ଉଦ୍ଭଵଂ ତୀର୍ଥରାଜସ୍ଯ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ତତ୍ତ୍ଵତଃ। ଶ୍ରୀଭଗଵାନୁଵାଚ- ମୁନିର୍ଦେଵୈଃ ସମାରାଧ୍ଯଃ ପଦ୍ମଯୋନିସମପ୍ରଭଃ
ତୀର୍ଥରାଜଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ ସତ୍ୟ ସତ୍ୟ କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ। ଭଗବାନ କହିଲେ— ମୁନି, ଯିଏ ପଦ୍ମଯୋନିଙ୍କ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଥିଲେ।
ଶଂତନୁଶ୍ଚେତି ଵିଖ୍ଯାତଃ ପତ୍ନୀ ତସ୍ଯ ପତିଵ୍ରତା। ଅମୋଘେତି ସମାଖ୍ଯାତା ରୂପଯୌଵନଶାଲିନୀ
ସେ ଶାନ୍ତନୁ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ତାଙ୍କର ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀ ଏକ ପତିବ୍ରତା ଥିଲେ। ସେ ଅମୋଘା ନାମରେ ଖ୍ୟାତ, ରୂପ ଓ ଯୌବନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।
ଅସ୍ଯାଶ୍ଚ ପତିମନ୍ଵେଷ୍ଟୁଂ ଯାତୋ ବ୍ରହ୍ମା ଚ ତଦ୍ଗୃହମ୍। ତସ୍ମିନ୍କାଲେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ପୁଷ୍ପାଦ୍ଯର୍ଥଂ ଵନଂ ଗତଃ
ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କୁ ଖୋଜିବାକୁ ବ୍ରହ୍ମା ସେଠାକୁ ଗଲେ। ସେ ସମୟରେ ମୁନି ଫୁଲ ଓ ଅନ୍ୟ କାମରେ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଇଥିଲେ।
ସା ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠମର୍ଘ୍ଯପାଦ୍ଯାଦିକଂ ଦଦୌ। ଦୂରେଭିଵାଦନଂ କୃତ୍ଵା ସା ଗୃହଂ ପ୍ରଵିଵେଶ ହ
ସେ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ଦେଖି, ପାଦଧୋଇବା ପାଇଁ ଓ ଅନ୍ୟ ଆଦର ସମ୍ବର୍ଦ୍ଧନା ଦେଲେ। ଦୂରରୁ ଶିର ନମାଇ, ସେ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ତାଂ ଚ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନଵଦ୍ଯାଂଗୀଂ ଧାତା କାମଵଶଂ ଗତଃ। ସ୍ରଷ୍ଟାତ୍ମାନଂ ସମାଧାଯାଚିଂତଯତ୍ତାଂ ପୁରୋଗତାମ୍
ସେ ତାଙ୍କୁ ତରୁଣୀ ଓ ସୁନ୍ଦରୀ ଦେଖି, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା କାମନାରେ ଆବୃତ ହେଲେ। ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରି, ସେ ତାଙ୍କୁ ଆଗରେ ଯିବାବେଳେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ।
ବୀଜଂ ପପାତ ଖଟ୍ଵାଯାଂ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପରମାତ୍ମନଃ। ତତୋ ବ୍ରହ୍ମା ଗତସ୍ତ୍ରସ୍ତସ୍ତ୍ଵରଯା ପରିପୀଡିତଃ
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ବୀଜ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମା, ଖଟିଆ ଉପରେ ପଡ଼ିଲା। ତା'ପରେ ବ୍ରହ୍ମା ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ତ୍ୱରାରେ ଚାଲିଗଲେ।
ଅଥାଯାତୋ ମୁନିର୍ଗେହଂ ଶୁକ୍ରଂ ପୀଠେ ଦଦର୍ଶ ହ। ତମପୃଚ୍ଛଦ୍ଵରାରୋହାଂ କଶ୍ଚାପ୍ଯତ୍ରାଗତଃ ପୁମାନ୍
ତା'ପରେ ମୁନି ଘରକୁ ଫେରି, ଆସନ ଉପରେ ଶୁକ୍ର ଦେଖିଲେ। ସେ ସୁନ୍ଦରୀଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ— 'ଏଠି କିଏସି ପୁରୁଷ ଆସିଥିଲେ କି?'
