କୃଷ୍ଣୋଦ୍ଭଵଂ ପାପହରଂ ପରଂ ଯଃ ଶୃଣୋତି ଯଃ ଶ୍ରାଵଯତେ ଚ ଭକ୍ତ୍ଯା । ସ୍ଯାତ୍ତସ୍ଯ ପୁଣ୍ଯା ସକଲାକ୍ରିଯାପି ତଦ୍ଦର୍ଶନସ୍ନାନସମୁଦ୍ଭଵଂ ଫଲମ୍
ଯେଉଁଠି କୃଷ୍ଣା ନଦୀର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ପାପ ନାଶକ ମହିମା କଥା ଶ୍ରଦ୍ଧାଭକ୍ତିରେ ଶୁଣେ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟମାନେ ଶୁଣାଏ, ସେଉଁଠି ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଓ ଏହି ନଦୀକୁ ଦେଖିବା କିମ୍ବା ସ୍ନାନ କରିବାର ଫଳ ଲାଭ କରିଥାଏ।
ଇତି ଶ୍ରୀପାଦ୍ମେମହାପୁରାଣେ ପଂଚପଂଚାଶତ୍ସହସ୍ରସଂହିତାଯାମୁତ୍ତରଖଂଡେ କାର୍ତିକମାହାତ୍ମ୍ଯେ ସତ୍ଯ ଭାମାସଂଵାଦେକୃଷ୍ଣାଵେଣ୍ଯାମାହାତ୍ମ୍ଯଵର୍ଣନୋନାମ ଏକାଦଶାଧିକଶତତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀପଦ୍ମ ପୁରାଣର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡର କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ମହିମା ବିଭାଗରେ ସତ୍ୟଭାମା ସଂବାଦରେ 'କୃଷ୍ଣା-ବେଣୀ ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣନ' ନାମକ ଏକଶତ ଏଗାର ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
ଈଶ୍ଵର ଉଵାଚ। ମାଘସ୍ନାନସ୍ଯ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଶୃଣୁ ଭାଗଵତୋତ୍ତମ । ତ୍ଵତ୍ସମୋ ନାସ୍ତି ଲୋକେଽସ୍ମିନ୍ଵିଷ୍ଣୁଭକ୍ତୋ ମହାମତେ
ଈଶ୍ୱର କହିଲେ: ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତ, ତୁମେ ମାଘ ମାସରେ ସ୍ନାନର ମହିମା ଶୁଣ। ଏହି ଲୋକରେ ତୁମ ପରି ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ ଆଉ କେହି ନାହାନ୍ତି, ହେ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ।
ଚକ୍ରତୀର୍ଥେ ହରିଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମଥୁରାଯାଂ ଚ କେଶଵମ୍ । ଯତ୍ଫଲଂ ଲଭତେ ମର୍ତ୍ଯୋ ମାଘସ୍ନାନେନ ତତ୍ଫଲମ୍
ଚକ୍ରତୀର୍ଥରେ ହରିଙ୍କୁ କିମ୍ବା ମଥୁରାରେ କେଶବଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳେ, ମାଘ ସ୍ନାନ କଲେ ସେଇ ଫଳ ମିଳେ।
ଜିତେଂଦ୍ରିଯଃ ଶାଂତମନାଃ ସଦାଚାରେଣ ସଂଯୁତଃ । ସ୍ନାନଂ କରୋତି ଯୋ ମାଘେ ସଂସାରୀ ନ ଭଵେତ୍ପୁନଃ
ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଏ, ଶାନ୍ତ ମନ ଓ ସଦା ଭଲ ଆଚରଣରେ ଯୋଗ୍ୟ, ସେ ମାଘ ମାସରେ ସ୍ନାନ କଲେ ପୁନି ଜନ୍ମ ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ରରେ ପଡ଼େ ନାହିଁ।
