କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ ମମ ତଦ୍ଭକ୍ତ୍ଯା ଶାଲଗ୍ରାମଶିଲାର୍ଚ୍ଚନମ୍ । ଶାଲଗ୍ରାମଶିଲାରୂପୀ ଯତ୍ର ତିଷ୍ଠତି କେଶଵଃ
ତେଣୁ ମୋ ପ୍ରତି ଭକ୍ତିରେ ଶାଳଗ୍ରାମ ପଥର ପୂଜା କରିବା ଆବଶ୍ୟକ । ଏହି ପଥରରେ କେଶବ ନିଜେ ବସିଛନ୍ତି ।
ତତ୍ର ଦେଵାସୁରା ଯକ୍ଷା ଭୁଵନାନି ଚତୁର୍ଦଶ
ସେଠାରେ ଦେବ, ଅସୁର, ଯକ୍ଷ ଓ ଚୌଦ ଭୂବନ ସମସ୍ତେ ଉପସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି ।
ସୁରାଣାଂ କୀର୍ତନୈଃ ସର୍ଵୈଃ କୋଟିଭିଶ୍ଚ ଫଲଂ ଲଭେତ୍ । ତତ୍ଫଲଂ କୀର୍ତ୍ତନାଦେଵ କେଶଵେ ସୁକୃତଂ କଲୌ
ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ଗାନ କରିଲେ, ଲକ୍ଷ ଫଳ ମିଳେ । ଏହି କଳିଯୁଗରେ କେଶବଙ୍କର ଗାନ କରିଲେ ଏହି ପୁଣ୍ୟ ମିଳିଯାଏ ।
ଶାଲଗ୍ରାମଶିଲାଗ୍ରେ ତୁ ସକୃତ୍ପିଂଡେନ ତର୍ପିତାଃ । ଵସଂତି ପିତରସ୍ତସ୍ଯ ନ ସଂଖ୍ଯା ତତ୍ର ଵିଦ୍ଯତେ
ଶାଳଗ୍ରାମ ପଥର ପାଖରେ ଏକ ନିବେଦନ କରି ପିତୃମାନେ ତୃପ୍ତ ହେଲେ, ସେଠାରେ ତାଙ୍କର ସଂଖ୍ୟା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିପାରିବିନାହିଁ ।
ଯେ ପିବଂତି ନରା ଭକ୍ତ୍ଯା ଶାଲଗ୍ରାମଶିଲାଜଲମ୍ । ପଂଚଗଵ୍ଯସହସ୍ରୈସ୍ତୁ ପ୍ରାଶିତୈଃ କିଂ ପ୍ରଯୋଜନମ୍
ଯେଉଁମାନେ ଭକ୍ତିରେ ଶାଳଗ୍ରାମ ପଥରର ଜଳ ପିଆନ୍ତି, ସେମାନେ ପାଞ୍ଚଗବ୍ୟ ହଜାର ଖାଇଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି ଲାଭ ନାହିଁ ।
ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତେ ସମୁତ୍ପନ୍ନେ କିଂ ଦାନୈଃ କିମୁପୋଷଣୈଃ । ଚାଂଦ୍ରାଯଣୈଃ ସୁଚୀର୍ଣୈଶ୍ଚ ପୀତ୍ଵା ପାଦୋଦକଂ ହରେଃ
ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଦରକାର ହେଲେ, ଦାନ କିମ୍ବା ଉପବାସର କିଛି ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ । ହରିଙ୍କ ପାଦ ଜଳ ପିଲେ, ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ଉପବାସ ଭଲଭାବେ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା ଉପରେ ଯାଏ ।