ତମୁଵାଚ ତତୋଽମୋଘା ବ୍ରହ୍ମା ହ୍ଯତ୍ରାଗତଃ ପତେ। ତ୍ଵାମେଵାନ୍ଵେଷିତୁଂ ନାଥ ମଯା ଦତ୍ତୋତ୍ର ପୀଠକଃ
ତା'ପରେ ଅମୋଘା କହିଲେ— 'ସ୍ୱାମୀ, ବ୍ରହ୍ମା ଏଠାକୁ ଆସିଥିଲେ। ତାଙ୍କୁ ତୁମକୁ ଖୋଜିବାକୁ ଆସିଥିଲେ, ମୁଁ ଏହି ଆସନ ଦେଇଥିଲି।'
ଶୁକ୍ରସ୍ଯ କାରଣଂ ଚାତ୍ର ତପସା ଜ୍ଞାତୁମର୍ହସି। ତତୋ ଧ୍ଯାନାତ୍ପରିଜ୍ଞାତଂ ତେନୈଵ ଚ ଦ୍ଵିଜନ୍ମନା
'ଏଠି ଶୁକ୍ର କାହିଁକି ହେଲା, ତୁମେ ତପସ୍ୟା କରି ଜାଣ।' ତା'ପରେ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ସେ ଦ୍ୱିଜ ଏହାର ସତ୍ୟ ଅର୍ଥ ବୁଝିଲେ।
ବ୍ରହ୍ମରେତଃ ପରଂ ସାଧ୍ଵୀ ପାଲଯସ୍ଵ ମମାଜ୍ଞଯା। ଉତ୍ପଦ୍ଯତେ ସୁତସ୍ତେ ତୁ ସର୍ଵଲୋକୈକପାଵନଃ
'ଏ ଶୁଭ୍ରା, ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ବୀଜକୁ ରକ୍ଷା କର। ତୁମର ଏକ ପୁଅ ହେବେ, ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ପବିତ୍ର କରିବେ।'
ଆଵଯୋଃ ସର୍ଵକଲ୍ଯାଣଂ ଫଲିଷ୍ଯତି ମନୋଗତମ୍। ତତଃ ପତିଵ୍ରତା ତସ୍ଯ ଆଜ୍ଞାମାଗୃହ୍ଯ ସଂଭଵାତ୍
'ଆମ ମନର ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଫଳିବ।' ତା'ପରେ ସେ ପତିବ୍ରତା ତାଙ୍କର ଆଜ୍ଞା ଗ୍ରହଣ କରି, ସେଇ ଯୋଗରୁ—
ପପୌ ରେତୋ ମହାଭାଗା ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପରମାତ୍ମନଃ। ଆଵର୍ତ ଇଵ ସଂଜଜ୍ଞେ ରୌଦ୍ରଗର୍ଭ ଇତି ସ୍ଫୁରନ୍
ସେ ଭାଗ୍ୟବତୀ ଜନନୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ବୀଜ ପିଇଲେ। ଏହା ଏକ ଘୂର୍ଣ୍ଣିର ଭଳି ଦେଖାଦେଲା, ରୌଦ୍ରଗର୍ଭ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା।
ପ୍ରସୋଢୁଂ ନୈଵ ଶକ୍ତା ସା ଶଂତନୁଂ ଚାବ୍ରଵୀତ୍ତତଃ। ଗର୍ଭଂ ଧାରଯିତୁଂ ନାଥ ନ ଶକ୍ନୋମ୍ଯଧୁନା ପ୍ରଭୋ
ସେ ଏହାକୁ ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଏବଂ ଶାନ୍ତନୁଙ୍କୁ କହିଲେ— 'ପ୍ରଭୁ, ଏବେ ମୁଁ ଏହି ଗର୍ଭକୁ ଧାରଣ କରିପାରୁନାହିଁ।'
କିଂ କରିଷ୍ଯାମି ଧର୍ମଜ୍ଞ ପ୍ରାଣୋ ମେ ସଂଚଲତ୍ଯପି। ଆଜ୍ଞାପଯ ମହାଭାଗ ଗର୍ଭଂ ତ୍ଯକ୍ଷ୍ଯାମି ଯତ୍ର ଚ
'ମୁଁ କଣ କରିବି, ଧର୍ମକୁ ଜାଣିଥିବା? ମୋର ପ୍ରାଣ ମଧ୍ୟ ଚାଲିଯାଉଛି। ମହାଭାଗ, ଆପଣ ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତୁ, ମୁଁ ଏହି ଗର୍ଭକୁ କେଉଁଠି ଛାଡ଼ିଦେବି?'
