ଶ୍ରୀଭଗଵାନୁଵାଚ-। ଦିନୈକଂ ମାସପକ୍ଷୌ ଵା ପକ୍ଷାର୍ଧଂ ଵାଥ ଵତ୍ସରଂ। ପିତ୍ରୋର୍ଭକ୍ତିଃ କୃତା ଯେନ ସ ଚ ଗଚ୍ଛେନ୍ମମାଲଯଂ
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ— ଯେଉଁଠି ଜଣେ ଏକ ଦିନ, ମାସ, ପକ୍ଷ, ଅର୍ଧପକ୍ଷ କିମ୍ବା ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମାତାପିତାଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରିଛନ୍ତି, ସେ ମୋର ନିର୍ମଳ ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
କାରଯିତ୍ଵା ମନଃ କଷ୍ଟମଵଶ୍ଯଂ ନରକଂ ଵ୍ରଜେତ୍। ନ କୃତା ଵାକୃତା ଵା ସ୍ଯାତ୍ପିତ୍ରୋରର୍ଚା ପରଂ ପୁରା
ଯଦି କେହି ମନରେ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ନରକକୁ ଯିବେ; ମାତାପିତାଙ୍କ ପୂଜା କରାଯାଇଥିଲେ କିମ୍ବା ନାହିଁ, ଏହା ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ।
ଵୃଷୋତ୍ସର୍ଗଂ ନରଃ କୃତ୍ଵା ପିତୃଭକ୍ତି ଫଲଂ ଲଭେତ୍। ଅନ୍ନଂ ଵସ୍ତ୍ରଂ ତଥା ଗଵ୍ଯଂ ସାମିଷଂ ଚ ନିରାମିଷମ୍
ଏକ ଉଠା ଛାଡିଦେଲେ, ମଣିଷ ପିତୃଭକ୍ତିର ଫଳ ପାଇଥାଏ; ଖାଦ୍ୟ, ପୋଷାକ ଓ ଦୁଧ ଉତ୍ପାଦ, ମାଂସ ସହିତ କିମ୍ବା ଛଡ଼ି, ସବୁ ଏହାରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।
ସର୍ଵଂ ଲକ୍ଷଗୁଣଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଜ୍ଞାତିଭ୍ଯୋ ଯତ୍ପ୍ରଦୀଯତେ। ସର୍ଵସ୍ଵେନ କୃତଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ଯେନ ପୁତ୍ରେଣ ଧୀମତା
ଆତ୍ମୀୟଙ୍କୁ ଯେଉଁ ଦେଉଛି, ତାହା ଲକ୍ଷଗୁଣ ଫଳ ଦେଇଥାଏ; ଯେଉଁ ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ପୁଅ ସମସ୍ତ ସଂପତ୍ତି ଦେଇ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରେ।
ଜାତିସ୍ମରତ୍ଵଂ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ପିତୃଭକ୍ତିଫଲଂ ଲଭେତ୍। ଶ୍ରାଦ୍ଧାତ୍ପରୋ ମହାଯଜ୍ଞସ୍ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ତୁ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ସେ ଜନ୍ମ ସ୍ମୃତି ପାଉଥିବେ ଓ ପିତୃଭକ୍ତିର ଫଳ ଲାଗିଥାଏ; ବଡ଼ ଯଜ୍ଞମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ତିନି ଲୋକରେ ଏହାଠାରୁ ବଡ଼ କିଛି ନାହିଁ।
ଅତ୍ର ଯଦ୍ଦୀଯତେ କିଂଚିତ୍ସର୍ଵଂ ଚାକ୍ଷଯମଶ୍ନୁତେ। ଅନ୍ଯସ୍ମିଂଶ୍ଚାଯୁତଂ ଵିଦ୍ଧି ଜ୍ଞାତିଭ୍ଯୋ ଲକ୍ଷମୁଚ୍ଯତେ
