କୁସୁମୋଶୀରକର୍ପୂରୈର୍ଵିଲିପ୍ଯ ଵରଚଂଦନୈଃ । ନୈଵେଦ୍ଯାପୂପଦୀପାଦ୍ଯୈରର୍ଚଯେଚ୍ଚ ଜନାର୍ଦନମ୍
ଫୁଲ, ଉଶୀର, କର୍ପୂର ଓ ଉତ୍ତମ ଚନ୍ଦନ ଲଗାଇ, ନୈବେଦ୍ୟ, ପାନୀୟ, ଦୀପ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପଚାର ଦ୍ୱାରା ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ମନସା କର୍ମଣା ଵାଚା ପୂଜଯେଦ୍ଗରୁଡଧ୍ଵଜମ୍ । କୁର୍ଵନ୍ନରଃ ସ୍ତ୍ରୀ ଵିଧଵା ବୃହଦ୍ଭକ୍ତିର୍ଜିତେଂଦ୍ରିଯଃ
ମନ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ କଥା ଦ୍ୱାରା ଗରୁଡ଼ଧ୍ୱଜଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ପୁରୁଷ, ନାରୀ କିମ୍ବା ବିଧବା ଯେହେଉଁଥିବେ, ମହାଭକ୍ତି ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ସହିତ।
ନାମ୍ନାମେଵ ତଥାଲାପଂ ଵିଷ୍ଣୋଃ କୁର୍ଯାଦହର୍ନିଶମ୍ । ଭକ୍ତ୍ଯା ଵିଷ୍ଣୋଃ ସ୍ତୁତିର୍ଵାଚ୍ଯା ମିଥ୍ଯାଲାପଵିଵର୍ଜିତା
ଦିନ ରାତି ଭକ୍ତିସହିତ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନାମ ଓ ସ୍ତୁତି କରିବା ଉଚିତ; ମିଥ୍ୟା କଥା ଛାଡ଼ି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସ୍ତୁତି ପଢ଼ିବା ଉଚିତ।
ସର୍ଵସତ୍ଵଦଯାଯୁକ୍ତଃ ଶାଂତଵୃତ୍ତିରହିଂସକଃ । ସୁପ୍ତୋ ବାହ୍ଯାସନସ୍ଥୋ ଵା ଵାସୁଦେଵଂ ପ୍ରକୀର୍ତଯେତ୍
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀପ୍ରତି ଦୟା, ଶାନ୍ତ ଚରିତ୍ର ଓ ଅହିଂସା ରହି, ଶୋଇ କିମ୍ବା ବାହାରେ ବସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ସ୍ମୃତ୍ଯାଲୋକନଗଂଧାଦି ସ୍ଵାଦନଂ ପରିକୀର୍ତ୍ତନମ୍ । ଅନ୍ନସ୍ଯ ଵର୍ଜଯେଦ୍ଵାସଂ ଗ୍ରାସାନାଂ ସଂପ୍ରମୋକ୍ଷଣମ୍
ଖାଦ୍ୟକୁ ସ୍ମରଣ, ଦେଖିବା, ଘ୍ରାଣ, ଚାଖିବା କିମ୍ବା ବର୍ଣ୍ଣନା କରି ଭୋଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଖାଦ୍ୟ ଗ୍ରାସ ଛାଡ଼ିବା ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ବର୍ଜନୀୟ।
ଗାତ୍ରାଭ୍ଯଂଗଂ ଶିରୋଭ୍ଯଂଗଂ ତାଂବୂଲଂ ସଵିଲେପନମ୍ । ଵ୍ରତସ୍ଥୋ ଵର୍ଜଯେତ୍ସର୍ଵଂ ଯଚ୍ଚାନ୍ଯଚ୍ଚ ନିରାକୃତମ୍
ବ୍ରତରେ ଥିବାବେଳେ ଦେହ ମସାଜ, ମୁଣ୍ଡ ମସାଜ, ତାମ୍ବୁଳ ଓ ଲେପନ ସହିତ ସମସ୍ତ ବିଷୟ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ।
ନ ଵ୍ରତସ୍ଥଃ ସ୍ପୃଶେତ୍କିଂଚିଦ୍ଵିକର୍ମସ୍ଥଂ ନ ଚାଲଯେତ୍ । ଦେଵତାଯତନେ ତିଷ୍ଠନ୍ନ ଗୃହସ୍ଥଶ୍ଚରେତ୍ଧ୍ରୁଵମ୍
