ମୂର୍ଧ୍ନି ପାଣୌ ମୁଖେ ଚୈଵ ଦେହେ ଚୈଵ ତୁ ଯୋ ନରଃ । ଧତ୍ତେ ଧାତ୍ରୀଫଲଂ ଵତ୍ସ ଧାତ୍ରୀଫଲଵିଭୂଷିତଃ
ହେ ବତ୍ସ, ଯିଏ ଧାତ୍ରୀ ଫଳ ମୁଣ୍ଡ, ହାତ, ମୁଁହ କିମ୍ବା ଶରୀରରେ ଧାରଣ କରେ, ସେ ଧାତ୍ରୀ ଫଳରେ ଶୋଭିତ ହୁଏ।
ଧାତ୍ରୀଫଲକୃତାହାରୋ ନରୋ ନାରାଯଣୋ ଭଵେତ୍ । ଯଃ କଶ୍ଚିଦ୍ଵୈଷ୍ଣଵୋ ଲୋକେ ଧତ୍ତେ ଧାତ୍ରୀଫଲଂ ଗୁହ
ଧାତ୍ରୀ ଫଳ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ତୁତ ଖାଦ୍ୟ ଯିଏ ଖାଏ, ସେ ନାରାୟଣ ସମାନ ହୁଏ; ଏହି ଜଗତରେ ଯେଉଁ କୌଣସି ବୈଷ୍ଣବ ଧାତ୍ରୀ ଫଳ ଧାରଣ କରେ, ହେ ଗୁହା—
ପ୍ରିଯୋ ଭଵତି ଦେଵାନାଂ ମନୁଷ୍ଯାଣଂ ଚ କା କଥା । ନ ଜହ୍ଯାତ୍ତୁଲସୀମାଲାଂ ଧାତ୍ରୀମାଲାଂ ଵିଶେଷତଃ
ଯେଉଁ ଲୋକ ତୁଳସୀ ମାଳା କିମ୍ବା ବିଶେଷ ଭାବରେ ଧାତ୍ରୀ ମାଳା ପିନ୍ଧିବାକୁ ଛାଡ଼ିନାହାନ୍ତି, ସେ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ ହୁଅନ୍ତି; ମାନବମାନଙ୍କ ଦେଖିବାକୁ କଥା ଅଛି କି?
ଯାଵତ୍ତିଷ୍ଠତି କଂଠସ୍ଥା ଧାତ୍ରୀମାଲା ନରସ୍ଯ ହି । ତାଵତ୍ତସ୍ଯ ଶରୀରେ ତୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠତି ଚ କେଶଵଃ
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏକ ଲୋକ ଗଳାରେ ଧାତ୍ରୀ ମାଳା ପିନ୍ଧିଥାଏ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କେଶବ ତାଙ୍କ ଦେହରେ ବସିଥାନ୍ତି।
ଧାତ୍ରୀଂ ଫଲଂ ତୁ ତୁଲସୀମୃତ୍ତିକା ଦ୍ଵାରକୋଦ୍ଭଵା । ସଫଲଂ ଜୀଵିତଂ ତସ୍ଯ ତ୍ରିତଯଂ ଯସ୍ଯ ଵେଶ୍ମନି
ଯେଉଁ ଘରରେ ଧାତ୍ରୀ ଫଳ, ତୁଳସୀ ମୃତ୍ତିକା ଓ ଦ୍ୱାରକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ବସ୍ତୁ ରହିଛି, ସେଉଁ ଘରର ଜୀବନ ଫଳଦାୟକ ହୁଏ।
ଯାଵଦ୍ଦିନାନି ଵହତେ ଧାତ୍ରୀମାଲାଂ କଲୌ ନରଃ । ତାଵଦ୍ଯୁଗସହସ୍ରାଣି ଵୈକୁଂଠେ ଵସତିର୍ଭଵେତ୍
କଳିଯୁଗରେ ଯେଉଁ ଲୋକ ଯେତେ ଦିନ ଧାତ୍ରୀ ମାଳା ପିନ୍ଧିଥାଏ, ସେତେ ଯୁଗସହସ୍ର ଦିନ ପାଇଁ ସେ ବୈକୁଠରେ ବସିବା ଅଧିକାର ପାଇଥାଏ।
ମାଲାଯୁଗ୍ମଂ ଵହେଦ୍ଯସ୍ତୁ ଧାତ୍ରୀତୁଲସିସଂଭଵମ୍ । ଵହତେ କଂଠଦେଶେ ତୁ କଲ୍ପକୋଟିଂ ଦିଵଂ ଵସେତ୍
ଯେଉଁ ଲୋକ ଧାତ୍ରୀ ଓ ତୁଳସୀ ମିଶିତ ଦୁଇଟି ମାଳା ଗଳାରେ ପିନ୍ଧିଥାଏ, ସେ କଳ୍ପକୋଟି ଦିନ ପାଇଁ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବସିବେ।
ସଂନିଯମ୍ଯେଂଦ୍ରିଯଗ୍ରାମଂ ଶାଲଗ୍ରାମଶିଲାର୍ଚନମ୍ । ଯଃ କୁର୍ଯାନ୍ମାନଵୋ ଭକ୍ତ୍ଯା ପୁଷ୍ପେପୁଷ୍ପେଽଶ୍ଵମେଧଜମ୍
ଯେଉଁ ଲୋକ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଶାଳଗ୍ରାମ ଶିଳାକୁ ଭକ୍ତିଭାବରେ ପୁଷ୍ପ ଦେଇ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ପୁଷ୍ପକୁ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଭାବରେ ଦେଇଥାଏ—
ସୁରାଣାଂ ଚ ଯଥା ଵିଷ୍ଣୁଃ ପୁଷ୍ପାଣାଂ ତୁଲସୀ ତଥା । ତୁଲସ୍ଯାନୁଦିନଂ ଦେଵଂ ଯୋଽର୍ଚଯେଦ୍ଗରୁଡଧ୍ଵଜମ୍
