ଯ ଇଦଂ ଶୃଣୁଯାନ୍ନିତ୍ଯଂ ପୁଣ୍ଯାଖ୍ଯାନମିଦଂ ଶୁଭମ୍। ସର୍ଵପାପ ପ୍ରପୂତାତ୍ମା ଵିଷ୍ଣୁଲୋକେ ମହୀଯତେ
ଯେଉଁଠି ଏହି ପୁଣ୍ୟମୟ ଓ ଶୁଭ କଥାକୁ ନିତ୍ୟ ଶୁଣିଥାଏ, ସେ ମନୁଷ୍ୟର ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ପାପରୁ ପବିତ୍ର ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ସେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ।
ଶ୍ରାଵଯେତ୍ସତତଂ ଲୋକେ ଵୈଷ୍ଣଵେଷୁ ଵିଶେଷତଃ। ସ ଯାତି ଵିଷ୍ଣୁସାଯୁଜ୍ଯମିତି ପୌରାଣିକା ଵିଦୁଃ
ଯିଏ ଏହି କଥାକୁ ସବୁବେଳେ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ବିଶେଷକରି ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପଢ଼ିଥାଏ, ସେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସାଙ୍ଗରେ ଏକତା ପାଏ—ଏହିପରି ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି।
ସ୍କଂଦ ଉଵାଚ- ମହୀରୁହ ଫଲଂ ଜ୍ଞାତଂ ପ୍ରପୂତଂ ଦ୍ଵିଵିଧଂ ପ୍ରଭୋ। ଇଦାନୀଂ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ପତ୍ରଂ ପୁଷ୍ପଂ ସୁମୋକ୍ଷଦମ୍
ସ୍କନ୍ଦ କହିଲେ—ହେ ପ୍ରଭୁ, ବଡ଼ ଗଛର ଫଳ ଦୁଇପ୍ରକାର ଓ ପବିତ୍ର ବୋଲି ବୁଝିଲି। ଏବେ ମୁଁ ପତ୍ର ଓ ଫୁଲ ବିଷୟରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ଯାହା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ।
ଈଶ୍ଵର ଉଵାଚ- ସର୍ଵେଭ୍ଯଃ ପତ୍ରପୁଷ୍ପେଭ୍ଯଃ ସତ୍ତମା ତୁଲସୀ ଶିଵା। ସର୍ଵକାମପ୍ରଦା ଶୁଦ୍ଧା ଵୈଷ୍ଣଵୀ ଵିଷ୍ଣୁସୁପ୍ରିଯା
ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ସମସ୍ତ ପତ୍ର ଓ ଫୁଲ ମଧ୍ୟରେ ତୁଳସୀ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶୁଭ ଓ ପବିତ୍ର, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଭକ୍ତା ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ।
ଭୁକ୍ତିମୁକ୍ତିପ୍ରଦା ମୁଖ୍ଯା ସର୍ଵଲୋକପରା ଶୁଭା। ଯାମାଶ୍ରିତ୍ଯ ଗତାଃ ସ୍ଵର୍ଗମକ୍ଷଯଂ ମୁନିସତ୍ତମାଃ
ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥିବା ମଧ୍ୟରେ ତୁଳସୀ ସବୁଠାରୁ ମୁଖ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଶୁଭ। ଯିଏ ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେମାନେ ଅକ୍ଷୟ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ହିତାର୍ଥଂ ସର୍ଵଲୋକାନାଂ ଵିଷ୍ଣୁନାରୋପିତା ପୁରା। ତୁଲସୀପତ୍ରପୁଷ୍ପଂ ଚ ସର୍ଵଧର୍ମପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍
ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ବିଷ୍ଣୁ ପୂର୍ବରୁ ତୁଳସୀର ପତ୍ର ଓ ଫୁଲକୁ ସ୍ଥାପିତ କରିଥିଲେ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ଆଧାର।