ଯଃ କରୋତି ତଡାଗେ ତୁ ପ୍ରତିମାଂ ଜଲଶାଯିନୀମ୍ । କୋଟିଭିଶ୍ଚାପି କିଂ କାର୍ଯମନ୍ଯଦେଵୈଶ୍ଚ ପୂଜିତୈଃ
ଯେଉଁଠି ପୋଖରୀରେ ଜଳଶାୟୀ ପ୍ରତିମା ସ୍ଥାପନ କରାଯାଏ, ତାଁପାଇଁ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ କୋଟି କୋଟି ପୂଜା କରିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ ।
ଵିଷ୍ଣୁମୁଖ୍ଯାସ୍ତୁ ଵୈ ଦେଵାସ୍ତତ୍ର ଜଲ୍ପଂତି ଵୈ ସହ । ପ୍ରମାଣମସ୍ତି ସର୍ଵସ୍ଯ ସୁକୃତସ୍ଯ ହି ପୁତ୍ରକ
ସେଠାରେ ବିଷ୍ଣୁ ଆଦି ଦେବମାନେ ସମସ୍ତେ ଏକସାଥିରେ କଥା କରନ୍ତି । ପୁତ୍ର, ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟର ଏକ ମାନଦଣ୍ଡ ଅଛି ।
ଫଲପ୍ରମାଣଂ ନୈଵାସ୍ତିଶାଲଗ୍ରାମଶିଲାର୍ଚନ । ଯୋ ଦଦାତି ଶିଲାଂ ଵିଷ୍ଣୋଃ ଶାଲଗ୍ରାମସମୁଦ୍ଭଵାମ୍
ଶାଳଗ୍ରାମ ଶିଳାର ପୂଜାର ଫଳ କେତେ ମିଳିବ, ଏହାର କିଛି ମାପ ନାହିଁ; ଯେଉଁଠି ଶାଳଗ୍ରାମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଶିଳାକୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଦେଇଥାଏ—
ଵିପ୍ରାଯ ଵିଷ୍ଣୁଭକ୍ତାଯ ତେନେଷ୍ଟଂ କ୍ରତୁଭିଃ ଶତୈଃ । ଗୃହେଽପି ଵସତସ୍ତସ୍ଯ ଗଂଗାସ୍ନାନଂ ଦିନେଦିନେ
—ଏହି ଶିଳାକୁ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ, ସେ ଶତ ଶତ ଯଜ୍ଞ କରିଥିବା ପରି ଫଳ ପାଏ; ଘରେ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରତିଦିନ ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନର ଫଳ ମିଳିଥାଏ।
ସ ସ୍ନାତଃ ସର୍ଵତୀର୍ଥେଷୁ ସର୍ଵଯଜ୍ଞେଷୁ ଦୀକ୍ଷିତଃ । ଶାଲଗ୍ରାମଶିଲାତୋଯୈରଭିଷେକଂ ସମାଚରେତ୍
ଯେ ଶାଳଗ୍ରାମ ଶିଳାର ପାଣିରେ ଅଭିଷେକ କରେ, ସେ ଜଣେ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରିଥିବା ଭଳି, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞରେ ଦୀକ୍ଷିତ ହୋଇଥିବା ପରି ଫଳ ପାଏ।
ସ୍ଵର୍ଗେ ମର୍ତ୍ଯେ ଚ ପାତାଲେ ପାଷାଣାଃ ସଂତି ଵୈ ଗୁହ । ଶାଲଗ୍ରାମଶିଲା ଗ୍ରାଵ୍ଣା ନାସ୍ତି ନାସ୍ତି ସମା ପୁନଃ
ସ୍ବର୍ଗ, ପୃଥିବୀ ଓ ପାତାଳରେ ଅନେକ ପାଥର ଅଛି, ମନେ ରଖ, ଶାଳଗ୍ରାମ ଶିଳା ପରି ଦ୍ୱିତୀୟ କିଛି ନାହିଁ।