ବ୍ରତୀ କେହି ଅଶୁଚି ବସ୍ତୁକୁ ଛୁଁଇବା କିମ୍ବା ତାହାକୁ ଡିସ୍ଟର୍ବ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଦେବତାଙ୍କ ମନ୍ଦିରରେ ରହିଥିବା ଗୃହସ୍ଥ ନିଶ୍ଚଳ ରହିବା ଉଚିତ।
କୃତ୍ଵା ମାସୋପଵାସଂ ତୁ ଯଥୋକ୍ତଵିଧିନା ନରଃ । ନାରୀ ଵା ଵିଧଵା ସାଧ୍ଵୀ ଵାସୁଦେଵଂ ସମର୍ଚଯେତ୍
ଯେଉଁପରି ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଏକ ମାସ ଉପବାସ କରାଯାଏ, ପୁରୁଷ, ନାରୀ କିମ୍ବା ସତୀ ବିଧବା ଯେହେଉଁଥିବେ, ସେମାନେ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ଅନ୍ଯୂନାଧିକମେଵଂ ତୁ ଵ୍ରତଂ ତ୍ରିଂଶଦ୍ଦିନୈରିଦମ୍ । କୃତ୍ଵା ମାସୋପଵାସଂ ତୁ ସଂଯତାତ୍ମା ଜିତେଂଦ୍ରିଯଃ
ଏହି ବ୍ରତ ତିରିଶି ଦିନ ଅଧିକ କିମ୍ବା କମ୍ ଯେପରି ହେଉ, ଏକ ମାସ ଉପବାସ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ସହିତ ରହିବା ଉଚିତ।
ତତୋଽର୍ଚଯେଦେଵ ପୁଣ୍ଯଂ ଦ୍ଵାଦଶ୍ଯାଂ ଗରୁଡଧ୍ଵଜମ୍ । ପୂଜଯେତ୍ପୁଷ୍ପମାଲାଭିର୍ଗଂଧଧୂପଵିଲେପନୈଃ
ତାପରେ ଶୁଭ ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନ ଗରୁଡ଼ଧ୍ୱଜଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ଫୁଲମାଳା, ଗନ୍ଧ, ଧୂପ ଓ ଲେପନ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ଵସ୍ତ୍ରାଲଂକାରଵାଦ୍ଯୈଶ୍ଚ ତୋଷଯେଦଚ୍ଯୁତଂ ନରଃ । ସଂସ୍ନାପଯେଦ୍ଧରିଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ତୀର୍ଥଚଂଦନଵାରିଭିଃ
ବସ୍ତ୍ର, ଆଳଙ୍କାର ଓ ବାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି, ପବିତ୍ର ଚନ୍ଦନ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଭକ୍ତିସହିତ ହରିଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରାଇବା ଉଚିତ।
ଚଂଦନେନାନୁଲିପ୍ତାଂଗଂ ଧୂପପୁଷ୍ପୈରଲଂକୃତମ୍ । ଵସ୍ତ୍ରଦାନାଦିଭିଶ୍ଚୈଵ ଭୋଜଯିତ୍ଵା ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାନ୍
ଚନ୍ଦନ ଲଗାଇ ଅଙ୍ଗ ସୁସଜ୍ଜିତ କରି, ଧୂପ ଓ ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭା ଦେଇ, ବସ୍ତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦାନ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇବା ଉଚିତ।
ଦଦ୍ଯାଚ୍ଚ ଦକ୍ଷିଣାଂ ତେଭ୍ଯଃ ପ୍ରଣିପତ୍ଯ କ୍ଷମାପଯେତ୍ । ଏଵଂ ମାସୋପଵାସାଦ୍ଧି କୃତ୍ଵାଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ ଜନାର୍ଦନମ୍
ସେମାନେଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣା ଦେଇ, ପାଦ ଶିରେ ଲାଗି ଖ୍ଷମା ଚାହିଁବା ଉଚିତ; ଏଭଳି ଏକ ମାସ ଉପବାସ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ଭୋଜଯିତ୍ଵା ଦ୍ଵିଜାଂଶ୍ଚୈଵ ଵିଷ୍ଣୁଲୋକେ ମହୀଯତେ । ଏଵଂ ମାସୋପଵାସାଂତେ କୃତ୍ଵା ଵିପ୍ରାନ୍ତ୍ରଯୋଦଶ
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇ, ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକରେ ସମ୍ମାନ ମିଳେ; ଏଭଳି ଏକ ମାସ ଉପବାସ ପରେ ତେରଟି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇବା ଉଚିତ।
ନିର୍ଯାପଯେତ୍ତତସ୍ତାନ୍ଵୈ ଵିଧିନା ଯେନ ତଚ୍ଛୃଣୁ । କାରଯେଦ୍ଵୈଷ୍ଣଵଂ ଯଜ୍ଞମେକାଦଶ୍ଯାମୁପୋଷିତଃ
ଏହା ପରେ, ସଠିକ୍ ଉପାୟ କେମିତି କରିବା ଉଚିତ୍, ସେଥିରେ ଶୁଣ। ଏକାଦଶୀ ଦିନ ଉପବାସ କରି, ବୈଷ୍ଣବ ଯଜ୍ଞ କରିବା ଉଚିତ।
ପୂଜଯିତ୍ଵା ତୁ ଦେଵେଶମାଚାର୍ଯାନୁଜ୍ଞଯା ହରିମ୍ । ଅର୍ଚଯିତ୍ଵା ଯଥାଶକ୍ତ୍ଯା ହ୍ଯଭିଵାଦ୍ଯ ଗୁରୁଂ ତଥା
ପ୍ରଥମେ ଗୁରୁଙ୍କର ଅନୁମତି ନେଇ, ଦେବମାନ୍ୟ ହରିଙ୍କୁ ଯଥାଶକ୍ତି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ତାପରେ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ପ୍ରଣାମ କରିବା ଉଚିତ।
ତତୋନୁଭୋଜଯେଦ୍ଵିପ୍ରାନ୍ନମସ୍କାରପୁରଃସରମ୍ । ଵିଶୁଦ୍ଧକୁଲଚାରିତ୍ର ଵିଷ୍ଣୁପୂଜନତତ୍ପରାନ୍
ତାପରେ, ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଶୁଦ୍ଧ ବଂଶ ଓ ଆଚରଣ ଥିବା, ବିଷ୍ଣୁପୂଜାରେ ନିଷ୍ଠା ଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଯିବା ଉଚିତ।
ପୂଜଯିତ୍ଵା ତଥା ସର୍ଵାନ୍ଭୋଜଯିତ୍ଵା ତ୍ରଯୋଦଶ । ତାଂବୂଲଵସ୍ତ୍ରଯୁଗ୍ମାନି ଭୋଜନାଚ୍ଛାଦନାନି ଚ
ଏଭଳି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପୂଜା କରି ଏବଂ ତେରଜଣଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇ, ପରେ ତାଙ୍କୁ ପାନ, ଜୋଡ଼ା ବସ୍ତ୍ର, ଭୋଜନ ଓ ଆବରଣ ଦେବା ଉଚିତ।
ଯୋଗପଟ୍ଟାନି ସୂତ୍ରାଣି ବ୍ରହ୍ମସୂତ୍ରାଣି ଚୈଵ ହି । ଦଦ୍ଯାଚ୍ଚୈଵ ଦ୍ଵିଜାଗ୍ର୍ଯେଭ୍ଯଃ ପୂଜଯିତ୍ଵା ପ୍ରଣମ୍ଯ ଚ
ଏହା ସହିତ, ସେ ଦ୍ବିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେଙ୍କୁ ପୂଜା କରି ଏବଂ ପ୍ରଣାମ କରି, ଯୋଗପଟ୍ଟା, ପବିତ୍ର ସୂତ୍ର ଓ ବ୍ରହ୍ମସୂତ୍ର ଦେବା ଉଚିତ।
ତତୋନୁପୂଜଯେଚ୍ଛକ୍ତ୍ଯା ଶଯ୍ଯାଂ ସ୍ତରଣସଂସ୍କୃତାମ୍ । ସାଚ୍ଛାଦନାଂ ଶୁଭାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠାଂ ସୋପଧାନାମଲଂକୃତାମ୍