ଯଥା ଵିଷ୍ଣୋଃ ପ୍ରିଯାଲକ୍ଷ୍ମୀର୍ଯଥାହଂ ପ୍ରିଯ ଏଵ ଚ। ତଥେଯଂ ତୁଲସୀଦେଵୀ ଚତୁର୍ଥୋ ନୋପପଦ୍ଯତେ
ଯେପରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ଏବଂ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରିୟ, ସେପରି ତୁଳସୀ ଦେବୀ ମଧ୍ୟ ପ୍ରିୟ; ଏଠାରେ ଚତୁର୍ଥ କେହି ନାହିଁ।
ତୁଲସୀପତ୍ରମେକଂ ତୁ ଶତହେମଫଲପ୍ରଦମ୍। ନାନ୍ଯୈଃ ପୁଷ୍ପୈସ୍ତଥାପତ୍ରୈର୍ନାନ୍ଯୈର୍ଗଂଧାନୁଲେପନୈଃ
ତୁଳସୀର ଏକଟି ପତ୍ର ଦେଇ ଶତଟି ସୁନା ଫଳ ପାଯାଏ; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଫୁଲ, ପତ୍ର କିମ୍ବା ଗନ୍ଧ ଦେଇ ଏପରି ଫଳ ମିଳେନାହିଁ।
ତୁଷ୍ଯତେ ଦୈତ୍ଯହା ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତୁଲସ୍ଯାଶ୍ଚ ଦଲୈର୍ଵିନା। ଅନେନ ପୂଜିତୋ ଯେନ ହରିର୍ନିତ୍ଯଂ ପରାଶଯା
ତୁଳସୀର ପତ୍ର ବିନା ଦେତ୍ୟମାରି ବିଷ୍ଣୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତିନାହିଁ; ଯିଏ ଏହିପରି ଭାବରେ ନିତ୍ୟ ହରିଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକକୁ ପାଏ।
ତେନ ଦତ୍ତଂ ହୁତଂ ଜ୍ଞାତଂ କୃତଂ ଯଜ୍ଞଵ୍ରତାଦିକମ୍। ଜନ୍ମଜନ୍ମନି ଭାସିତ୍ଵଂ ସୁଖଂ ଭାଗ୍ଯଂ ଯଶଃ ଶ୍ରିଯଂ
ଯେଉଁ କିଛି ଦାନ, ହୋମ, ଜ୍ଞାନ କିମ୍ବା ଯଜ୍ଞ, ବ୍ରତ ଇତ୍ୟାଦି କରାଯାଏ, ସେ ଲୋକ ଜନ୍ମେଜନ୍ମେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା, ସୁଖ, ଭାଗ୍ୟ, କୀର୍ତ୍ତି ଓ ଶ୍ରୀ ପାଏ।
କୁଲଂ ଶୀଲଂ କଲତ୍ରଂ ଚ ପୁତ୍ରଂ ଦୁହିତରଂ ତଥା। ଧନଂ ରାଜ୍ଯମରୋଗତ୍ଵଂ ଜ୍ଞାନଂ ଵିଜ୍ଞାନମେଵ ଚ
କୁଳ, ଚରିତ୍ର, ଜନାନୀ, ପୁଅ, ଝିଅ, ଧନ, ରାଜ୍ୟ, ଆରୋଗ୍ୟ, ଜ୍ଞାନ ଓ ବିବେକ—ଏସବୁ ମିଳେ।
ଵେଦଵେଦାଂଗଶାସ୍ତ୍ରଂ ଚ ପୁରାଣାଗମସଂହିତାଃ। ସର୍ଵଂ କରଗତଂ ମନ୍ଯେ ତୁଲସ୍ଯାଭ୍ଯର୍ଚନେ ହରେଃ
ବେଦ, ବେଦାଙ୍ଗ, ଶାସ୍ତ୍ର, ପୁରାଣ, ଆଗମ, ସଂହିତା—ଏସବୁ ମୁଁ ଭାବେ ଥାଏ, ଯେତେବେଳେ ତୁଳସୀ ଦେଇ ହରିଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯାଏ।
ଯଥା ଗଂଗା ପଵିତ୍ରାଂଗୀ ସୁରଲୋକେ ଵିମୋକ୍ଷଦା। ଯଥା ଭାଗୀରଥୀ ପୁଣ୍ଯା ତଥୈଵଂ ତୁଲସୀ ଶିଵା
ଯେପରି ଗଙ୍ଗା ପବିତ୍ର ଶରୀର ଓ ଦେବଲୋକରେ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ, ଯେପରି ଭାଗୀରଥୀ ପୁଣ୍ୟମୟ, ସେପରି ତୁଳସୀ ମଧ୍ୟ ଶୁଭ।
କିଂ ଚ ଗଂଗାଜଲେ ନୈଵ କିଂଚ ପୁଷ୍କରସେଵଯା। ତୁଲସୀଦଲମିଶ୍ରେଣ ଜଲେନୈଵ ପ୍ରମୋଦ୍ଯତେ
ଗଙ୍ଗାଜଳ କିମ୍ବା ପୁଷ୍କର ତୀରେ ସେବା ଦେଇ ଯେପରି ଆନନ୍ଦ ମିଳେନାହିଁ, ତୁଳସୀପତ୍ର ମିଶିତ ଜଳ ଦେଇ ସେପରି ଆନନ୍ଦ ମିଳେ।
ମାଧଵଃ ସଂମୁଖୋ ଯସ୍ଯ ଜନ୍ମଜନ୍ମସୁଧୀମତଃ। ତସ୍ଯ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଭଵେଛ୍ରୁତ୍ଵା ତୁଲସ୍ଯା ହରିମର୍ଚିତୁମ୍