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉଵାଚ। ଶୂକରସ୍ଯ ଚ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ କଥଯିଷ୍ଯେ ତଵାଗ୍ରତଃ । ଯସ୍ଯ ଵିଜ୍ଞାନମାତ୍ରେଣ ସାନ୍ନିଧ୍ଯଂ ମମ ସର୍ଵଦା
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ: ମୁଁ ତୁମ ସାମ୍ନାରେ ଶୂକର ମହିମା କହିବି, ଯାହାକୁ ଜାଣିଲେ ମୋର ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ସବୁବେଳେ ମିଳେ।
ସୂତ ଉଵାଚ। ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଭଗଵାନ୍କୃଷ୍ଣଃ ସତ୍ଯାଯୈ ବହୁଧା ଜଗୌ । ତଦହଂ ସଂପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତଚ୍ଛୃଣୁଧ୍ଵଂ ତପୋଧନାଃ
ସୂତ କହିଲେ: ଏପରି କହି ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣା ସତ୍ୟାଙ୍କୁ ବହୁ ଭାବରେ କହିଲେ। ଏହି କଥା ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନ କରିବି, ହେ ତପସ୍ବୀମାନେ, ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉଵାଚ। ପଂଚଯୋଜନଵିସ୍ତୀର୍ଣେ ଶୂକରେ ହରିମଂଦିରେ । ଯସ୍ମିନ୍ଵସତି ଯୋ ଜୀଵୋ ଗର୍ଦଭୋଽପି ଚତୁର୍ଭୁଜଃ
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ: ପାଞ୍ଚ ଯୋଜନ ଚଉଡ଼ା ଶୂକରରେ, ଯେଉଁଠି ହରିଙ୍କ ମନ୍ଦିର ଅଛି, ସେଠି ଯେଉଁ ଜୀବ ବସେ, ଗଧା ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଚାରିଟି ହାତ ମିଳେ।
ତ୍ରୀଣି ହସ୍ତସହସ୍ରାଣି ତ୍ରୀଣି ହସ୍ତଶତାନି ଚ । ତ୍ରଯୋ ହସ୍ତା ଶୂକରସ୍ଯ ପରିମାଣଂ ଵିଧୀଯତେ
ଶୁକରର ପରିମାଣ ତିନି ହଜାର ହାତ, ତିନି ଶହ ହାତ ଓ ତିନି ହାତ ଭାବରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ।
ଷଷ୍ଟିଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ଯୋଽନ୍ଯତ୍ର କୁରୁତେ ତପଃ । ତତ୍ଫଲଂ ଲଭତେ ଦେଵି ପ୍ରହରାର୍ଦ୍ଧେନ ଶୂକରେ
ଓ ଦେବୀ, ଅନ୍ୟ କୋଣସି ସ୍ଥାନରେ ଯେଉଁଠି ଜଣେ ଷଷ୍ଟି ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତପ କରିଥାଏ, ଶୁକରରେ ଅର୍ଧ ଦିନରେ ସେହି ଫଳ ପାଇଁଥାଏ।
ସନ୍ନିହତ୍ଯାଂ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରେ ରାହୁଗ୍ରସ୍ତେ ଦିଵାକରେ । ତୁଲାପୁରୁଷଦାନେନ ତତ୍ଫଲଂ ପରିକୀର୍ତ୍ତିତମ୍
କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ରାହୁ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରସ୍ତ ହେବାବେଳେ, ତୁଳାପୁରୁଷ ଦାନର ଫଳ ସେଠାରେ ଘୋଷିତ।
