ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ସ ଭୃଗୁର୍ଵାକ୍ଯଂ ଗାଯତ୍ରୀଂ ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ତଦା । ନିଵେଶ୍ଯ ଦକ୍ଷିଣେ ଭାଗେ ଦୀକ୍ଷାଵିଧିମଥାକରୋତ୍
ଭୃଗୁଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ଗାୟତ୍ରୀଙ୍କୁ ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କର ଡାହାଣ ପାଖରେ ବସାଇଦେଲେ, ଏବଂ ଦୀକ୍ଷା ବିଧି କରାଗଲା।
ଯାଵଦ୍ଦୀକ୍ଷାଵିଧିଂ ତସ୍ଯ ଵିଧେଶ୍ଚକ୍ରୁର୍ଵିଧାନତଃ । ତାଵଦଭ୍ଯାଯଯୌ ତତ୍ର ସ୍ଵରା ଯଜ୍ଞସ୍ଥଲେ ନୃପ
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେମାନେ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଦୀକ୍ଷା ବିଧି କରୁଥିଲେ, ସେଇ ସମୟରେ, ରାଜା, ସ୍ୱା ଯଜ୍ଞ ସ୍ଥଳରେ ପହଞ୍ଚିଗଲେ।
ତତସ୍ତାଂ ଦୀକ୍ଷିତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଗାଯତ୍ରୀଂ ବ୍ରହ୍ମଣା ସହ । ସପତ୍ନୀର୍ଷାପରା କ୍ରୋଧାତ୍ସ୍ଵରା ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍
ତାପରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସହିତ ଗାୟତ୍ରୀଙ୍କୁ ଦୀକ୍ଷିତ ଦେଖି, ସ୍ୱା ତାଙ୍କ ସହପତ୍ନୀ ପ୍ରତି ଇର୍ଷ୍ୟା ଓ କ୍ରୋଧରେ ଭରିଯାଇ, ଏହି କଥା କହିଲେ।
ସ୍ଵରୋଵାଚ। ଅପୂଜ୍ଯା ଯତ୍ର ପୂଜ୍ଯନ୍ତେ ପୂଜ୍ଯାନାଂ ଚ ଵ୍ଯତିକ୍ରମଃ । ତ୍ରୀଣି ତତ୍ର ଭଵିଷ୍ଯଂତି ଦୁର୍ଭିକ୍ଷଂ ମରଣଂ ଭଯମ୍
ସ୍ୱା କହିଲେ: 'ଯେଉଁଠି ଅପୂଜ୍ୟମାନେ ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ପୂଜ୍ୟମାନେ ଅବହେଳିତ, ସେଠାରେ ତିନିଟି ଦୁଃଖ ଆସିବ: ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଭୟ।'
ମମାସନେ କନିଷ୍ଠେଯଂ ଭଵଦ୍ଭିଃ ସନ୍ନିଵେଶିତା । ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵେ ଜଡୀଭୂତା ନାନାରୂପା ଭଵିଷ୍ଯଥ
'ମୋର ଆସନରେ ଏହି ଛୋଟ ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ତୁମେ ବସାଇଛ, ତେଣୁ ସମସ୍ତେ ମୂଢ଼ ହେବେ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରିବେ।'
ଇଦଂ ଚ ଦକ୍ଷିଣେଭାଗେ ହ୍ଯୁପଵିଷ୍ଟା ମଦାସନେ । ତସ୍ମାଲ୍ଲୋକୈଃ ସଦାଽଦୃଶ୍ଯା ତନୁର୍ଵହତୁ ନିମ୍ନଗା
'ଏବଂ ଯେହେତୁ ସେ ମୋର ଡାହାଣ ଆସନରେ ବସିଛି, ତେଣୁ ସେ ସଦା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ରହୁନ୍ତୁ ଏବଂ ଏକ ନଦୀ ରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଉନ୍ତୁ।'