ଯାହାର ବୁଦ୍ଧି ପ୍ରତିଜନ୍ମରେ ଶୁଦ୍ଧ ରହିଥାଏ, ତାଙ୍କ ପାଖରେ ମାଧବ ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି; ଏହି କଥା ଶୁଣି ହରିଙ୍କୁ ତୁଳସୀ ଦେଇ ପୂଜା କରିବା ପ୍ରତି ଶ୍ରଦ୍ଧା ଜନ୍ମେ।
ଯୋ ମଂଜରୀଦଲୈରେଵ ତୁଲସ୍ଯା ଵିଷ୍ଣୁମର୍ଚଯେତ୍। ତସ୍ଯ ପୁଣ୍ଯଫଲଂ ସ୍କନ୍ଦ କଥିତୁଂ ନୈଵ ଶକ୍ଯତେ
ଯିଏ ତୁଳସୀର ମଞ୍ଜରୀ ଓ ପତ୍ର ଦେଇ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ, ହେ ସ୍କନ୍ଦ, ତାଙ୍କର ପୁଣ୍ୟଫଳ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିହେବ ନାହିଁ।
ତତ୍ର କେଶଵସାନ୍ନିଧ୍ଯଂ ଯତ୍ରାସ୍ତି ତୁଲସୀଵନମ୍। ତତ୍ର ବ୍ରହ୍ମା ଚ କମଲା ସର୍ଵଦେଵଗଣୈଃ ସହ
ଯେଉଁଠି ତୁଳସୀବନ ଓ କେଶବଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଅଛି, ସେଠି ବ୍ରହ୍ମା ଓ କମଳା ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହ ବସିଥାନ୍ତି।
ତସ୍ମାତ୍ତାଂ ସଂନିକୃଷ୍ଟେ ତୁ ସଦା ଦେଵୀଂ ପ୍ରପୂଜଯେତ୍। ସ୍ତୋତ୍ରମଂତ୍ରାଦିକଂ ଯଦ୍ଵା ସର୍ଵମାନଂତ୍ଯମଶ୍ନୁତେ
ସେହିପାଇଁ ସେ ଦେବୀଙ୍କୁ ସଦା ନିକଟରେ ରଖି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ ପ୍ରକାରର ସ୍ତୋତ୍ର, ମନ୍ତ୍ର କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଏ, ସେସବୁର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫଳ ମିଳେ।
ଯେ ଚ ପ୍ରେତାଶ୍ଚ କୂଶ୍ମାଂଡାଃ ପିଶାଚା ବ୍ରହ୍ମରାକ୍ଷସାଃ। ଭୂତଦୈତ୍ଯାଦଯସ୍ତତ୍ର ପଲାଯଂତେ ସଦୈଵ ହି
ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରେତ, କୁଶମାଣ୍ଡ, ପିଶାଚ, ବ୍ରହ୍ମରାକ୍ଷସ, ଭୂତ, ଦାୟତ୍ୟ ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟ ଆତ୍ମା, ସେମାନେ ସେଠାରୁ ସଦା ସରିଯାନ୍ତି।
ଅଲକ୍ଷ୍ମୀର୍ନାଶିନୀ ଘୂର୍ଣା ଯା ଡାକିନ୍ଯାଦି ମାତରଃ। ସର୍ଵାଃ ସଂକୋଚିତାଂ ଯାଂତି ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତୁ ତୁଲସୀଦଲଂ
ଦୁର୍ଦ୍ରୁଷ୍ଟି, ରୋଗ, ଘୁର୍ଣ୍ଣି ଓ ଡାକିନୀ ଭଳି ସମସ୍ତ ମାତୃଗଣ, ତୁଳସୀ ପତ୍ର ଦେଖିଲେ ସେମାନେ ସଂକୁଚିତ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାଦଯଃ ପାପଵ୍ଯାଧଯଃ ପାପସଂଭଵାଃ। କୁମଂତ୍ରିଣା କୃତା ଯେ ଚ ସର୍ଵେ ନଶ୍ଯଂତି ତତ୍ର ଵୈ
ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ଭଳି ପାପ, ପାପ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ରୋଗ ଓ କୁକର୍ମ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା ସମସ୍ତ ଅପମାଦ, ସେଠାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ଭୂତଲେ ଵାପି ତଂ ଯେନ ହର୍ଯର୍ଥଂ ତୁଲସୀଵନମ୍। କୃତଂ କ୍ରତୁଶତଂ ତେନ ଵିଧିଵତ୍ପ୍ରିଯଦକ୍ଷିଣମ୍
ଯିଏ ହରିଙ୍କ ପାଇଁ ପୃଥିବୀରେ ତୁଳସୀ ବନ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ସେ ଯଥାବିଧି ଦାନ ସହିତ ଶତ କୃତୁ ଯଜ୍ଞ କରିଥିବା ପରି ଫଳ ପାଏ।
