ତୋଷଯତି କେଶଵମ୍ । ଘୃତେନ ଦୀପକୋ ଯସ୍ଯ ତିଲତୈଲେନ ଵା ପୁନଃ
କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଯେଉଁଠି କେଶବଙ୍କୁ ଦୀପ ଦେଇ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ, ସେଉଁଠି ଘୃତ କିମ୍ବା ତିଳ ତେଲରେ ଦୀପ ଜଳାଯାଇଥାଉ।
ଜ୍ଵଲତେ ଯସ୍ଯ ସେନାନୀରଶ୍ଵମେଧେନ ତସ୍ଯ କିମ୍ । ତେନେଷ୍ଟଂ କ୍ରତୁଭିଃ ସର୍ଵୈଃ କୃତଂ ତୀର୍ଥାଵଗାହନମ୍
ଯାହାର ଦୀପ ଜଳିଥାଏ, ହେ ସେନାପତି, ତାହା ପାଇଁ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ। ସେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ କରିଥାଏ, ଏବଂ ପବିତ୍ର ସ୍ନାନ ମଧ୍ୟ କରିଥାଏ।
ଦୀପଦାନଂ କୃତଂ ଯେନ କାର୍ତିକେ କେଶଵାଗ୍ରତଃ । କୃଷ୍ଣପକ୍ଷେ ଵିଶେଷେଣ ପୁତ୍ର ପଂଚଦିନାନି ଚ
କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ କେଶବଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଯେଉଁଠି ଦୀପ ଦିଏ, ବିଶେଷକରି କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ପାଞ୍ଚ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ହେ ପୁଅ।
ପୁଣ୍ଯାନି ତେଷୁ ଯୋ ଦତ୍ତେ ଦୀପଂ ସୋଽକ୍ଷଯମାପ୍ନୁଯାତ୍ । ଏକାଦଶ୍ଯାଂ ପରୈର୍ଦତ୍ତଂ ଦୀପଂ ପ୍ରଜ୍ଵାଲ୍ଯ ମୂଷିକା
ଏହି ଦିନଗୁଡ଼ିକରେ ଯେଉଁଠି ଦୀପ ଦିଏ, ସେ ଅକ୍ଷୟ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରେ। ଏକାଦଶୀ ଦିନରେ ଅନ୍ୟେ ଦ୍ୱାରା ଦୀପ ଜଳାଯାଇଥିଲେ ବା ଏକ ଉଠୁରା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ, ସେଉଁଠି ଫଳ ମିଳେ।
ମାନୁଷ୍ଯଂ ଦୁର୍ଲ୍ଲଭଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ପରାଂ ଗତିମଵାପ ସା । ଲୁବ୍ଧକୋଽପି ଚତୁର୍ଦଶ୍ଯାଂ ପୂଜଯିତ୍ଵା ମହେଶ୍ଵରମ୍
ଦୁର୍ଲଭ ମାନବ ଜନ୍ମ ପାଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ଏବଂ ଜଣେ ଶିକାରୀ ମଧ୍ୟ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦିନ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜା କରି।
ନିର୍ଭକ୍ଷଃ ପରମଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୁଲୋକଂ ଜଗାମ ସଃ । ଶ୍ଵପାକସ୍ଯାଶ୍ରଯାଦ୍ଵୈଶ୍ଯା ଦୀପଂ କୃତ୍ଵା ପରୈଃ କୃତମ୍
ଅପବିତ୍ର ଖାଦ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକକୁ ପାଇଲେ ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକକୁ ଗଲେ। ଜଣେ ନାରୀ ଏକ ଚଣ୍ଡାଳଙ୍କ ସହିତ ରହି, ଅନ୍ୟେ ଦ୍ୱାରା ଦୀପ ଦେଇଥିଲେ।
ଶୁଦ୍ଧା ଲୀଲାଵତୀ ଭୂତ୍ଵା ଜଗାମ ସ୍ଵର୍ଗମକ୍ଷଯମ୍ । ଗୋପଃ କଶ୍ଚିଦମାଵସ୍ଯାଂ ପୂଜାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତୁ ଶାର୍ଙ୍ଗିଣଃ
ଶୁଦ୍ଧ ଲୀଳାବତୀ ହୋଇ ସେ ଅକ୍ଷୟ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ। ଏକ ଗୋପ ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନେ ଶାର୍ଙ୍ଗଧାରୀଙ୍କ ପୂଜା ଦେଖି।
ମୁହୁର୍ମୁହୁର୍ଜଯେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ରାଜରାଜେଶ୍ଵରୋଽଭଵତ୍ । ତସ୍ମାଦ୍ଦୀପାଃ ପ୍ରଦାତଵ୍ଯା ରାତ୍ରାଵସ୍ତମତେ ରଵୌ