ନାରଦ ଉଵାଚ। ତତସ୍ତଚ୍ଛାପମାକର୍ଣ୍ଯ ଗାଯତ୍ରୀ କଂପିତା ତଦା । ସମୁତ୍ଥାଯାଶପଦ୍ଦେଵୈର୍ଵାର୍ଯମାଣାପି ତାଂ ସ୍ଵରାମ୍
ନାରଦ କହିଲେ: ସେଇ ଶାପ ଶୁଣି, ଗାୟତ୍ରୀ ଭୟରେ କମ୍ପିତ ହେଲେ; ଦେବତାମାନେ ରୋକିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଉଠି ସ୍ୱାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ।
ତଵ ଭର୍ତ୍ତା ଯଥା ବ୍ରହ୍ମା ମମାପ୍ଯେଷ ତଥା ଖଲୁ । ଵୃଥାଶପସ୍ତ୍ଵଂ ଯସ୍ମାନ୍ମାଂ ଭଵ ତ୍ଵମପି ନିମ୍ନଗା
'ଯେପରି ବ୍ରହ୍ମା ତୁମର ଭାର୍ଯ୍ୟା, ସେପରି ସେ ମୋର ମଧ୍ୟ; ତୁମେ ଅନ୍ୟାୟରେ ମୋତେ ଶାପ ଦେଲୁ, ତେଣୁ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏକ ନଦୀ ହେଉ।'
ନାରଦ ଉଵାଚ। ତତୋ ହାହାକୃତାଃ ସର୍ଵେ ଶିଵଵିଷ୍ଣୁମୁଖାଃ ସୁରାଃ । ତଦା ଲୋକତ୍ରଯଂ ହ୍ଯେତଦ୍ଵିନାଶଂ ଯାସ୍ଯତି ଧ୍ରୁଵମ୍
ନାରଦ କହିଲେ: ତାପରେ ଶିବ ଓ ବିଷ୍ଣୁ ଆଦି ସମସ୍ତ ଦେବତା ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କଲେ, କାରଣ ଏହା ଦ୍ୱାରା ତିନି ଲୋକ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ନଶ୍ଟ ହେଉଥିବା।
ଦେଵା ଊଚୁଃ । ଦେଵି ସର୍ଵେ ଵଯଂ ଶପ୍ତା ବ୍ରହ୍ମାଦ୍ଯା ଯତ୍ତ୍ଵଯାଧୁନା । ଯଦି ସର୍ଵେ ଜଡୀଭୂତା ଭଵିଷ୍ଯାମୋଽତ୍ର ନିମ୍ନଗାଃ
ଦେବତାମାନେ କହିଲେ: 'ହେ ଦେବୀ, ତୁମେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସହିତ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏବେ ଶାପ ଦେଲ; ଯଦି ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏଠାରେ ମୂଢ଼ ଓ ନଦୀ ହେଇଯିବୁ, ତେବେ କଣ ହେବ?'
ତଦା ଲୋକତ୍ରଯଂ ହ୍ଯେତଦ୍ଵିନାଶଂ ଯାସ୍ଯତି ଧ୍ରୁଵମ୍ । ଅଵିଵେକଃ କୃତସ୍ତସ୍ମାଚ୍ଛାପୋଽଯଂ ଵିନିଵର୍ତ୍ଯତାମ୍
ସେ ସମୟରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଏହି ତିନି ଲୋକର ନାଶ ହେବ। ତେଣୁ ଅବିବେକ ହେବାରୁ ଏହି ଶାପ ପଛେଇ ଦିଅ।
ସ୍ଵରୋଵାଚ। ନାର୍ଚିତୋ ହି ଗଣାଧ୍ଯକ୍ଷୋ ଯଜ୍ଞାଦୌ ଯତ୍ସୁରୋତ୍ତମାଃ । ତସ୍ମାଦ୍ଵିଘ୍ନଂ ସମୁତ୍ପନ୍ନଂ ମତ୍କ୍ରୋଧଜମିଦଂ ଖଲୁ
ସ୍ୱରା କହିଲେ: ହେ ଦେବମାନ୍ୟ, ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭରେ ଗଣପତିଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯାଇନଥିଲା, ତେଣୁ ମୋର କ୍ରୋଧରୁ ଏହି ବାଧା ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଛି।
ନାପି ମଦ୍ଵଚନଂ ହ୍ଯେତଦସତ୍ଯଂ ଜାଯତେ ଖଲୁ । ତସ୍ମାତ୍ସ୍ଵାଂଶୈର୍ଜଡୀଭୂତା ଯୂଯଂ ଭଵତ ନିମ୍ନଗାଃ
ମୋର କଥା କେବେ ମିଥ୍ୟା ହୁଏ ନାହିଁ। ତେଣୁ ତୁମେ ତୁମ ଅଂଶରେ ଅବୁଦ୍ଧି ହୋଇ ନଦୀ ଭାବେ ପ୍ରବାହିତ ହେଉ।