କାଶ୍ଯାଂ ଦଶଗୁଣଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଵେଣ୍ଯାଂ ଶତଗୁଣଂ ଭଵେତ୍ । ସହସ୍ରଗୁଣିତଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଗଂଗାସାଗରସଂଗମେ
କାଶୀରେ ଦଶଗୁଣ, ବେଣୀରେ ଶତଗୁଣ ଓ ଗଙ୍ଗା ସାଗର ସଂଗମରେ ହଜାରଗୁଣ ଫଳ ମିଳେବା କଥା କହାଯାଇଛି।
ଅନଂତଂ ଚୈଵ ଵିଜ୍ଞେଯଂ ଶୂକରେ ହରିମଂଦିରେ । ଅନ୍ଯତ୍ର ଦଦତେ ଲକ୍ଷଂ ସଂଵିଧାନେନ କାର୍ତିକ
ହରିଙ୍କ ମନ୍ଦିର ଶୁକରରେ ଫଳ ଅନନ୍ତ ଭାବରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ; ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ନିୟମରେ ଏକ ଲକ୍ଷ ଦିଯାଯାଏ।
ଇହୈଵୈକେନ ଦତ୍ତେନ ଶୂକରେ ତତ୍ସମଂ ଭଵେତ୍ । ଶୂକରେ ଚ ତଥା ଵେଣ୍ଯାଂ ଗଂଗାସାଗରସଂଗମେ
ଏଠାରେ ଶୁକରରେ ଏକ ଦେଇଲେ ଏହି ଫଳ ସମାନ ହୁଏ; ଏହିପରି ଶୁକର, ବେଣୀ ଓ ଗଙ୍ଗା ସାଗର ସଂଗମରେ ମଧ୍ୟ।
ସକୃଦେଵ ନରଃ ସ୍ନାତ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାଂ ଵ୍ଯପୋହତି । ଅଲର୍କେଣ ପୁରା ପ୍ରାପ୍ତା ସପ୍ତଦ୍ଵୀପା ଵସୁଂଧରା । ଶୂକରକ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଚୈଵ ଷଡାନନ
ଜଣେ ମଣିଷ ଏକବାର ସ୍ନାନ କରିଲେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ପାପ ଦୂର କରିପାରେ; ପୁରାତନ କାଳରେ ଅଲର୍କ ଶୁକର କ୍ଷେତ୍ରର ମହିମା ଶୁଣି ଷାଠି ଦ୍ୱୀପର ଭୂମି ଲାଭ କରିଥିଲେ, ଓ ଷଡାନନ।
ମାର୍ଗଶୀର୍ଷସ୍ଯ ଦ୍ଵାଦଶ୍ଯାଂ ଶୁକ୍ଲାଯାଂ ଵ୍ରଜ ପୁତ୍ରକ । କାର୍ତ୍ତିକେଯ ଉଵାଚ । ଭଗଵନ୍ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ଵ୍ରତାନାମୁତ୍ତମଂ ଵ୍ରତମ୍ । ଵିଧିଂ ମାସୋପଵାସସ୍ଯ ଫଲଂ ଚାସ୍ଯ ଯଥୋଚିତମ୍
ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ମାସର ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷର ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନରେ ଯାଅ, ପୁତ୍ର; କାର୍ତ୍ତିକେୟ କହିଲେ: ଭଗବନ୍, ମୁଁ ଭଲ ଭଲ ବ୍ରତମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବ୍ରତ, ତାହାର ନିୟମ ଓ ମାସ ଉପବାସର ଯଥାଯଥିକ ଫଳ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ।
ଯଥାଵିଧି ନରୈଃ କାର୍ଯା ଵ୍ରତଚର୍ଯା ଯଥା ଭଵେତ୍ । ଆରଭ୍ଯତେ ଯଥାପୂର୍ଵଂ ସମାପ୍ଯଂ ହି ଯଥାଵିଧି
ମଣିଷମାନେ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ବ୍ରତ ଚାଲିବା ଉଚିତ; ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ, ତାହାକୁ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ସମାପ୍ତ କରିବା ଦରକାର।