ଏଠାରେ ଯେଉଁ କିଛି ଦିଆଯାଏ, ଅତି କମ୍ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଅକ୍ଷୟ ଭୋଗ ମିଳେ; ଅନ୍ୟଠାରେ ଆତ୍ମୀୟଙ୍କୁ ଦିଲେ ଦଶ ହଜାର ଗୁଣ, ଲକ୍ଷ ଗୁଣ ଫଳ ମିଳେ।
ପିଣ୍ଡେ କୋଟିଗୁଣଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଦ୍ଵିଜାଯାନନ୍ତମୁଚ୍ଯତେ। ଗଂଗାଜଲେ ଗଯାଯାଂ ଚ ପ୍ରଯାଗେ ପୁଷ୍କରେ ତଥା
ପିଣ୍ଡ ଦାନରେ କୋଟି ଗୁଣ ଫଳ ଦିଆଯାଏ; ଦ୍ୱିଜଙ୍କ ପାଇଁ ଅନନ୍ତ ଫଳ କହାଯାଏ; ଗଙ୍ଗା ଜଳରେ, ଗୟାରେ, ପ୍ରୟାଗ ଓ ପୁଷ୍କରରେ।
ଵାରାଣସ୍ଯାଂ ସିଦ୍ଧକୁଂଡେ ଗଂଗାସାଗର ସଂଗମେ। ଅନ୍ନପିଂଡଂ ପ୍ରଦଦ୍ଯାଦ୍ଯସ୍ତସ୍ଯ ମୁକ୍ତିର୍ଭଵେଦ୍ଧ୍ରୁଵମ୍
ବାରାଣସୀ, ସିଦ୍ଧକୁଣ୍ଡ, ଗଙ୍ଗା ଓ ସମୁଦ୍ର ସଙ୍ଗମରେ, ଯେଉଁଠି ଚାଉଳର ପିଣ୍ଡ ଦିଏ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ମୁକ୍ତି ପାଉଥିବେ।
ପିତରଶ୍ଚାକ୍ଷଯଂ ସ୍ଵର୍ଗଂ ଲଭଂତେ ଜନ୍ମନଃ ଫଲମ୍। ଭାଗୀରଥ୍ଯାଂ ଵିଶେଷେଣ ଯସ୍ତୁ ଦଦ୍ଯାତ୍ତିଲୋଦକମ୍
ପିତୃମାନେ ଅକ୍ଷୟ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ଜନ୍ମର ଫଳ ପାଆନ୍ତି; ବିଶେଷ କରି, ଯେଉଁଠି ଭାଗୀରଥୀ ନଦୀରେ ତିଳ ଜଳ ଦିଏ।
ମୁକ୍ତିମାର୍ଗଂ ସ ଚାପ୍ନୋତି ପିଂଡଦାନେ ତୁ କିଂ ପୁନଃ। ନଦୀତୀରେଷୁ ସାହସ୍ରଂ ନଦେ ତ୍ଵଯୁତମିଷ୍ଯତେ
ସେ ମୁକ୍ତିର ପଥ ପାଉଥିବେ, ତେବେ ପିଣ୍ଡ ଦାନର କଥା କଣ? ନଦୀ କୂଳରେ ହଜାର ଗୁଣ ଫଳ ମିଳେ; ନଦୀ ମଧ୍ୟରେ ଦଶ ହଜାର ଗୁଣ ମାନାଯାଏ।
ସାମାନ୍ଯଫଲସଂସର୍ଗାଚ୍ଛ୍ରାଦ୍ଧଂ ଶତଗୁଣଂ ଭଵେତ୍। ଅମାଯାଂ ଚ ଯୁଗାଦ୍ଯାଯାଂ ଗ୍ରହଣେ ସୂର୍ଯଚଂଦ୍ରଯୋଃ
ସାଧାରଣ ଫଳର ସଂଯୋଗରୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଶତଗୁଣ ହୁଏ; ଯୁଗ ଆରମ୍ଭରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଗ୍ରହଣରେ।
ପାର୍ଵଣଂ କୁରୁତେ ଯସ୍ତୁ ସୋକ୍ଷଯଂ ଲୋକମଶ୍ନୁତେ। ପିତରସ୍ତସ୍ଯ ତୁଷ୍ଯଂତି ସର୍ଵେ ସମାଯୁତଂ ପ୍ରତି
ଯେଉଁଠି ପର୍ବଣ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରେ, ସେ ଅକ୍ଷୟ ଲୋକ ଉପଭୋଗ କରେ; ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ପିତୃମାନେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣେ ଲକ୍ଷ ଗୁଣ ଫଳରେ ତୃପ୍ତି ହୁଅନ୍ତି।
ଆଶିଷଂ ଦଯିତଂ ଦତ୍ଵା ଭୋଗ୍ଯଂ ଚାନଂତମାତ୍ମଜେ। ତତଃ ପର୍ଵଣି ପୁତ୍ରୈଶ୍ଚ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ ପାର୍ଵଣଂ ମୁଦା