ଆଵାମପି ସପତ୍ନ୍ଯୌ ଚ ସ୍ଵାଂଶାଭ୍ଯାମପି ନିମ୍ନଗେ । ଭଵିଷ୍ଯାଵୋଽତ୍ର ଵୈ ଦେଵାଃ ପଶ୍ଚିମାଭିମୁଖାଵହେ
ଆମେ ଦୁଇଜଣୀ ସହପତ୍ନୀ ଭାବେ ଆମ ଅଂଶରେ ଏଠାରେ ଦେବମାନ୍ୟ, ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ପ୍ରବାହିତ ହେବା ନଦୀ ହେବୁ।
ନାରଦ ଉଵାଚ। ଇତି ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁମହେଶ୍ଵରାଃ । ଜଡୀଭୂତାଭଵନ୍ନଦ୍ଯଃ ସ୍ଵାଂଶୈରେଵ ତଦା ନୃପ
ନାରଦ କହିଲେ: ସେଇ କଥା ଶୁଣି ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶ୍ୱର, ହେ ରାଜନ୍, ସେ ସମୟରେ ତାଙ୍କ ଅଂଶରେ ଅବୁଦ୍ଧି ହୋଇ ନଦୀ ହେଇଗଲେ।
ତତ୍ର ଵିଷ୍ଣୁରଭୂତ୍କୃଷ୍ଣ ଵେଣ୍ଯା ଦେଵୋ ମହେଶ୍ଵରଃ । ବ୍ରହ୍ମା କକୁଦ୍ମିନୀଗଂଗା ପୃଥଗେଵାଭଵତ୍ତଦା
ସେଠାରେ ବିଷ୍ଣୁ କୃଷ୍ଣା ନଦୀ, ମହେଶ୍ୱର ବେଣୀ ନଦୀ ଓ ବ୍ରହ୍ମା କକୁଦ୍ମିନୀ-ଗଙ୍ଗା ଭାବେ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ହେଲେ।
ଦେଵା ସ୍ଵାନପିତାନଂଶାନ୍ଜଡୀକୃତ୍ଵା ଵିଚକ୍ଷଣାଃ । ସହ୍ଯାଦ୍ରିଶିଖରେଭ୍ଯସ୍ତାଃ ପୃଥଗାସନ୍ସୁନିମ୍ନଗାଃ
ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଦେବମାନେ ନିଜ ଓ ପିତାଙ୍କ ଅଂଶକୁ ଅବୁଦ୍ଧି କରି, ସହ୍ୟାଦ୍ରି ପର୍ବତ ଶିଖରରୁ ଅଲଗା ଅଲଗା ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ନଦୀ ହେଲେ।
ଦେଵାଂଶୈଃ ପୂର୍ଵଵାହିନ୍ଯୋ ବଭୂଵୁଃ ସରିତାଂ ଵରାଃ । ଗାଯତ୍ରୀ ଚ ସ୍ଵରା ଚୈଵ ପଶ୍ଚିମାଭିମୁଖେ ତଦା
ଦେବତାଙ୍କ ଅଂଶରେ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ବହୁଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଦୀମାନେ ହେଲେ; ଗାୟତ୍ରୀ ଓ ସ୍ୱରା ସେ ସମୟରେ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ବହିଲେ।
ଯୋଗେନାଭଵତାଂ ନଦ୍ଯୌ ସାଵିତ୍ରୀତି ପ୍ରଥାଂ ଗତେ । ବ୍ରହ୍ମଣା ସ୍ଥାପିତୌ ତତ୍ର ଯଜ୍ଞେ ହରିହରାଵୁଭୌ
ଯୋଗଶକ୍ତିରେ ଏହି ଦୁଇଟି ନଦୀ ସାବିତ୍ରୀ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା; ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା ଯଜ୍ଞରେ ହରି ଓ ହରଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କଲେ।
ମହାବଲାତିବଲିନୌ ନାମ୍ନା ଦେଵୌ ବଭୂଵତୁଃ । ତଯୋର୍ନଦ୍ଯୋସ୍ତୁ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ନାହଂ ଵକ୍ତୁଂ କ୍ଷମୋ ନୃପ । ଯଯୁର୍ବ୍ରହ୍ମାଦଯୋ ଦେଵାଃ ସ୍ଵାଂଶୈସ୍ତିଷ୍ଠଂତି ଚାପଗାଃ