ପତ୍ଯୁରାଜ୍ଞାଂ ସମାଦାଯ ମୁକ୍ତୋ ଗର୍ଭୋ ଯୁଗଂଧରେ। ପଯସ୍ତେଜୋମଯଂ ଶୁଦ୍ଧଂ ସର୍ଵଧର୍ମପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍
ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଆଦେଶ ମାନି, ଗର୍ଭଟି ଯୁଗନ୍ଧର ପର୍ବତରେ ଛାଡ଼ାଯାଇଥିଲା। ସେ ଗର୍ଭଟି ଦୁଧ ଓ ପ୍ରଭାରେ ଗଠିତ, ପବିତ୍ର ଓ ସମସ୍ତ ଧର୍ମରେ ନିଶ୍ଚିତ ଥିଲା।
ତନ୍ମଧ୍ଯେ ପୁରୁଷଃ ଶୁଦ୍ଧଃ କିରୀଟୀ ନୀଲଵାସସା। ରତ୍ନଦାମ୍ନା ଚ ଵିଦ୍ଧାଂଗୋ ଦୁଃପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯୋ ଜ୍ଯୋତିଷାଂ ଗଣଃ
ତାହାର ମଧ୍ୟରେ ଏକ ପବିତ୍ର ପୁରୁଷ ଦେଖାଦେଲେ, ମୁଣ୍ଡରେ ମୁକୁଟ, ନୀଳବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା, ରତ୍ନମାଳାରେ ଶୋଭିତ ଅଙ୍ଗ, ଦେଖିବାକୁ ଦୁର୍ଲଭ, ଏକ ପ୍ରଭାମୟ ଦଳ।
ତତୋ ଦେଵଗଣାଃ ସ୍ଵର୍ଗାତ୍ପୁଷ୍ପଵର୍ଷମଵାକିରନ୍। ପ୍ରସୂତଃ ସର୍ଵତୀର୍ଥେଷୁ ତୀର୍ଥରାଜ ଇତି ସ୍ମୃତଃ
ତାପରେ ଦେବମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ଫୁଲ ବର୍ଷା କଲେ। ସେ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ସ୍ନାନସ୍ଥଳରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ ଏବଂ 'ତୀର୍ଥରାଜ' ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଉଛନ୍ତି।
ତତୋ ରାମ ଇତି ଖ୍ଯାତଃ ପ୍ରଜାତୋହଂ ଭୃଗୋଃ କୁଲେ। କ୍ଷତ୍ରିଯାନ୍ପିତୃହଂତୄଂସ୍ତୁ ସସୈନ୍ଯବଲଵାହନାନ୍
ତାପରେ ମୁଁ 'ରାମ' ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲି, ଭୃଗୁଙ୍କ ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଲି। ମୁଁ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ପିତାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ଓ ସେମାନଙ୍କ ସେନା ସହିତ ସମାପ୍ତ କରିଦେଲି।
ହତ୍ଵା ଯୁଦ୍ଧଗତାନ୍ଭୀତାନ୍ପଂକୈଃ ସର୍ଵୈର୍ଯୁତୋ ହ୍ଯହମ୍। ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାସମଂ ଘୋରଂ ମଦ୍ଗେହେ ସମୁପସ୍ଥିତମ୍
ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୟଭୀତ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ, କାଦଳି ଲଗା ଅବସ୍ଥାରେ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରି, ମୋ ଘରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ସମାନ ଭୟଙ୍କର ପାପ ଆସିଲା।
ପଂକଯୁକ୍ତଂ କୁଠାରଂ ମେ କ୍ଷାଲିତଂ ନୈଵ ଶୁଦ୍ଧ୍ଯତି। ତତଃ ଖେ ଚାଭଵଦ୍ଵାଣୀ ରାମ ମଦ୍ଵଚନଂ କୁରୁ
ମୋ କୁଠାର କାଦଳି ଲଗା ଥିଲା, ବହୁବାରି ଧୋଇଲି ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର ହେଲା ନାହିଁ। ତେବେ ଆକାଶରୁ ଏକ ସ୍ୱର ଶୁଣିଲି— 'ରାମ, ମୋ କଥା ଶୁଣି।'
ଯତ୍ର ତୀର୍ଥେ କୁଠାରଂ ତେ ନିର୍ମଲଂ ଚ ଭଵେଦିହ। ତତ୍ର ତେ ସର୍ଵପାପାନାଂ ଜାତାନାଂ ଚ କ୍ଷଯୋ ଭଵେତ୍
'ଯେଉଁ ତୀର୍ଥରେ ତୋ କୁଠାର ସଫା ହେବ, ସେଠାରେ ତୋ ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ଟ ହେବ।'
