ତତ୍ସର୍ଵଂ ନିର୍ଦହତ୍ଯାଶୁ ଶାଲଗ୍ରାମଶିଲାର୍ଚନମ୍ । ଶାଲଗ୍ରାମୋଦ୍ଭଵୋ ଦେଵୋ ଯତ୍ର ଦ୍ଵାରାଵତୀଭଵଃ
ସେସବୁ ପାପ ଶୀଘ୍ର ଶାଳଗ୍ରାମ ଶିଳାର ପୂଜାରେ ଦହିଯାଏ; ଯେଉଁଠାରେ ଶାଳଗ୍ରାମ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦେବତା ଅଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ଦ୍ୱାରାବତୀର ନାଥ ଅଛନ୍ତି।
ଉଭଯୋଃ ସଂଗମୋ ଯତ୍ର ମୁକ୍ତିସ୍ତତ୍ର ନ ସଂଶଯଃ । ବ୍ରହ୍ମଚାରି ଗୃହସ୍ଥୈଶ୍ଚ ଵାନପ୍ରସ୍ଥୈଶ୍ଚ ଭିକ୍ଷୁଭିଃ
ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ଦୁଇଁର ମିଳନ ହୁଏ, ସେଠାରେ ମୋକ୍ଷ ନିଶ୍ଚିତ; ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ଗୃହସ୍ଥ, ବାନପ୍ରସ୍ଥ ଓ ଭିକ୍ଷୁମାନେ—
ଭୋକ୍ତଵ୍ଯଂ ଵିଷ୍ଣୁନୈଵେଦ୍ଯଂ ନାତ୍ର କାର୍ଯା ଵିଚାରଣା । ତତ୍ପୂଜନେନ ମଂତ୍ରାଶ୍ଚ ନ ଜପୋ ନ ଚ ଭାଵନା
ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନିବେଦିତ ଭୋଜନ ଖାଇବା ଉଚିତ, ଏଠାରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ; ଏହି ପୂଜାରେ କୌଣସି ମନ୍ତ୍ର, ଜପ କିମ୍ବା ଧ୍ୟାନ ନାହିଁ।
ନ ସ୍ତୁତିର୍ନାପି ଚାଚାରଃ ଶାଲଗ୍ରାମଶିଲାର୍ଚନେ । ଶାଲଗ୍ରାମଶିଲାଗ୍ରେ ତୁ କୃତ୍ଵା ସ୍ଵସ୍ତିକମାଦରାତ୍
ଏଠାରେ କୌଣସି ସ୍ତୁତି କିମ୍ବା ଆଚାର ନାହିଁ; ଶାଳଗ୍ରାମ ଶିଳା ସାମ୍ନାରେ ଆଦର ସହିତ ସ୍ୱସ୍ତିକ ଚିତ୍ରାଇବା ଉଚିତ।
କାର୍ତିକେ ତୁ ଵିଶେଷେଣ ପୁନାତ୍ଯାସପ୍ତମଂ କୁଲମ୍ । ଅଣୁମାତ୍ରଂ ତୁ ଯଃ କୁର୍ଯାନ୍ମଂଡଲଂ କେଶଵାଗ୍ରତଃ
କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ବିଶେଷ କରି, ଏହା ସପ୍ତମ ପିଢି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର କରେ; ଯିଏ କେଶବଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଅତି ଛୋଟ ମଣ୍ଡଳ ମଧ୍ୟ କରେ—
ମୃଦାଧାତୁଵିକାରୈଶ୍ଚ କଲ୍ପକୋଟିଂ ଦିଵଂ ଵସେତ୍ । ଯସ୍ତୁ ସଂଵତ୍ସରଂ ପୂର୍ଣମଗ୍ନିହୋତ୍ରମୁପାସତେ
ମାଟି, ଧାତୁ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାଦାନରେ, ସେ କୋଟି କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବସିଥାଏ; ଯିଏ ପୂରା ବର୍ଷ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ପୂଜା କରେ—