ଏହି ଦୁଇ ଦେବତା ଅତିଶୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ, ନାମରେ ନଦୀ ହେଲେ; ହେ ରାଜନ୍, ଏହି ଦୁଇ ନଦୀର ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣନ କରିବାକୁ ମୁଁ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ। ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବମାନେ ନିଜ ଅଂଶରେ ଗଲେ, ଏବଂ ନଦୀମାନେ ରହିଗଲେ।
କୃଷ୍ଣୋଦ୍ଭଵଂ ପାପହରଂ ପରଂ ଯଃ ଶୃଣୋତି ଯଃ ଶ୍ରାଵଯତେ ଚ ଭକ୍ତ୍ଯା । ସ୍ଯାତ୍ତସ୍ଯ ପୁଣ୍ଯା ସକଲାକ୍ରିଯାପି ତଦ୍ଦର୍ଶନସ୍ନାନସମୁଦ୍ଭଵଂ ଫଲମ୍
ଯେଉଁଠି କୃଷ୍ଣା ନଦୀର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ପାପ ନାଶକ ମହିମା କଥା ଶ୍ରଦ୍ଧାଭକ୍ତିରେ ଶୁଣେ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟମାନେ ଶୁଣାଏ, ସେଉଁଠି ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଓ ଏହି ନଦୀକୁ ଦେଖିବା କିମ୍ବା ସ୍ନାନ କରିବାର ଫଳ ଲାଭ କରିଥାଏ।
ଇତି ଶ୍ରୀପାଦ୍ମେମହାପୁରାଣେ ପଂଚପଂଚାଶତ୍ସହସ୍ରସଂହିତାଯାମୁତ୍ତରଖଂଡେ କାର୍ତିକମାହାତ୍ମ୍ଯେ ସତ୍ଯ ଭାମାସଂଵାଦେକୃଷ୍ଣାଵେଣ୍ଯାମାହାତ୍ମ୍ଯଵର୍ଣନୋନାମ ଏକାଦଶାଧିକଶତତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀପଦ୍ମ ପୁରାଣର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡର କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ମହିମା ବିଭାଗରେ ସତ୍ୟଭାମା ସଂବାଦରେ 'କୃଷ୍ଣା-ବେଣୀ ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣନ' ନାମକ ଏକଶତ ଏଗାର ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
ଈଶ୍ଵର ଉଵାଚ। ମାଘସ୍ନାନସ୍ଯ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଶୃଣୁ ଭାଗଵତୋତ୍ତମ । ତ୍ଵତ୍ସମୋ ନାସ୍ତି ଲୋକେଽସ୍ମିନ୍ଵିଷ୍ଣୁଭକ୍ତୋ ମହାମତେ
ଈଶ୍ୱର କହିଲେ: ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତ, ତୁମେ ମାଘ ମାସରେ ସ୍ନାନର ମହିମା ଶୁଣ। ଏହି ଲୋକରେ ତୁମ ପରି ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ ଆଉ କେହି ନାହାନ୍ତି, ହେ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ।
ଚକ୍ରତୀର୍ଥେ ହରିଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମଥୁରାଯାଂ ଚ କେଶଵମ୍ । ଯତ୍ଫଲଂ ଲଭତେ ମର୍ତ୍ଯୋ ମାଘସ୍ନାନେନ ତତ୍ଫଲମ୍
ଚକ୍ରତୀର୍ଥରେ ହରିଙ୍କୁ କିମ୍ବା ମଥୁରାରେ କେଶବଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳେ, ମାଘ ସ୍ନାନ କଲେ ସେଇ ଫଳ ମିଳେ।