ପ୍ରିୟ ଆଶୀର୍ବାଦ ଓ ଅନନ୍ତ ଭୋଗ୍ୟ ଜିଏ ପୁଅକୁ ଦେଇଛନ୍ତି, ସେଠାରୁ ପରେ ପର୍ବ ଦିନରେ ପୁଅମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ପର୍ବଣ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ।
ପିତ୍ରୋର୍ଯଜ୍ଞମିମଂ କୃତ୍ଵା ମୁଚ୍ଯତେ ଜନ୍ମବଂଧନାତ୍। ଅହନ୍ଯହନି ଯଚ୍ଛ୍ରାଦ୍ଧଂ ନିତ୍ଯଶ୍ରାଦ୍ଧମିତି ସ୍ମୃତମ୍
ମାତାପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଯଜ୍ଞ କରିଲେ, ଜନ୍ମ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ; ଯେଉଁ ଦିନ ଦିନ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରାଯାଏ, ଏହାକୁ ନିତ୍ୟ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଶ୍ରଦ୍ଧଯା କାରଯେଦ୍ଯସ୍ତୁ ସୋଽକ୍ଷଯଂ ଲୋକମଶ୍ନୁତେ। ତଥୈଵାପରପକ୍ଷେ ଚ କାମ୍ଯଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ଵିଧାନତଃ
ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଅକ୍ଷୟ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏହିପରି, ଅନ୍ୟ ଦ୍ୱିପକ୍ଷରେ ମଧ୍ୟ ନିୟମ ଅନୁସାରେ କାମ୍ୟ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ।
କୃତ୍ଵା କାମଂ ସ ଚାପ୍ନୋତି ଯଦ୍ଵା ମନସି ଵର୍ତତେ। ଆଷାଢୀମଵଧିଂ କୃତ୍ଵା ଯସ୍ତୁ ପକ୍ଷସ୍ତୁ ପଂଚମଃ
ଯେଉଁଠି ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଏହା କରାଯାଏ, ସେଠାରେ ମନରେ ଯାହା ଆଛି, ତାହା ମିଳେ। ଆଷାଢ଼ୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପଞ୍ଚମ ପକ୍ଷକୁ ସୀମା ଭାବେ ଧରିବା ଉଚିତ।
ତତ୍ର ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ପ୍ରକୁର୍ଵୀତ କନ୍ଯାଂ ଗଚ୍ଛତୁ ଵା ନ ଵା। କନ୍ଯାଂ ଗତେ ସଵିତରି ଯାନ୍ଯହାନି ତୁ ଷୋଡଶ
ସେଠାରେ କେହି କନ୍ୟା ଯାଉଛି କି ନାହିଁ, ଏହା ଦେଖି ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ। କନ୍ୟା ସବିତାରିଙ୍କ ପାଖକୁ ଚାଲିଗଲେ, ପରବର୍ତ୍ତୀ ଷୋଳ ଦିନ—
କ୍ରତୁଭିସ୍ତାନି ତୁଲ୍ଯାନି ସମାପ୍ତ ଵରଦକ୍ଷିଣୈଃ। କାମ୍ଯଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ମହାପୁଣ୍ଯମିଦଂ ତସ୍ଯାଗତଂ ଶିଵମ୍