ମାନୁଷେ ଦୁର୍ଲ୍ଲଭେ ଲୋକେ ସଫଲଂ ତସ୍ଯ ଜୀଵିତମ୍ । ତିଲପ୍ରସ୍ଥଶତଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ଯୋ ଦଦାତି ଦିନେଦିନେ
ମାନବ ଜଗତ ଦୁର୍ଲଭ, ଏଠି ଯେ ଭକ୍ତି ସହିତ ପ୍ରତିଦିନ ଶତ ପ୍ରସ୍ଥ ତିଳ ଦାନ କରେ, ତାଙ୍କର ଜୀବନ ଫଳବତ୍ ହୁଏ।
ତତ୍ଫଲଂ ସମଵାପ୍ନୋତି ଶାଲଗ୍ରାମଶିଲାର୍ଚନାତ୍ । ପତ୍ରଂ ପୁଷ୍ପଂ ଫଲଂ ତୋଯଂ ମୂଲଂ ଦୂର୍ଵାଦଲଂ ତଥା
ଏହି ଫଳ ଶାଳଗ୍ରାମ ଶିଳାରେ ପତ୍ର, ପୁଷ୍ପ, ଫଳ, ପାଣି, ମୂଳ କିମ୍ବା ଦୂର୍ବା ଦଳ ଦେଇ ପୂଜା କଲେ ମଧ୍ୟ ମିଳିଯାଏ।
ଜାଯତେ ମେରୁଣା ତୁଲ୍ଯଂ ଶାଲଗ୍ରାମେ ସମର୍ପିତମ୍ । ଵିଧିହୀନୋଽପି ଯଃ କଶ୍ଚିତ୍କ୍ରିଯାମଂତ୍ରଵିଵର୍ଜିତଃ
ଶାଳଗ୍ରାମରେ ଯାହା ଦିଆଯାଏ, ମେରୁ ପର୍ବତ ସମାନ ମହତ୍ତ୍ୱ ନେଇଥାଏ; ଯଦି କୌଣସି ମନ୍ତ୍ର କି କ୍ରିୟା ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ—
ଚକ୍ରାଂକଭୁଜ ଆପ୍ନୋତି ସମ୍ଯକ୍ଶାସ୍ତ୍ରୋଦିତଂ ଫଲମ୍ । ଯତ୍ତୁ ପୂର୍ଵଂ ମଯା ଦୃଷ୍ଟଂ କେଶଵେ କ୍ଲେଶନାଶନମ୍ 6.120.
—ଚକ୍ର ଚିହ୍ନ ଥିବା ଶିଳାକୁ ଦେଇଲେ, ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଉଲ୍ଲିଖିତ ଫଳ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ପାଏ; ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ କେଶବରେ ଯାହା ଦେଖିଛି, ତାହା ଦୁଃଖ ନାଶ କରେ।
ତତ୍ସର୍ଵଂ କଥଯିଷ୍ଯାମି ତଵ ସ୍ନେହେନ ପୁତ୍ରକ । କ୍ଵ ତ୍ଵଂ ଵସସି ହେ ଵିଷ୍ଣୋ କିମାଧାରଃ କିମାଶ୍ରଯଃ
ପୁତ୍ର, ତୋତେ ମୋର ସ୍ନେହରେ ଏହି ସବୁ କଥା କହିବି; ବିଷ୍ଣୁ, ତୁ ଖେଁଉଠି ବସୁଛ, କେଉଁଠି ତୋର ଆଧାର, କେଉଁଠି ତୋର ନିବାସ?
କଥଂ ଵା ପ୍ରୀଯସେ ଦେଵ ତତ୍ସର୍ଵଂ କଥଯସ୍ଵ ମେ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉଵାଚ। ନିଵସାମି ସଦା ଶଂଭୋ ଶାଲଗ୍ରାମୋଦ୍ଭଵେଽଶ୍ମନି
ଏବଂ, ମହାଦେବ, ତୁ କିପରି ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅ? ଏହି ସବୁ କଥା ମୋତେ କହ। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ: ମୁଁ ସଦା ଶାଳଗ୍ରାମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଶିଳାରେ ବସିଥାଏ।