ଜିତେଂଦ୍ରିଯଃ ଶାଂତମନାଃ ସଦାଚାରେଣ ସଂଯୁତଃ । ସ୍ନାନଂ କରୋତି ଯୋ ମାଘେ ସଂସାରୀ ନ ଭଵେତ୍ପୁନଃ
ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଏ, ଶାନ୍ତ ମନ ଓ ସଦା ଭଲ ଆଚରଣରେ ଯୋଗ୍ୟ, ସେ ମାଘ ମାସରେ ସ୍ନାନ କଲେ ପୁନି ଜନ୍ମ ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ରରେ ପଡ଼େ ନାହିଁ।
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉଵାଚ। ଶୂକରସ୍ଯ ଚ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ କଥଯିଷ୍ଯେ ତଵାଗ୍ରତଃ । ଯସ୍ଯ ଵିଜ୍ଞାନମାତ୍ରେଣ ସାନ୍ନିଧ୍ଯଂ ମମ ସର୍ଵଦା
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ: ମୁଁ ତୁମ ସାମ୍ନାରେ ଶୂକର ମହିମା କହିବି, ଯାହାକୁ ଜାଣିଲେ ମୋର ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ସବୁବେଳେ ମିଳେ।
ସୂତ ଉଵାଚ। ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଭଗଵାନ୍କୃଷ୍ଣଃ ସତ୍ଯାଯୈ ବହୁଧା ଜଗୌ । ତଦହଂ ସଂପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତଚ୍ଛୃଣୁଧ୍ଵଂ ତପୋଧନାଃ
ସୂତ କହିଲେ: ଏପରି କହି ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣା ସତ୍ୟାଙ୍କୁ ବହୁ ଭାବରେ କହିଲେ। ଏହି କଥା ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନ କରିବି, ହେ ତପସ୍ବୀମାନେ, ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉଵାଚ। ପଂଚଯୋଜନଵିସ୍ତୀର୍ଣେ ଶୂକରେ ହରିମଂଦିରେ । ଯସ୍ମିନ୍ଵସତି ଯୋ ଜୀଵୋ ଗର୍ଦଭୋଽପି ଚତୁର୍ଭୁଜଃ
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ: ପାଞ୍ଚ ଯୋଜନ ଚଉଡ଼ା ଶୂକରରେ, ଯେଉଁଠି ହରିଙ୍କ ମନ୍ଦିର ଅଛି, ସେଠି ଯେଉଁ ଜୀବ ବସେ, ଗଧା ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଚାରିଟି ହାତ ମିଳେ।
ତ୍ରୀଣି ହସ୍ତସହସ୍ରାଣି ତ୍ରୀଣି ହସ୍ତଶତାନି ଚ । ତ୍ରଯୋ ହସ୍ତା ଶୂକରସ୍ଯ ପରିମାଣଂ ଵିଧୀଯତେ
ଶୁକରର ପରିମାଣ ତିନି ହଜାର ହାତ, ତିନି ଶହ ହାତ ଓ ତିନି ହାତ ଭାବରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ।
ଷଷ୍ଟିଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ଯୋଽନ୍ଯତ୍ର କୁରୁତେ ତପଃ । ତତ୍ଫଲଂ ଲଭତେ ଦେଵି ପ୍ରହରାର୍ଦ୍ଧେନ ଶୂକରେ
ଓ ଦେବୀ, ଅନ୍ୟ କୋଣସି ସ୍ଥାନରେ ଯେଉଁଠି ଜଣେ ଷଷ୍ଟି ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତପ କରିଥାଏ, ଶୁକରରେ ଅର୍ଧ ଦିନରେ ସେହି ଫଳ ପାଇଁଥାଏ।