ଜନାନାଂ ତତ୍ର ସର୍ଵେଷାଂ ହିତାର୍ଥଂ ତିଷ୍ଠ ମାନଦ। ଚପଲଂ ଗଚ୍ଛ ତୀର୍ଥାନି ସର୍ଵାଣି ସୁମହାଂତି ଚ
'ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ, ମାନଦାୟକ, ସେଠାରେ ରୁହ। ସମସ୍ତ ବଡ଼ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତୀର୍ଥକୁ ଯା।'
ତେଷାଂ ମଧ୍ଯେ ମହାତୀର୍ଥେ ପର୍ଶୁଃ ଶୁଦ୍ଧୋ ଭଵେଦ୍ଯଦି। ତଂ ଚ ଜାନୀହି ତୀର୍ଥେଷୁ ମୁକ୍ତିଦଂ ପରିକୀର୍ତିତମ୍
'ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଯଦି ବଡ଼ ତୀର୍ଥରେ ତୋ କୁଠାର ପବିତ୍ର ହୁଏ, ସେ ତୀର୍ଥକୁ ମୁକ୍ତିଦାୟକ ବୋଲି ଚିହ୍ନିବି।'
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଜାମଦଗ୍ନ୍ଯସ୍ତୁ ତୀର୍ଥାନି ପ୍ରଯଯୌ ତଦା। ଗଂଗାଂ ସରସ୍ଵତୀଂ ଶୁଭ୍ରାଂ କାଵେରୀଂ ସରଯୂଂ ତଥା
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଜାମଦଗ୍ନ୍ୟ ତାପରେ ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ ଗଲେ— ଗଙ୍ଗା, ପବିତ୍ର ସରସ୍ୱତୀ, କାବେରୀ ଓ ସରୟୂ।
ଗୋଦାଵରୀଂ ଚ ଯମୁନାଂ କଦ୍ରୂଂ ଚ ଵସୁଦାଂ ତଥା। ଅନ୍ଯାଂ ଚ ପୁଣ୍ଯଦାଂ ରମ୍ଯାଂ ଗୌରୀଂ ପୂର୍ଵାଂ ସ୍ଥିତାଂ ଶୁଭାମ୍
ଗୋଦାବରୀ, ଯମୁନା, କଦ୍ରୁ, ବସୁଦା ଓ ଅନ୍ୟ ଏକ ଶୁଭ, ମେହେରବାନି, ରମ୍ୟ ଗୌରୀ, ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଥିବା।
ଗଚ୍ଛତସ୍ତସ୍ଯ ଧୀରସ୍ଯ ସଦାଗତିସମସ୍ଯ ଚ। କ୍ଷାଲିତଃ ସର୍ଵତୀର୍ଥେଷୁ ନ ପୁନର୍ନିର୍ମଲୋଽଭଵତ୍
ସେ ଧୈର୍ୟଶୀଳ, ସଦାମୁକ୍ତ ସମାନ, ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥକୁ ଗଲେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ତୀର୍ଥରେ ଧୋଇଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ କୁଠାର ପୁଣି ପବିତ୍ର ହେଲା ନାହିଁ।
ତତୋ ଗିରିଗୁହାଂ ଦୁର୍ଗାଂ ମହାରଣ୍ଯଂ ଚ ପର୍ଵତମ୍। ଗିରିକୂଟଂ ଚ ଦୁର୍ଲଭ୍ଯଂ ଯଯୌ ତୀର୍ଥମସୌ ହରିଃ
ତାପରେ ସେ ଗିରିଗୁହା, ଦୁର୍ଗମ ଅରଣ୍ୟ, ଦୁର୍ଲଭ ପାହାଡ଼ ଶିଖରକୁ ଗଲେ; ସେ ହରି ତୀର୍ଥକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ନ ଚ ନିର୍ମଲତାମେତି କୁଠାରସ୍ତସ୍ଯ ତେନ ଚ। ଵିଷାଦମଗମତ୍ତତ୍ର ରାମଃ ପରପୁରଂଜଯଃ
କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ କୁଠାର ପବିତ୍ର ହେଲା ନାହିଁ; ସେଠାରେ ଶତ୍ରୁନଗର ବିଜେତା ରାମ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଲେ।
ହାହେତି ଵିଵିଧଂ କୃତ୍ଵା ଚୋପଵିଶ୍ଯ ଧରାତଲେ। ପ୍ରଚିଂତାମଗମଦ୍ଵୀରସ୍ତମୁଵାଚ ପୁନସ୍ତଥା
ହାହାକାର କରି, ଭୂମିରେ ବସିଗଲେ; ସେ ବୀର ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଗଲେ, ଏବଂ ପୁଣି ସେଇ ସ୍ୱର ତାଙ୍କୁ କହିଲା।
ପୂର୍ଵସ୍ଯାଂ ଦିଶି ଦେଵେଶ ତୀର୍ଥଂ ଚାସ୍ତି ଗୁହୋଦରେ। ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ନରଶାର୍ଦୂଲୋ ଗତ୍ଵା କୁଂଡଂ ଦଦର୍ଶ ସଃ
'ପୂର୍ବ ଦିଗରେ, ଦେବମାନ୍ୟ, ଏକ ଗୁହା ଭିତରେ ତୀର୍ଥ ଅଛି। ଏହି କଥା ଶୁଣି, ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ସେଠାକୁ ଗଲେ ଓ ଏକ କୁଣ୍ଡ ଦେଖିଲେ।'