କାର୍ତିକେ ସ୍ଵସ୍ତିକଂ କୃତ୍ଵା ସମମେତନ୍ନ ସଂଶଯଃ । ଅଗମ୍ଯାଗମନେ ଚୈଵ ହ୍ଯଭକ୍ଷସ୍ଯ ତୁ ଭକ୍ଷଣେ
କାର୍ତ୍ତିକରେ ସ୍ୱସ୍ତିକ କରିଲେ, ଏହା ନିଶ୍ଚିତ; ଅନୁଚିତ ସଂଯୋଗ କିମ୍ବା ଅଖାଦ୍ୟ ଖାଇଲେ—
ତତ୍ପାପଂ ନାଶମାଯାତି ମଂଡଯିତ୍ଵା ହରେର୍ଗୃହମ୍ । ମଂଡଲଂ କୁରୁତେ ନିତ୍ଯଂ ଯା ନାରୀ କେଶଵାଗ୍ରତଃ । ସପ୍ତଜନ୍ମାନି ଵୈଧଵ୍ଯଂ ନ ପ୍ରାପ୍ନୋତି କଦାଚନ
ହରିଙ୍କ ଗୃହରେ ମଣ୍ଡଳ କରିଲେ, ସେ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ; ଯେଉଁ ଜଣେ ନାରୀ ପ୍ରତିଦିନ କେଶବଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ମଣ୍ଡଳ କରେ, ସେ ସପ୍ତଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କଦାପି ବିଧବା ହୁଏନି।
ଇତି ଶ୍ରୀପାଦ୍ମେମହାପୁରାଣେ ପଂଚପଂଚାଶତ୍ସହସ୍ରସଂହିତାଯାମୁତ୍ତରଖଂଡେ କାର୍ତିକମାହାତ୍ମ୍ଯେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣସତ୍ଯଭାମାସଂଵାଦେ ଶାଲିଗ୍ରାମମାହାତ୍ମ୍ଯଂନାମ ଵିଂଶତ୍ଯଧିକଶତତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏଭଳି ଶ୍ରୀପଦ୍ମ ପୁରାଣର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡର କାର୍ତ୍ତିକ ମାହାତ୍ମ୍ୟରେ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ସତ୍ୟଭାମାଙ୍କ ସଂବାଦରେ, ଶାଳଗ୍ରାମ ମହିମା ନାମକ ଏକ ଶତ ବିଶି ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।
ଈଶ୍ଵର ଉଵାଚ। ଧାତ୍ରୀଚ୍ଛାଯାଂ ସମାଶ୍ରିତ୍ଯ କୁର୍ଯାତ୍ପିଂଡଂ ତୁ ଯୋ ଗୁହ । ମୁକ୍ତିଂ ପ୍ରଯାଂତି ପିତରଃ ପ୍ରସାଦାନ୍ମାଧଵସ୍ଯ ତୁ
ଈଶ୍ୱର କହିଲେ: ଯିଏ ଧାତ୍ରୀ ଗଛର ଛାୟାରେ ଲୁଚି ଥିବା ପିଣ୍ଡ ଦାନ କରେ, ମାଧବଙ୍କ କୃପାରେ ତାଙ୍କର ପିତୃପୁରୁଷମାନେ ମୋକ୍ଷ ପାଆନ୍ତି।
ମୂର୍ଧ୍ନି ପାଣୌ ମୁଖେ ଚୈଵ ଦେହେ ଚୈଵ ତୁ ଯୋ ନରଃ । ଧତ୍ତେ ଧାତ୍ରୀଫଲଂ ଵତ୍ସ ଧାତ୍ରୀଫଲଵିଭୂଷିତଃ
ହେ ବତ୍ସ, ଯିଏ ଧାତ୍ରୀ ଫଳ ମୁଣ୍ଡ, ହାତ, ମୁଁହ କିମ୍ବା ଶରୀରରେ ଧାରଣ କରେ, ସେ ଧାତ୍ରୀ ଫଳରେ ଶୋଭିତ ହୁଏ।