—ଏହି ଦିନଗୁଡ଼ିକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦାନ ସହିତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କୃତ ଯଜ୍ଞ ସମାନ। ଏହି କାମ୍ୟ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ବହୁତ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ଏବଂ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ମଙ୍ଗଳ ଆଣେ।
ଅଭାଵାତ୍କୃଷ୍ଣପକ୍ଷାଦୌ ତୁଲାଯାଂ କର୍ତୁମର୍ହତି। ଅମାଵୃଶ୍ଚିକମାଯାତି ନୈରାଶ୍ଯଂ ପିତରୋ ଗତାଃ
ଯଦି କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଆରମ୍ଭରେ ନାହିଁ, ତେବେ ତୁଳାରେ ଏହା କରିବା ଉଚିତ। ଯେତେବେଳେ ଅମାବାସ୍ୟା ବୃଶ୍ଚିକରେ ଆସେ, ପିତୃମାନେ ଆଶା ଛାଡ଼ି—
ପୁନଃସ୍ଵଭଵନଂ ଯାଂତି ଶାପଂ ଦତ୍ଵା ସୁଦାରୁଣମ୍। ପିତୃଶାପେନ ପୁତ୍ରସ୍ଯ ନଷ୍ଟଂ ସର୍ଵମିତି ସ୍ମୃତମ୍
—ପୁଣି ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଯାନ୍ତି, ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ଶାପ ଦେଇଯାନ୍ତି। ପିତୃମାନଙ୍କ ଶାପରେ ପୁଅର ସମସ୍ତ ସମ୍ପତ୍ତି ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ଏହିପରି ମନ୍ତ୍ରଣା ଅଛି।
ଧନଂ ପୁତ୍ରା ଯଶଃ କାମ୍ଯମଭୀଷ୍ଟମାଯୁରେଵ ଚ। ସର୍ଵାଣ୍ଯେତାନି ଲଭ୍ଯଂତେ ଜନ୍ମଜନ୍ମସୁ ମାନଵୈଃ
ଧନ, ସନ୍ତାନ, ଖ୍ୟାତି, ଇଚ୍ଛିତ ବସ୍ତୁ ଏବଂ ଦୀର୍ଘ ଆୟୁ—ଏସବୁ ମାନବମାନେ ପ୍ରତିଜନ୍ମରେ ପାଇଥାନ୍ତି।
ପିତୄଣାଂ ଚ ଵରେଣୈଵ ତସ୍ମାନ୍ମୈନଂ ପରିତ୍ଯଜେତ୍। ଵିଵାହଵ୍ରତଯଜ୍ଞାଦୌ କୃତ୍ଵା ନାଂଦୀମୁଖଂ ଦ୍ଵିଜଃ
ଏହା ସବୁ ପିତୃମାନଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦରେ ମିଳେ; ତେଣୁ ଏହାକୁ କେବେ ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ବିବାହ, ବ୍ରତ କିମ୍ବା ଯଜ୍ଞ ଆଦି ଆରମ୍ଭରେ, ଦ୍ୱିଜମାନେ ନାନ୍ଦୀମୁଖ ନାମକ କ୍ରିୟା କରିବା ଉଚିତ।
ଅକ୍ଷଯଂ ଲଭତେ ପୁଣ୍ଯଂ ଗୋତ୍ରଂ ତସ୍ଯ ପ୍ରଵର୍ଦ୍ଧତେ। ଏତଦ୍ଵିପର୍ଯଯୋ ଯସ୍ଯ ସ ଯାତି ନରକଂ ନରଃ
ସେ ଅକ୍ଷୟ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରେ, ତାଙ୍କର ଗୋତ୍ର ବଢ଼େ; ଯିଏ ଏହାର ବିପରୀତ କରେ, ସେ ନରକକୁ ଯାଏ।
କୁଲକ୍ଷଯୋ ଭଵେତ୍ତସ୍ଯ ସ ଜୀଵୋ ଦୁଃଖିତୋ ଭଵେତ୍। ତତସ୍ତୁ ପୂଜଯେଦଗ୍ରେ ଗଣେଶଂ ଶଂଭୁନଂଦନମ୍
ତାଙ୍କର କୁଳ ନଶ୍ଟ ହୁଏ ଏବଂ ସେ ଆତ୍ମା ଦୁଃଖିତ ହୁଏ। ତେଣୁ ପ୍ରଥମେ ଶିବଙ୍କ ପୁଅ ଗଣେଶଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ପରଂ ଷୋଡଶମାତୄଶ୍ଚ ତତ୍ପଶ୍ଚାତ୍ପିତୃସଂଚଯମ୍। ନାଂଦୀମୁଖେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ପ୍ରପିତାମହପୂର୍ଵକମ୍