ବାରମ୍ବାର 'ଜୟ' ବୋଲି କହି ସେ ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାଜା ହେଲେ। ତେଣୁ ଦୀପଗୁଡ଼ିକୁ ରାତିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଠିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେବା ଉଚିତ।
ଗୃହେଷୁ ସର୍ଵଗୋଷ୍ଠେଷୁ ସର୍ଵେଷ୍ଵାଯତନେଷୁ ଚ । ଦେଵାଲଯେଷୁ ଦେଵାନାଂ ଶ୍ମଶାନେଷୁ ସରସ୍ସୁ ଚ
ଘରେ, ସମସ୍ତ ଗୋଶାଳାରେ, ସମସ୍ତ ଦେବାଳୟରେ, ଦେବତାଙ୍କ ମନ୍ଦିରରେ, ଶ୍ମଶାନରେ ଓ ସରୋବରରେ।
ଘୃତାଦିନା ଶୁଭାର୍ଥାଯ ଯାଵତ୍ପଂଚଦିନାନି ଚ । ପାପିନଃ ପିତରୋ ଯେ ଚ ଲୁପ୍ତପିଂଡୋଦକକ୍ରିଯାଃ । ତେପି ଯାଂତି ପରାଂ ମୁକ୍ତିଂ ଦୀପଦାନସ୍ଯ ପୁଣ୍ଯତଃ
ଘୃତ ଓ ଅନ୍ୟ ଶୁଭ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପାଞ୍ଚ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୀପ ଦେବା ଦ୍ୱାରା, ଯେଉଁ ପାପୀ ପିତୃମାନେ ଯାହାଙ୍କର ପିଣ୍ଡ ଓ ଜଳ କ୍ରିୟା ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଇଛି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୀପ ଦାନର ପୁଣ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି।
ଇତି ଶ୍ରୀପାଦ୍ମେ ମହାପୁରାଣେ ପଂଚପଂଚାଶତ୍ସହସ୍ରସଂହିତାଯାମୁତ୍ତରଖଂଡେ କାର୍ତ୍ତିକମାହାତ୍ମ୍ଯେ ଦୀପ ଗଂଧ ଧାତ୍ରୀ ମାହାତ୍ମ୍ଯଵର୍ଣନୋ ନାମ ଏକଵିଂଶତ୍ଯଧିକଶତତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏଭଳି ଶ୍ରୀପଦ୍ମ ମହାପୁରାଣରେ, ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାଶି ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଥିବା ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡର କାର୍ତ୍ତିକ ମାହାତ୍ମ୍ୟରେ, 'ଦୀପ, ଗନ୍ଧ ଓ ଧାତ୍ରୀର ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣନା' ନାମକ ଏକଶେଏକବିଂଶତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ।
କାର୍ତିକେଯ ଉଵାଚ। ଦୀପାଵଲିଫଲଂ ନାଥ ଵିଶେଷାଦ୍ବ୍ରୂହି ସାଂପ୍ରତମ୍ । କିମର୍ଥଂ କ୍ରିଯତେ ସା ତୁ ତସ୍ଯାଃ କା ଦେଵତା ଭଵେତ୍
କାର୍ତ୍ତିକେୟ କହିଲେ: "ହେ ପ୍ରଭୁ, ଦୀପାବଳିର ବିଶେଷ ଫଳ କଣ, ଏହି ପୂଜା କାହିଁକି କରାଯାଏ ଏବଂ ଏହାର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ଦେବୀ କିଏ, ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ।"
କିଂ ଚ ତତ୍ର ଭଵେଦ୍ଦେଯଂ କିଂ ନ ଦେଯଂ ଵଦ ପ୍ରଭୋ । ପ୍ରହର୍ଷଃ କୋଽତ୍ର ନିର୍ଦିଷ୍ଟଃ କ୍ରୀଡା କାତ୍ର ପ୍ରକୀର୍ତିତା
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏଠାରେ କଣ ଦେବା ଉଚିତ ଏବଂ କଣ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଏହି ବିଷୟରେ ମୋତେ କହନ୍ତୁ । ଏଠାରେ କେଉଁ ପ୍ରକାରର ଆନନ୍ଦ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି ଏବଂ କେଉଁ ଖେଳା କଥା କହାଯାଇଛି ?
ସୂତ ଉଵାଚ। ଇତି ସ୍କଂଦଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଭଗଵାନ୍କାମଶୋଷଣଃ । ସାଧୂକ୍ତ୍ଵା କାର୍ତିକଂ ଵିପ୍ରାଃ ପ୍ରହସନ୍ନିଦମବ୍ରଵୀତ୍
ସୂତ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଲେ: ଏପରି ସ୍କନ୍ଦଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, କାମଶୋଷଣ ଭଗବାନ ହସି ଓ 'ଭଲ କହିଛ' ବୋଲି କହି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଏହିପରି କଥା କହିଲେ ।