ଯାଵତ୍ସଂଖ୍ଯଂ ତୁ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ ତତ୍ପ୍ରବ୍ରୂହି ମହେଶ୍ଵର । ଵ୍ରତମେତତ୍ସୁଖଶ୍ରୀଦଂ ଵିସ୍ତରେଣ ମମାନଘ
ଏହି ବ୍ରତ କେତେ ଥର କରିବା ଉଚିତ, ମହେଶ୍ୱର, ତୁମେ କହ; ଏହି ବ୍ରତ ଶୁଖ ଓ ଶ୍ରୀ ଦେଇଥାଏ—ମୋତେ ବିସ୍ତାରରେ ବୁଝାଅ, ଓ ନିର୍ମଳ।
ଶ୍ରୀରୁଦ୍ର ଉଵାଚ। ପାଵକେ ସାଧୁ ସର୍ଵଂ ତେ ଯତ୍ପୃଷ୍ଟଂ ପ୍ରବ୍ରୁଵେଽନଘ । ଭକ୍ତ୍ଯା ମତିମତାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୃଣୁଷ୍ଵ ଗଦତୋ ମମ
ଶ୍ରୀ ରୁଦ୍ର କହିଲେ: ପାବକ, ତୁମେ ଯାହା ପଚାରିଛ, ସେ ସବୁ କଥା ମୁଁ କହିବି, ଓ ନିର୍ମଳ; ଭକ୍ତି ସହିତ, ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋ କଥା ଶୁଣ।
ସୁରାଣାଂ ଚ ଯଥା ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତପତାଂ ଚ ଯଥା ରଵିଃ । ମେରୁଃଶିଖରିଣାଂ ଯଦ୍ଵଦ୍ଵୈନତେଯଶ୍ଚ ପକ୍ଷିଣାମ୍
ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ବିଷ୍ଣୁ, ତପସ୍ୱୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ, ପାହାଡ଼ମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ମେରୁ, ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ବେଣୁତେୟ।
ତୀର୍ଥାନାଂ ତୁ ଯଥା ଗଂଗା ପ୍ରଜାନାଂ ତୁ ଯଥା ଵଣିକ୍ । ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ସର୍ଵଵ୍ରତାନାଂ ତୁ ତଦ୍ଵନ୍ମାସୋପଵାସନମ୍
ତୀର୍ଥମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ଗଙ୍ଗା, ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ବ୍ୟବସାୟୀ, ସେପରି ସବୁ ବ୍ରତମାନେ ମଧ୍ୟରେ ମାସ ଉପବାସ ସର୍ବୋତ୍ତମ।
ସର୍ଵଵ୍ରତେଷୁ ଯତ୍ପୁଣ୍ଯଂ ସର୍ଵତୀର୍ଥେଷୁ ଚୈଵ ହି । ସର୍ଵଦାନୋଦ୍ଭଵଂ ଚୈଵ ଲଭେନ୍ମାସୋପଵାସକୃତ୍
ସବୁ ବ୍ରତ, ସବୁ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଓ ସବୁ ଦାନର ଯେତେ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ, ଏହା ମାସ ଉପବାସ କରିଥିବା ଜଣେ ପାଇଁଥାଏ।
ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମାଦିଭିର୍ଯଜ୍ଞୈର୍ଵିଵିଧୈର୍ଭୂରିଦକ୍ଷିଣୈଃ । ନ ତତ୍ପୁଣ୍ଯମଵାପ୍ନୋତି ଯନ୍ମାସପରିଲଂଘନାତ୍
ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ୟଜ୍ଞ ଏବଂ ବହୁ ଦାନ ଦେଇ ମଧ୍ୟ ଏହି ପୁଣ୍ୟ ମିଳେନାହିଁ, ଯେଉଁଥିରେ ମାସ ଉପବାସ ରହିଛି।
ତେନ ଜପ୍ତଂ ହୁତଂ ଦତ୍ତଂ ତପସ୍ତପ୍ତଂ କୃତଂ ସ୍ଵଧା । ଯଃ କରୋତି ଵିଧାନେନ ନରୋ ମାସମୁପୋଷଣମ୍