ତାପରେ ଷୋଳ ଜଣ ମାଆଙ୍କୁ, ଏବଂ ସେଠାରୁ ପରେ ପିତୃମାନଙ୍କ ଗୋଷ୍ଠୀକୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ। ସମସ୍ତ ନାନ୍ଦୀମୁଖ କ୍ରିୟାରେ ପ୍ରପିତାମହ ଆଦି ଅନୁକ୍ରମରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ନାଂଦୀମୁଖେ ଦ୍ଵିଜାନ୍ସର୍ଵାନ୍ସ୍ଥାପଯେତ୍ପ୍ରାଙ୍ମୁଖାନ୍ସୁଧୀଃ। ଉଚ୍ଚାରଯେନ୍ନମୋଵାକ୍ଯଂ ସ୍ଵଧା ଚାନ୍ଯତ୍ର ଯୋଜଯେତ୍
ନାନ୍ଦୀମୁଖ କ୍ରିୟାରେ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ସମସ୍ତ ଦ୍ୱିଜମାନେକୁ ପୂର୍ବମୁଖୀ କରି ବସାଇବା ଉଚିତ। ସେ ନମସ୍କାର ବାକ୍ୟ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଏବଂ ଅନ୍ୟଠାରେ 'ସ୍ୱଧା' ଯୋଗ କରିବା ଉଚିତ।
ଗ୍ରହଣେ ଚଂଦ୍ରସୂର୍ଯସ୍ଯ ଦତ୍ଵା ପିଂଡୋଦକଂ ନରଃ। ଅକ୍ଷଯଂ ଲଭତେ ସ୍ଵର୍ଗଂ ପିତୄଣାଂ ପୁଷ୍ଟିଵର୍ଦ୍ଧନମ୍
ଚନ୍ଦ୍ର କିମ୍ବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରହଣରେ, ଯିଏ ପିଣ୍ଡ ଓ ଜଳ ଦେଇଥାଏ, ସେ ଅକ୍ଷୟ ସ୍ୱର୍ଗ ଲାଭ କରେ ଏବଂ ପିତୃମାନଙ୍କର ପୋଷଣ ବଢ଼ାଏ।
ତତ୍ର ସ୍ନାନଂ ନ କୁର୍ଯାଦ୍ଯଃ ଶକ୍ତ୍ଯା ପିଂଡୋଦକଂ ନରଃ। ନ ଦଦାତି ପିତୄଣାଂ ତୁ ଚାଂଡାଲତ୍ଵଂ ସ ଗଚ୍ଛତି
ଯଦି କେହି ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରେନି, କିମ୍ବା ସମର୍ଥ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ପିଣ୍ଡ ଓ ଜଳ ଦେଇନାହାଁତି, ସେ ଚାଣ୍ଡାଳ ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚେ।
ସର୍ଵଂ ଭୂମିସମଂ ଦାନଂ ସର୍ଵେ ଵ୍ଯାସସମା ଦ୍ଵିଜାଃ। ସର୍ଵଂ ଗଂଗାସମଂ ତୋଯଂ ରାହୁଗ୍ରସ୍ତେ ନିଶାକରେ
ସମସ୍ତ ଭୂମି ଦାନ ସମାନ, ସମସ୍ତ ଦ୍ୱିଜମାନେ ବ୍ୟାସ ସମାନ; ଚନ୍ଦ୍ର ଉପରେ ରାହୁ ଗ୍ରହଣ ହେବାବେଳେ, ସମସ୍ତ ଜଳ ଗଙ୍ଗା ଜଳ ସମାନ।
ଇଂଦୋର୍ଲକ୍ଷଗୁଣଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଦଶଲକ୍ଷଂ ତୁ ଭାସ୍କରେ। ଗଂଗାତୋଯେ ତୁ ସଂପ୍ରାପ୍ତ ଇଂଦୋଃ କୋଟୀ ରଵେର୍ଦଶ
ଚନ୍ଦ୍ର ପାଇଁ ଲକ୍ଷଗୁଣ ପୁଣ୍ୟ କହାଯାଇଛି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଦଶଲକ୍ଷ। ସେଇ ସମୟରେ ଯଦି ଗଙ୍ଗା ଜଳ ମିଳେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଦଶ କୋଟି ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ର ପାଇଁ ଏକ କୋଟି।