ତତ୍ରୈଵ ରଥଚକ୍ରାଂକେ ଯାନି ନାମାନି ମେ ଶୃଣୁ । ଦ୍ଵାରଦେଶେ ସମେ ଚକ୍ରେ ଦୃଶ୍ଯେତେ ନାଂତରଂ ଯଦି । ଵାସୁଦେଵଃ ସ ଵିଜ୍ଞେଯଃ ଶୁକ୍ଲଶ୍ଚୈଵାତିଶୋଭନଃ
ସେଠି, ରଥ ଚକ୍ର ଚିହ୍ନ ଉପରେ, ମୋ ନାମଗୁଡିକୁ ଶୁଣ; ଦ୍ୱାର ଦେଶରେ ଚକ୍ର ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଏ ଏବଂ ମଧ୍ୟରେ ବାଧା ନାହିଁ, ତାହାକୁ ଶୁଧ୍ଧ ଧଳା ଓ ଅତି ଶୋଭାମୟ ଭାବରେ ବାସୁଦେବ ଭାବିବା।
ପ୍ରଦ୍ଯୁମ୍ନଃ ସୂର୍ଯଵକ୍ତ୍ରସ୍ତୁ ନୀଲଦୀପ୍ତିସ୍ତଥୈଵ ଚ । ସୁଷିରଂ ଚ୍ଛିଦ୍ରବହୁଲଂ ଦୀର୍ଘାକାରଂ ତୁ ତଦ୍ଭଵେତ୍
ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କର ମୁହଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଅଟୁଟ, ଏବଂ ନୀଳ ଆଲୋକରେ ଦୀପ୍ତ; ଯଦି ଶିଳାରେ ଅନେକ ଛିଦ୍ର ଓ ଦୀର୍ଘ ଆକାର ଥାଏ, ତାହା ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ରୂପ।
ଅନିରୁଦ୍ଧସ୍ତୁ ପୀତାଭୋ ଵର୍ତ୍ତୁଲଶ୍ଚାତିଶୋଭନଃ । ରେଖାତ୍ରଯାଂକିତୋ ଦ୍ଵାରି ଦୃଷ୍ଟପଦ୍ମେନ ଚିହ୍ନଵତ୍
ଅନିରୁଦ୍ଧଙ୍କର ରଙ୍ଗ ପୀତ, ଆକାର ଗୋଲା, ଅତି ଶୋଭାମୟ; ଦ୍ୱାରରେ ତିନିଟି ରେଖା ଓ ପଦ୍ମ ଚିହ୍ନ ଥିଲେ ଏହି ରୂପ।
ଶ୍ଯାମୋ ନାରାଯଣୋ ଦେଵୋ ନାଭିଚକ୍ରେ ତଥୋନ୍ନତେ । ଦୀର୍ଘ ରେଷା ସମୋପେତୋ ଦକ୍ଷିଣେ ସୁଷିରାନ୍ଵିତଃ
ଶ୍ୟାମ ରଙ୍ଗର ନାରାୟଣ ଦେବ ନାଭି ଚକ୍ର ଉପରେ ଉଚ୍ଚ, ଦୀର୍ଘ ରେଖା ଓ ଡାହାଣ ଦିଗରେ ଛିଦ୍ର ଥିଲେ ଏହି ରୂପ।
ଊର୍ଧ୍ଵଂମୁଖଂ ଚ ଜାନୀଯାତ୍ସୁଂଦରଂ ହରିରୂପିଣମ୍ । କାମଦଂ ମୋକ୍ଷଦଂ ଚୈଵ ଅର୍ଥଦଂ ଚ ଵିଶେଷତଃ
ଉପରକୁ ମୁହଁ ଥିଲେ, ଏହାକୁ ଶୋଭାମୟ ହରିର ରୂପ ଭାବିବା; ଏହା ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ, ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ, ବିଶେଷ କରି ଧନ ଦେଇଥାଏ।
ପରମେଷ୍ଠୀ ଚ ଶୁକ୍ଲାଭଃ ପଦ୍ମଚକ୍ରସମନ୍ଵିତଃ । ବିଂବାକୃତିସ୍ତଥା ପୃଷ୍ଠେ ସୁଷିରଂ ଚାତିପୁଷ୍କଲମ୍
ପରମେଷ୍ଠୀ ଧଳା ରୂପର, ପଦ୍ମ ଓ ଚକ୍ର ଚିହ୍ନ ସହିତ; ଗୋଲା ଆକାର ଓ ପୃଷ୍ଠରେ ଅନେକ ଛିଦ୍ର ଥିଲେ ଏହି ରୂପ।