ଯେଉଁ ନର ନିୟମରେ ମାସ ଉପବାସ କରେ, ସେ ଯେତେ ଜପ, ହୋମ, ଦାନ, ତପ, ସ୍ୱଧା କରେ, ସବୁ ଏହି ଉପବାସରେ ସଫଳ ହୁଏ।
ଉଦ୍ଦିଶ୍ଯ ଵୈଷ୍ଣଵଂ ଯଜ୍ଞଂ ମାମଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ ଜନାର୍ଦନମ୍ । ଗୁରୋରାଜ୍ଞାଂ ତତୋ ଲବ୍ଧ୍ଵା କୁର୍ଯାନ୍ମାସୋପଵାସନମ୍
ମୋତେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ବୈଷ୍ଣବ ୟଜ୍ଞରେ ପୂଜା କରି, ଗୁରୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଇଁ, ମାସ ଉପବାସ ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ।
ଵୈଷ୍ଣଵାନି ଯଥୋକ୍ତାନି କୃତ୍ଵା ସର୍ଵଵ୍ରତାନି ତୁ । ଦ୍ଵାଦଶ୍ଯାଦୀନି ପୁଣ୍ଯାନି ତତୋ ମାସମୁପାଵସେତ୍
ଯଥାନିୟମ ବୈଷ୍ଣବ ବ୍ରତ ଓ ସବୁ ପବିତ୍ର ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନ ଆଦି କରି, ପରେ ଏକ ମାସ ଉପବାସ କରିବା ଦରକାର।
ଅତିକୃଚ୍ଛ୍ରଂ ଚ ପାରାକଂ କୃତ୍ଵା ଚାଂଦ୍ରାଯଣଂ ତତଃ । ମାସୋପଵାସଂ କୁର୍ଵୀତ ଗୁରୋର୍ଵିପ୍ରାଜ୍ଞଯା ତତଃ
ପ୍ରଚଣ୍ଡ ପରୀକ୍ଷା ଓ ପାରାକ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ତାପରେ ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ପରେ, ଗୁରୁ କିମ୍ବା ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁସାରେ ଏକ ମାସ ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ।
ଆଶ୍ଵିନସ୍ଯାମଲେ ପକ୍ଷେ ଏକାଦଶ୍ଯାମୁପୋଷିତଃ । ଵ୍ରତମେନଂ ତୁ ଗୃହ୍ଣୀଯାଦ୍ଯାଵତ୍ତ୍ରିଂଶଦ୍ଦିନାନି ତୁ
ଆଶ୍ୱିନ ମାସର ଶୁଭ ପକ୍ଷର ଏକାଦଶୀ ଦିନ ଉପବାସ କରି, ଏହି ବ୍ରତକୁ ତିରିଶି ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ।
ଵାସୁଦେଵଂ ସମଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ କାର୍ତିକଂ ସକଲଂ ନରଃ । ମାସଂ ଚୋପଵସେଦ୍ଯସ୍ତୁ ସ ମୁକ୍ତିଫଲଭାଗ୍ଭଵେତ୍
କାର୍ତ୍ତିକ ମାସ ସମଗ୍ର ଦିନ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ଭକ୍ତିସହିତ ପୂଜା କରି, ଯିଏ ଏହି ମାସ ଉପବାସ ରହେ, ସେ ମୁକ୍ତିର ଫଳ ପାଇଥାଏ।
ଅଚ୍ଯୁତସ୍ଯାଲଯେ ଭକ୍ତ୍ଯା ତ୍ରିକାଲଂ କୁମୁଦୈଃ ଶୁଭୈଃ । ମାଲତୀଂଦୀଵର୍ରୈବୁଧ୍ନୈଃ କମଲୈଶ୍ଚ ସୁଗଂଧିଭିଃ
ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କ ମନ୍ଦିରରେ ଭକ୍ତିସହିତ ଦିନରେ ତିନିଥର, ଶୁଭ କୁମୁଦ ଫୁଲ, ମାଲତୀ, ନୀଳୋତ୍ପଳ ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ କମଳ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।