ଯେପରି ବିଷ୍ଣୁ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେପରି ତୁଳସୀ ପୁଷ୍ପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଯେଉଁ ଲୋକ ଦିନକୁ ଦିନ ଗରୁଡ଼ଧ୍ୱଜ ଦେବଙ୍କୁ ତୁଳସୀ ପୁଷ୍ପରେ ପୂଜା କରନ୍ତି—
ଜନ୍ମଦୁଃଖଜରାରୋଗୈର୍ମୁକ୍ତୋଽସୌ ମୁକ୍ତିମାପ୍ନୁଯାତ୍ । ତୁଲସୀମାଲଯା ଵିଷ୍ଣୁଃ ପୂଜିତୋ ଯେନ କାର୍ତିକେ
ଯେଉଁ ଲୋକ କାର୍ତିକ ମାସରେ ତୁଳସୀ ମାଳାରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେ ଜନ୍ମର ଦୁଃଖ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ରୋଗରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ମୋକ୍ଷ ପାଇଥାନ୍ତି।
ଯମାକ୍ଷରକୃତାଂ ମାଲାଂ ସ୍ଫୁଟଂ ଶୌରିଃ ପ୍ରମାର୍ଜତି । ଶ୍ରୀଚଂଦନଂ ସକର୍ପୂରମଗୁରୁଂ ଚ ସକୁଂକୁମମ୍
ଯେ ଅକ୍ଷରରେ ତିଆରି ମାଳାକୁ ଶୌରି ସଫା କରନ୍ତି, ଏହି ମାଳା ସହିତ ଚନ୍ଦନ, କର୍ପୂର, ଅଗୁରୁ ଓ କୁଙ୍କୁମ ମିଶିଥାଏ—
କେତକୀ ଦୀପଦାନଂ ଚ ସର୍ଵଦା କେଶଵପ୍ରିଯମ୍ । କାର୍ତିକେ କେତକୀପୁଷ୍ପଂ ଦତ୍ତଂ ଯେନ କଲୌ ଯୁଗେ
କେତକୀ ପୁଷ୍ପ ଓ ଦୀପ ଦାନ ସଦା କେଶବଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ। କଳିଯୁଗରେ କାର୍ତିକ ମାସରେ ଯେଉଁ ଲୋକ କେତକୀ ପୁଷ୍ପ ଦେଇଥାଏ—
ଦୀପଦାନଂ ମହାସେନ କୁଲାନାଂ ତାରଯେଚ୍ଛତମ୍ । ସରୋରୁହାଣି ତୁଲସୀ କେତକୀ ମୁନିପୁଷ୍ପକମ୍
ଦୀପ ଦାନ ଏକ ଶତ କୁଳକୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ। ଲୋଟସ, ତୁଳସୀ, କେତକୀ ଓ ମୁନି ପୁଷ୍ପ—
କାର୍ତିକେ ଚ ଦିନାନ୍ଯେଵ ଦୀପଦାନଂ ତୁ ପଂଚମମ୍ । କେତକୀମାଲଯା ଯେନ କାର୍ତିକେ ପୁଷ୍ପମଂଡପମ୍
କାର୍ତିକ ମାସର ପଞ୍ଚମ ଦିନରେ ଦୀପ ଦାନ ବିଶେଷ ମହତ୍ତ୍ୱ ରଖିଥାଏ। ଯେଉଁ ଲୋକ କେତକୀ ମାଳା ପିନ୍ଧି କାର୍ତିକରେ ପୁଷ୍ପ ମଣ୍ଡପ ତିଆରି କରନ୍ତି—
କେଶଵସ୍ଯ କୃତଂ ଵତ୍ସ ଵସତିର୍ଦିଵି ତସ୍ଯ ଚ । କେତକୀପୁଷ୍ପକେନୈଵ ପୂଜିତୋ ଗରୁଡଧ୍ଵଜଃ
ଓ ପ୍ରିୟ, କେଶବ କେତକୀ ପୁଷ୍ପରେ ପୂଜିତ ହେଲେ, ସେଉଁ ଲୋକ ପାଇଁ ସ୍ୱର୍ଗରେ ନିବାସ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ।
ସମାଃ ସହସ୍ରଂ ସୁପ୍ରୀତୋ ଜାଯତେ ମଧୁସୂଦନଃ । ଅର୍ଚଯିତ୍ଵା ହୃଷୀକେଶଂ କୁସୁମୈଃ କେତକୀଭଵୈଃ
ମଧୁସୂଦନ ହୃଷୀକେଶଙ୍କୁ କେତକୀ ପୁଷ୍ପରେ ପୂଜା କରିଥିବା ଲୋକ ଉପରେ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବହୁତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।
ପୁଣ୍ଯଂ ତଦ୍ଭଵନଂ ଯାତି କେଶଵସ୍ଯ ଶିଵଂ ଗୁହ । ଦମନକେନାପି ଦେଵେଶଂ ସଂପ୍ରାପ୍ତେ ମଧୁମାଧଵେ
ଓ ଗୁହ, ଯେଉଁ ଘରରେ ମଧୁମାଧବ ଋତୁରେ କେଶବ ଦମନକ ପୁଷ୍ପରେ ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି, ସେଉଁ ଘର ପବିତ୍ର ହୁଏ।
ସମଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅର୍ଚନାଲ୍ଲଭତେ ଫଲମ୍ । ଅଗସ୍ତିକୁସୁମୈର୍ଦେଵଂ ଯୋଽର୍ଚଯେତ ଜନାର୍ଦନମ୍