ଧାତ୍ରୀଫଲକୃତାହାରୋ ନରୋ ନାରାଯଣୋ ଭଵେତ୍ । ଯଃ କଶ୍ଚିଦ୍ଵୈଷ୍ଣଵୋ ଲୋକେ ଧତ୍ତେ ଧାତ୍ରୀଫଲଂ ଗୁହ
ଧାତ୍ରୀ ଫଳ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ତୁତ ଖାଦ୍ୟ ଯିଏ ଖାଏ, ସେ ନାରାୟଣ ସମାନ ହୁଏ; ଏହି ଜଗତରେ ଯେଉଁ କୌଣସି ବୈଷ୍ଣବ ଧାତ୍ରୀ ଫଳ ଧାରଣ କରେ, ହେ ଗୁହା—
ପ୍ରିଯୋ ଭଵତି ଦେଵାନାଂ ମନୁଷ୍ଯାଣଂ ଚ କା କଥା । ନ ଜହ୍ଯାତ୍ତୁଲସୀମାଲାଂ ଧାତ୍ରୀମାଲାଂ ଵିଶେଷତଃ
ଯେଉଁ ଲୋକ ତୁଳସୀ ମାଳା କିମ୍ବା ବିଶେଷ ଭାବରେ ଧାତ୍ରୀ ମାଳା ପିନ୍ଧିବାକୁ ଛାଡ଼ିନାହାନ୍ତି, ସେ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ ହୁଅନ୍ତି; ମାନବମାନଙ୍କ ଦେଖିବାକୁ କଥା ଅଛି କି?
ଯାଵତ୍ତିଷ୍ଠତି କଂଠସ୍ଥା ଧାତ୍ରୀମାଲା ନରସ୍ଯ ହି । ତାଵତ୍ତସ୍ଯ ଶରୀରେ ତୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠତି ଚ କେଶଵଃ
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏକ ଲୋକ ଗଳାରେ ଧାତ୍ରୀ ମାଳା ପିନ୍ଧିଥାଏ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କେଶବ ତାଙ୍କ ଦେହରେ ବସିଥାନ୍ତି।
ଧାତ୍ରୀଂ ଫଲଂ ତୁ ତୁଲସୀମୃତ୍ତିକା ଦ୍ଵାରକୋଦ୍ଭଵା । ସଫଲଂ ଜୀଵିତଂ ତସ୍ଯ ତ୍ରିତଯଂ ଯସ୍ଯ ଵେଶ୍ମନି
ଯେଉଁ ଘରରେ ଧାତ୍ରୀ ଫଳ, ତୁଳସୀ ମୃତ୍ତିକା ଓ ଦ୍ୱାରକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ବସ୍ତୁ ରହିଛି, ସେଉଁ ଘରର ଜୀବନ ଫଳଦାୟକ ହୁଏ।
ଯାଵଦ୍ଦିନାନି ଵହତେ ଧାତ୍ରୀମାଲାଂ କଲୌ ନରଃ । ତାଵଦ୍ଯୁଗସହସ୍ରାଣି ଵୈକୁଂଠେ ଵସତିର୍ଭଵେତ୍
କଳିଯୁଗରେ ଯେଉଁ ଲୋକ ଯେତେ ଦିନ ଧାତ୍ରୀ ମାଳା ପିନ୍ଧିଥାଏ, ସେତେ ଯୁଗସହସ୍ର ଦିନ ପାଇଁ ସେ ବୈକୁଠରେ ବସିବା ଅଧିକାର ପାଇଥାଏ।
ମାଲାଯୁଗ୍ମଂ ଵହେଦ୍ଯସ୍ତୁ ଧାତ୍ରୀତୁଲସିସଂଭଵମ୍ । ଵହତେ କଂଠଦେଶେ ତୁ କଲ୍ପକୋଟିଂ ଦିଵଂ ଵସେତ୍
ଯେଉଁ ଲୋକ ଧାତ୍ରୀ ଓ ତୁଳସୀ ମିଶିତ ଦୁଇଟି ମାଳା ଗଳାରେ ପିନ୍ଧିଥାଏ, ସେ କଳ୍ପକୋଟି ଦିନ ପାଇଁ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବସିବେ।
ସଂନିଯମ୍ଯେଂଦ୍ରିଯଗ୍ରାମଂ ଶାଲଗ୍ରାମଶିଲାର୍ଚନମ୍ । ଯଃ କୁର୍ଯାନ୍ମାନଵୋ ଭକ୍ତ୍ଯା ପୁଷ୍ପେପୁଷ୍ପେଽଶ୍ଵମେଧଜମ୍