କୃଷ୍ଣଵର୍ଣସ୍ତଥା ଵିଷ୍ଣୁର୍ମୂଲେ ଚକ୍ରେ ସୁଶୋଭନେ । ଦ୍ଵାରୋପରି ତଥା ରେଖା ଲକ୍ଷ୍ଯତେ ମଧ୍ଯଦେଶତଃ
ବିଷ୍ଣୁ କୃଷ୍ଣ ରଙ୍ଗର, ମୂଳରେ ଶୋଭାମୟ ଚକ୍ର ଥିଲେ; ଦ୍ୱାର ଉପରେ ଏବଂ ମଧ୍ୟ ଦେଶରେ ଏକ ରେଖା ଦେଖାଯାଏ।
କପିଲୋ ନରସିଂହଶ୍ଚ ପୃଥୁଚକ୍ରଃ ସୁଶୋଭିତଃ । ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯେଣ ପୂଜ୍ଯୋସାଵନ୍ଯଥା ଵିଘ୍ନଦୋ ଭଵେତ୍
କପିଳ ଓ ନରସିଂହ ଶିଳା ଚଉଡ଼ା ଚକ୍ର ଓ ଶୋଭାମୟ; ଏହି ଶିଳାକୁ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ପୂଜିବା ଉଚିତ, ନହେଲେ ବିଘ୍ନ ହୁଏ।
ଵାରାହଃ ଶକ୍ତିଲିଂଗସ୍ତୁ ଚକ୍ରେ ଚ ଵିଷମେ ସ୍ମୃତେ । ଇଂଦ୍ର ନୀଲନିଭଃ ସ୍ଥୂଲସ୍ତ୍ରିରେଖୋ ନାଭିତଃ ଶୁଭଃ
ବାରାହ ଲିଙ୍ଗଟି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଆକୃତିରେ ଅସମ ଆକାରରେ ଚିହ୍ନିତ ହୁଏ; ଏହା ଭାରି ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରର ନୀଳ ମଣି ପରି ନୀଳ ରଙ୍ଗରେ ତିନିଟି ରେଖା ନାଭିଠାରେ ରହିଛି, ଏହା ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ।
ଦୀର୍ଘାକାଂଚନଵର୍ଣାଯା ବିଂଦୁତ୍ରଯଵିଭୂଷିତା । ମତ୍ସ୍ଯାଖ୍ଯା ସା ଶିଲା ଜ୍ଞେଯା ଭୁକ୍ତିମୁକ୍ତିଫଲପ୍ରଦା
ମତ୍ସ୍ୟ ନାମକ ଶିଳା ଦୀର୍ଘ ଆକୃତିରେ ଥାଏ, କଣ୍ଚନ ରଙ୍ଗରେ ତିନିଟି ବିନ୍ଦୁ ଦ୍ୱାରା ସୁସଜ୍ଜିତ; ଏହା ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁହିଁ ପ୍ରଦାନ କରେ ।
କୂର୍ମସ୍ତଥୋନ୍ନତଃ ପୃଷ୍ଠେ ଵର୍ତୁଲଶ୍ଚକ୍ରପୂରିତଃ । ହରିତଂ ଵର୍ଣମାଧତ୍ତେ କୌସ୍ତୁଭେନ ତୁ ଚିହ୍ନିତଃ
କୂର୍ମ ଲିଙ୍ଗଟି ପୃଷ୍ଠ ଉପରେ ଉଚ୍ଚ ଏବଂ ବୃତ୍ତାକାର, ଚକ୍ର ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଭରିତ; ଏହା ହରିତ ରଙ୍ଗରେ ଥାଏ ଏବଂ କୌସ୍ତୁଭ ମଣିର ଚିହ୍ନ ରହିଛି ।
ହଯଗ୍ରୀଵୋ ହଯାକାରୋ ରେଖାପଂଚକଭୂଷିତଃ । ବହୁବିଂଦୁସମାକୀର୍ଣଃ ପୃଷ୍ଠେ ନୀଲଂ ଚ ରୂପକମ୍
ହୟଗ୍ରୀବ ଲିଙ୍ଗଟି ଘୋଡ଼ା ଆକୃତିରେ, ପାଞ୍ଚ ରେଖା ଦ୍ୱାରା ସୁସଜ୍ଜିତ, ଅନେକ ବିନ୍ଦୁ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ; ପୃଷ୍ଠ ଉପରେ ନୀଳ ଚିହ୍ନ ରହିଛି ।