ଓ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପୂଜା କରିବା ପରେ ଫଳ ମିଳେ। ଯେଉଁ ଲୋକ ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ଅଗସ୍ତି ପୁଷ୍ପରେ ପୂଜା କରନ୍ତି—
ଦର୍ଶନାତ୍ତସ୍ଯ ଭୋ ଵିପ୍ର ନରକାଗ୍ନିଃ ପ୍ରଣଶ୍ଯତି । ନ ତତ୍କରୋତି ଵିପ୍ରର୍ଷେ ତପସା ତୋଷିତୋ ହରିଃ
ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ନରକ ଅଗ୍ନି ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ହରି ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଯେଉଁ ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି, ତାହା ତପସ୍ୟାରେ ମିଳେନାହିଁ।
ଯତ୍କରୋତି ମହାସେନ ମୁନିପୁଷ୍ପୈରଲଂକୃତଃ । ଵିହାଯ ସର୍ଵପୁଷ୍ପାଣି ମୁନିପୁଷ୍ପେଣ କେଶଵମ୍
ମହାସେନ ମୁନି ପୁଷ୍ପରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ପୁଷ୍ପକୁ ଛାଡ଼ି ମୁନି ପୁଷ୍ପରେ କେଶବଙ୍କୁ ଯାହା କରନ୍ତି—
କାର୍ତିକେ ଯୋଽର୍ଚଯେଦ୍ଭକ୍ତ୍ଯା ଵାଜିମେଧଫଲଂ ଲଭେତ୍ । ମୁନିପୁଷ୍ପକୃତାଂ ମାଲାଂ ଯୋ ଦଦାତି ଜନାର୍ଦନେ
କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଯେଉଁଠି ଭକ୍ତି ସହିତ ପୂଜା କରେ, ସେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଏ। ଏବଂ ଯେଉଁଠି ମୁନିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୋଇଥିବା ମାଳା ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ଦାନ କରେ, ସେଉଁଠି ବଡ଼ ଫଳ ମିଳେ।
ଦେଵେଂଦ୍ରୋଽପି ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ କୁରୁତେ ତସ୍ଯ ସତ୍କଥାମ୍ । ଗଵାମଯୁତଦାନେନ ଯତ୍ଫଲଂ ପ୍ରାପ୍ଯତେ ଗୁହ
ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦେବେନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ମହତ୍ତ୍ୱ କଥା କହନ୍ତି। ଦଶ ହଜାର ଗାଁଠି ଦାନ କଲେ ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳେ, ହେ ଗୁହା, ସେଉଁଠି ବଡ଼ ଫଳ ମିଳେ।
ମୁନିପୁଷ୍ପେଣ ଚୈକେନ କାର୍ତିକେ ଲଭତେ ଫଲମ୍ । କୌସ୍ତୁଭେନ ଯଥା ପ୍ରୀତୋ ଯଥା ଚ ଵନମାଲଯା
କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ମୁନିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଏକ ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ବି ଏମିତି ଫଳ ମିଳେ, ଯେପରି କୌସ୍ତୁଭ ମଣି ଓ ବନମାଳା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।
ତୁଲସୀଦଲେନ ସଂପ୍ରୀତଃ କାର୍ତିକେ ଚ ତଥା ହରିଃ । ସିଊ!ତ ଉଵାଚ। ପ୍ରଶ୍ରଯାଵନତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କୁମାରଂ ଭକ୍ତିତତ୍ପରମ୍
କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଏକ ତୁଳସୀ ପତ୍ର ଦେଇଲେ ମଧ୍ୟ ହରି ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ସୂତ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ: ଭକ୍ତିରେ ଲୀନ ଓ ନମ୍ର ହୋଇଥିବା କୁମାରକୁ ଦେଖି।
ପୁନଃ ପ୍ରୋଵାଚ ଭଗଵାନ୍ମହାଦେଵୋ ଵୃଷଧ୍ଵଜଃ । ଈଶ୍ଵର ଉଵାଚ। ଶୃଣୁ ଦୀପସ୍ଯ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ କାର୍ତିକେ ଶିଖିଵାହନ
ପୁଣି ମହାଦେବ, ବୃଷଧ୍ୱଜ ଭଗବାନ କହିଲେ: "ଶୁଣ, କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଦୀପର ମହିମା କଣ, ହେ ଶିଖିବାହନ।"
ପିତରଶ୍ଚୈଵ ଵାଂଚ୍ଛଂତି ସଦା ପିତୃଗଣୈର୍ଵୃତାଃ । ଭଵିଷ୍ଯତି କୁଲେଽସ୍ମାକଂ ପିତୃଭକ୍ତଃ ସୁପୁତ୍ରକଃ
ପିତୃମାନେ ସଦା ତାଙ୍କ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ସହିତ ଏହି ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି: 'ଆମ ବଂଶରେ ଏମିତି ଜଣେ ପୁଅ ହେଉ, ଯିଏ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଭକ୍ତିଶୀଳ ହେବ।'
କାର୍ତିକେ ଦୀପଦାନେନ ଯସ୍ତୋଷଯତି କେଶଵମ୍ । ଘୃତେନ ଦୀପକୋ ଯସ୍ଯ ତିଲତୈଲେନ ଵା ପୁନଃ
କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଯେଉଁଠି କେଶବଙ୍କୁ ଦୀପ ଦେଇ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ, ସେଉଁଠି ଘୃତ କିମ୍ବା ତିଳ ତେଲରେ ଦୀପ ଜଳାଯାଇଥାଉ।
ଜ୍ଵଲତେ ଯସ୍ଯ ସେନାନୀରଶ୍ଵମେଧେନ ତସ୍ଯ କିମ୍ । ତେନେଷ୍ଟଂ କ୍ରତୁଭିଃ ସର୍ଵୈଃ କୃତଂ ତୀର୍ଥାଵଗାହନମ୍
ଯାହାର ଦୀପ ଜଳିଥାଏ, ହେ ସେନାପତି, ତାହା ପାଇଁ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ। ସେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ କରିଥାଏ, ଏବଂ ପବିତ୍ର ସ୍ନାନ ମଧ୍ୟ କରିଥାଏ।
ଦୀପଦାନଂ କୃତଂ ଯେନ କାର୍ତିକେ କେଶଵାଗ୍ରତଃ । କୃଷ୍ଣପକ୍ଷେ ଵିଶେଷେଣ ପୁତ୍ର ପଂଚଦିନାନି ଚ
କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ କେଶବଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଯେଉଁଠି ଦୀପ ଦିଏ, ବିଶେଷକରି କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ପାଞ୍ଚ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ହେ ପୁଅ।
ପୁଣ୍ଯାନି ତେଷୁ ଯୋ ଦତ୍ତେ ଦୀପଂ ସୋଽକ୍ଷଯମାପ୍ନୁଯାତ୍ । ଏକାଦଶ୍ଯାଂ ପରୈର୍ଦତ୍ତଂ ଦୀପଂ ପ୍ରଜ୍ଵାଲ୍ଯ ମୂଷିକା
ଏହି ଦିନଗୁଡ଼ିକରେ ଯେଉଁଠି ଦୀପ ଦିଏ, ସେ ଅକ୍ଷୟ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରେ। ଏକାଦଶୀ ଦିନରେ ଅନ୍ୟେ ଦ୍ୱାରା ଦୀପ ଜଳାଯାଇଥିଲେ ବା ଏକ ଉଠୁରା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ, ସେଉଁଠି ଫଳ ମିଳେ।