ଯେଉଁ ଲୋକ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଶାଳଗ୍ରାମ ଶିଳାକୁ ଭକ୍ତିଭାବରେ ପୁଷ୍ପ ଦେଇ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ପୁଷ୍ପକୁ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଭାବରେ ଦେଇଥାଏ—
ସୁରାଣାଂ ଚ ଯଥା ଵିଷ୍ଣୁଃ ପୁଷ୍ପାଣାଂ ତୁଲସୀ ତଥା । ତୁଲସ୍ଯାନୁଦିନଂ ଦେଵଂ ଯୋଽର୍ଚଯେଦ୍ଗରୁଡଧ୍ଵଜମ୍
ଯେପରି ବିଷ୍ଣୁ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେପରି ତୁଳସୀ ପୁଷ୍ପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଯେଉଁ ଲୋକ ଦିନକୁ ଦିନ ଗରୁଡ଼ଧ୍ୱଜ ଦେବଙ୍କୁ ତୁଳସୀ ପୁଷ୍ପରେ ପୂଜା କରନ୍ତି—
ଜନ୍ମଦୁଃଖଜରାରୋଗୈର୍ମୁକ୍ତୋଽସୌ ମୁକ୍ତିମାପ୍ନୁଯାତ୍ । ତୁଲସୀମାଲଯା ଵିଷ୍ଣୁଃ ପୂଜିତୋ ଯେନ କାର୍ତିକେ
ଯେଉଁ ଲୋକ କାର୍ତିକ ମାସରେ ତୁଳସୀ ମାଳାରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେ ଜନ୍ମର ଦୁଃଖ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ରୋଗରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ମୋକ୍ଷ ପାଇଥାନ୍ତି।
ଯମାକ୍ଷରକୃତାଂ ମାଲାଂ ସ୍ଫୁଟଂ ଶୌରିଃ ପ୍ରମାର୍ଜତି । ଶ୍ରୀଚଂଦନଂ ସକର୍ପୂରମଗୁରୁଂ ଚ ସକୁଂକୁମମ୍
ଯେ ଅକ୍ଷରରେ ତିଆରି ମାଳାକୁ ଶୌରି ସଫା କରନ୍ତି, ଏହି ମାଳା ସହିତ ଚନ୍ଦନ, କର୍ପୂର, ଅଗୁରୁ ଓ କୁଙ୍କୁମ ମିଶିଥାଏ—
କେତକୀ ଦୀପଦାନଂ ଚ ସର୍ଵଦା କେଶଵପ୍ରିଯମ୍ । କାର୍ତିକେ କେତକୀପୁଷ୍ପଂ ଦତ୍ତଂ ଯେନ କଲୌ ଯୁଗେ
କେତକୀ ପୁଷ୍ପ ଓ ଦୀପ ଦାନ ସଦା କେଶବଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ। କଳିଯୁଗରେ କାର୍ତିକ ମାସରେ ଯେଉଁ ଲୋକ କେତକୀ ପୁଷ୍ପ ଦେଇଥାଏ—
ଦୀପଦାନଂ ମହାସେନ କୁଲାନାଂ ତାରଯେଚ୍ଛତମ୍ । ସରୋରୁହାଣି ତୁଲସୀ କେତକୀ ମୁନିପୁଷ୍ପକମ୍
ଦୀପ ଦାନ ଏକ ଶତ କୁଳକୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ। ଲୋଟସ, ତୁଳସୀ, କେତକୀ ଓ ମୁନି ପୁଷ୍ପ—
କାର୍ତିକେ ଚ ଦିନାନ୍ଯେଵ ଦୀପଦାନଂ ତୁ ପଂଚମମ୍ । କେତକୀମାଲଯା ଯେନ କାର୍ତିକେ ପୁଷ୍ପମଂଡପମ୍
କାର୍ତିକ ମାସର ପଞ୍ଚମ ଦିନରେ ଦୀପ ଦାନ ବିଶେଷ ମହତ୍ତ୍ୱ ରଖିଥାଏ। ଯେଉଁ ଲୋକ କେତକୀ ମାଳା ପିନ୍ଧି କାର୍ତିକରେ ପୁଷ୍ପ ମଣ୍ଡପ ତିଆରି କରନ୍ତି—