ତାପରେ, ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ, ସେ ଏକ ଶୁଭ, ଉତ୍ତମ, ଶଯ୍ୟା ତିଆରି କରି, ତାହାରେ ଛାଦନ, ତକିଆ ଓ ଅଳଙ୍କାର ଦେଇ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
କାରଯିତ୍ଵାତ୍ମନୋମୂର୍ତିଂ କାଂଚନୀଂ ତୁ ସ୍ଵଶକ୍ତିତଃ । ନ୍ଯସେତ୍ତସ୍ଯାଂ ତୁ ଶଯ୍ଯାଯାମର୍ଚଯିତ୍ଵା ସ୍ରଗାଦିଭିଃ
ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ସ୍ୱୟଂ ନିଜର ସୁନା ମୂର୍ତ୍ତି ତିଆରି କରାଇ, ସେ ଶଯ୍ୟା ଉପରେ ରଖି, ମାଳା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ଆସନଂ ପାଦୁକାଂ ଛତ୍ରଂ ଵସ୍ତ୍ରଯୁଗ୍ମମୁପାନହୌ । ପଵିତ୍ରାଣି ଚ ପୁଷ୍ପାଣି ଶଯାଯ୍ଯାମୁପକଲ୍ପଯେତ୍ 6.119.
ସେ ଶଯ୍ୟା ଉପରେ ଆସନ, ପାଦୁକା, ଛତା, ଜୋଡ଼ା ବସ୍ତ୍ର, ଜୁତା, ପବିତ୍ର ସୂତ୍ର, ଫୁଲ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ରଖିବା ଉଚିତ।
ଏଵଂ ଶଯ୍ଯାଂ ତୁ ସଂକଲ୍ପ୍ଯ ପ୍ରଣିପତ୍ଯ ଚ ତାନ୍ଦ୍ଵିଜାନ୍ । ପ୍ରାର୍ଥଯେଚ୍ଚାନୁମୋଦାର୍ଥଂ ଵିଷ୍ଣୁଲୋକଂ ଵ୍ରଜାମ୍ଯହମ୍
ଏଭଳି ଶଯ୍ୟା ନିଷ୍ପତ୍ତି କରି ଏବଂ ସେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ସେ ତାଙ୍କର ଅନୁମୋଦନା ଚାହିଁ, 'ମୁଁ ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକକୁ ଯାଉଛି' ବୋଲି କହିବା ଉଚିତ।
ତତୋ ଵ୍ରଜେନ୍ନରଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଵିଷ୍ଣୋଃ ସ୍ଥାନମନାମଯମ୍ । ମଂଡପସ୍ଥାଂ ସ୍ତୁତାନ୍ଵିପ୍ରାନିତି ଵାଚ୍ଯଂ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ
ତାପରେ, ସେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ଦୋଷରହିତ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ନିବାସକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ମଣ୍ଡପରେ ଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପ୍ରଶଂସିତ ବୋଲି ପୁନିପୁନି କହିବା ଉଚିତ।
ମଂତ୍ରହୀନଂ କ୍ରିଯାହୀନଂ ସର୍ଵହୀନଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ । ସର୍ଵଂସଂପୂର୍ଣତାଂ ଯାତୁ ଭଵଦ୍ଵାକ୍ଯପ୍ରସାଦତଃ । ଵିଧିର୍ମାସୋପଵାସସ୍ଯ ଯଥାଵତ୍ପରିକୀର୍ତିତଃ
ହେ ଦ୍ବିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ଯଦି କୌଣସି ମନ୍ତ୍ର, କ୍ରିୟା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ଅଭାବ ଥାଏ, ତଥାପି ଆପଣମାନଙ୍କର କଥାର କୃପାରେ ସବୁ କିଛି ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉ। ଏହିପରି ମାସିକ ଉପବାସର ବିଧି ଯଥାଯଥିକ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।