ହରିଲିଂଗେଷୁ ଚାନ୍ଯେଷୁ ସାଲଗ୍ରାମଶିଲାସୁ ଚ। ତୁଲସୀଗ୍ରହଣଂ କୃତ୍ଵା ଵିଷ୍ଣୋଃ ସାଯୁଜ୍ଯମାଵ୍ରଜେତ୍
ହରିଙ୍କ ଚିହ୍ନ କିମ୍ବା ଶାଳଗ୍ରାମ ଶିଳା ଉପରେ ତୁଳସୀ ପତ୍ର ଅର୍ପଣ କଲେ, ସେ ବ୍ୟକ୍ତି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସାକ୍ଷାତ୍ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ପାଏ।
ନଂଦଂତି ପୁରୁଷାସ୍ତସ୍ଯ ମାଧଵାର୍ଥେ କ୍ଷିତୌ ତୁ ଯଃ। ତୁଲସୀଂ ରୋପଯେଦ୍ଧୀରଃ ସ ଯାତି ମାଧଵାଲଯମ୍
ଯିଏ ମାଧବଙ୍କ ପାଇଁ ପୃଥିବୀରେ ତୁଳସୀ ଗଛ ଲାଗାଏ, ସେ ବ୍ୟକ୍ତି ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ ଓ ମାଧବଙ୍କ ନିବାସକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
ପୂଜଯିତ୍ଵା ହରିଂ ଦେଵଂ ନିର୍ମାଲ୍ଯଂ ତୁଲସୀଦଲମ୍। ଧାରଯେଦ୍ଯଃ ସ୍ଵଶୀର୍ଷେ ତୁ ପାପାତ୍ପୂତୋ ଦିଵଂ ଵ୍ରଜେତ୍
ଯିଏ ହରିଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ତାଙ୍କୁ ଅର୍ପିତ ତୁଳସୀ ପତ୍ର ନିଜ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଧରେ, ସେ ପାପରୁ ପବିତ୍ର ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଏ।
ପୂଜନେ କୀର୍ତ୍ତନେ ଧ୍ଯାନେ ରୋପଣେ ଧାରଣେ କଲୌ। ତୁଲସୀ ଦହତେ ପାପଂ ର୍ସ୍ଵର୍ଗଂ ମୋକ୍ଷଂ ଦଦାତି ଚ
କଳିଯୁଗରେ ପୂଜା, କୀର୍ତ୍ତନ, ଧ୍ୟାନ, ରୋପଣ କିମ୍ବା ଧାରଣ କରିବାରେ ତୁଳସୀ ପାପକୁ ଦହନ କରେ ଓ ସ୍ୱର୍ଗ ଏବଂ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ।
ଉପଦେଶଂ ଦିଶେଦସ୍ଯାଃ ସ୍ଵଯମାଚରତେ ପୁନଃ
ଯିଏ ତାଙ୍କ ବିଷୟରେ ଅନ୍ୟମାନେ ଉପଦେଶ ଦେଉଛନ୍ତି ଓ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ପାଳନ କରନ୍ତି—
ସ ଯାତି ପରମଂ ସ୍ଥାନଂ ମାଧଵସ୍ଯ ନିକେତନମ୍। ହରେଃ ପ୍ରିଯକରଂ ଯଚ୍ଚ ତନ୍ମେ ପ୍ରିଯତରଂ ଭଵେତ୍
ସେ ମାଧବଙ୍କ ପରମ ନିବାସକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ଯାହା ହରିଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ, ସେଇ ମୋତେ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ ହେଉ।
ସର୍ଵେଷାମପି ଦେଵାନାଂ ଦେଵୀନାଂ ଚ ସମଂତତଃ। ଶ୍ରାଦ୍ଧେଷୁ ଯଜ୍ଞକାର୍ଯେଷୁ ପର୍ଣମେକଂ ଷଡାନନ
ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଦେବୀମାନେ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ କିମ୍ବା ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟରେ, ଏକ ତୁଳସୀ ପତ୍ର— ହେ ଷଡାନନ—
ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵପ୍ରଯତ୍ନେନ ତୁଲସୀସେଵନଂ କୁରୁ। ତୁଲସୀ ସେଵିତା ଯେନ ତେନ ସର୍ଵଂ ତୁ ସେଵିତମ୍
ସେହିପାଇଁ ସମସ୍ତ ଚେଷ୍ଟାରେ ତୁଳସୀ ସେବନ କର; ଯିଏ ତୁଳସୀ ସେବନ କରେ, ସେ ସବୁକିଛି ସେବନ କରିଥାଏ।