କେଶଵସ୍ଯ କୃତଂ ଵତ୍ସ ଵସତିର୍ଦିଵି ତସ୍ଯ ଚ । କେତକୀପୁଷ୍ପକେନୈଵ ପୂଜିତୋ ଗରୁଡଧ୍ଵଜଃ
ଓ ପ୍ରିୟ, କେଶବ କେତକୀ ପୁଷ୍ପରେ ପୂଜିତ ହେଲେ, ସେଉଁ ଲୋକ ପାଇଁ ସ୍ୱର୍ଗରେ ନିବାସ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ।
ସମାଃ ସହସ୍ରଂ ସୁପ୍ରୀତୋ ଜାଯତେ ମଧୁସୂଦନଃ । ଅର୍ଚଯିତ୍ଵା ହୃଷୀକେଶଂ କୁସୁମୈଃ କେତକୀଭଵୈଃ
ମଧୁସୂଦନ ହୃଷୀକେଶଙ୍କୁ କେତକୀ ପୁଷ୍ପରେ ପୂଜା କରିଥିବା ଲୋକ ଉପରେ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବହୁତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।
ପୁଣ୍ଯଂ ତଦ୍ଭଵନଂ ଯାତି କେଶଵସ୍ଯ ଶିଵଂ ଗୁହ । ଦମନକେନାପି ଦେଵେଶଂ ସଂପ୍ରାପ୍ତେ ମଧୁମାଧଵେ
ଓ ଗୁହ, ଯେଉଁ ଘରରେ ମଧୁମାଧବ ଋତୁରେ କେଶବ ଦମନକ ପୁଷ୍ପରେ ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି, ସେଉଁ ଘର ପବିତ୍ର ହୁଏ।
ସମଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅର୍ଚନାଲ୍ଲଭତେ ଫଲମ୍ । ଅଗସ୍ତିକୁସୁମୈର୍ଦେଵଂ ଯୋଽର୍ଚଯେତ ଜନାର୍ଦନମ୍
ଓ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପୂଜା କରିବା ପରେ ଫଳ ମିଳେ। ଯେଉଁ ଲୋକ ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ଅଗସ୍ତି ପୁଷ୍ପରେ ପୂଜା କରନ୍ତି—
ଦର୍ଶନାତ୍ତସ୍ଯ ଭୋ ଵିପ୍ର ନରକାଗ୍ନିଃ ପ୍ରଣଶ୍ଯତି । ନ ତତ୍କରୋତି ଵିପ୍ରର୍ଷେ ତପସା ତୋଷିତୋ ହରିଃ
ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ନରକ ଅଗ୍ନି ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ହରି ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଯେଉଁ ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି, ତାହା ତପସ୍ୟାରେ ମିଳେନାହିଁ।
ଯତ୍କରୋତି ମହାସେନ ମୁନିପୁଷ୍ପୈରଲଂକୃତଃ । ଵିହାଯ ସର୍ଵପୁଷ୍ପାଣି ମୁନିପୁଷ୍ପେଣ କେଶଵମ୍
ମହାସେନ ମୁନି ପୁଷ୍ପରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ପୁଷ୍ପକୁ ଛାଡ଼ି ମୁନି ପୁଷ୍ପରେ କେଶବଙ୍କୁ ଯାହା କରନ୍ତି—