ଇତି ଶ୍ରୀପାଦ୍ମେ ମହାପୁରାଣେ ପଂଚପଂଚାଶତ୍ସହସ୍ରସଂହିତାଯା। ମୁତ୍ତରଖଂଡେ କାର୍ତିକମାହାତ୍ମ୍ଯେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣସତ୍ଯଭାମାସଂଵାଦେ ମାସୋ। ପଵାସକଥନଂନାମୈକୋନଵିଂଶତ୍ଯଧିକଶତତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି, ଶ୍ରୀପଦ୍ମ ମହାପୁରାଣର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡରେ, କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ମହିମା ବିଭାଗରେ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ସତ୍ୟଭାମାଙ୍କର ସଂବାଦରେ, 'ମାସଉପବାସ କଥନ' ନାମକ ଏହି ଏକ ଶତ ଏବଂ ଉଣିଶିତମ ଅଧ୍ୟାୟ।
ସୂତ ଉଵାଚ। ଇତି ଵାକ୍ଯଂ ସମାକର୍ଣ୍ଯ ପୁନଃ ପପ୍ରଚ୍ଛ ପାଵକିଃ । ଶାଲଗ୍ରାମାର୍ଚନଂ ଭୂଯସ୍ତଚ୍ଛୃଣୁଧ୍ଵଂ ତପୋଧନାଃ
ସୂତ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ: ଏହି କଥା ଶୁଣି, ପାବକ ପୁଣିଥରେ ପଚାରିଲେ; ଏବେ ହେ ତପସ୍ୱୀମାନେ, ଶାଳଗ୍ରାମ ପୂଜା ବିଷୟରେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ଶୁଣ।
କାର୍ତିକେଯ ଉଵାଚ। ଭଗଵନ୍ଯୋଗିନାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସର୍ଵେଧର୍ମାଃ ଶ୍ରୁତା ମଯା । ଶାଲଗ୍ରାମାର୍ଚନଂ ବ୍ରୂହି ଵିସ୍ତରେଣ ମମ ପ୍ରଭୋ
କାର୍ତ୍ତିକେୟ କହିଲେ: ହେ ପ୍ରଭୁ, ଯୋଗୀମାନେଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ଶୁଣିଛି; ଏବେ ମୋତେ ଶାଳଗ୍ରାମ ପୂଜା ବିଷୟରେ ବିସ୍ତାରରେ କହନ୍ତୁ।
ଈଶ୍ଵର ଉଵାଚ। ସାଧୁସାଧୁ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ଯନ୍ମାଂ ହି ପରିପୃଚ୍ଛସି । ତଦହଂ ସଂପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶ୍ରୂଯତାଂ ମମ ଵତ୍ସଲ
ଈଶ୍ୱର କହିଲେ: ବଡ଼ ଭଲ, ବଡ଼ ଭଲ, ହେ ମହାପ୍ରଜ୍ଞ, ତୁମେ ମୋତେ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ; ତେଣୁ ମୁଁ ଏହା ବିସ୍ତାରରେ କହିବି—ମୋ କଥା ଶୁଣ।
ଶାଲଗ୍ରାମଶିଲାଯାଂ ତୁ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ସଚରାଚରମ୍ । ମହାଶଯ ମହାସେନ ନିତ୍ଯଂ ତିଷ୍ଠତି ସଂହିତମ୍
ହେ ମହାଶୟ, ମହାସେନ, ଶାଳଗ୍ରାମ ଶିଳାରେ ସମସ୍ତ ତିନି ଲୋକ, ଚରାଚର ସମେତ, ସଦା ବସିଥାଏ।