ତଯୋର୍ନ ଫଲମାପ୍ନୋତି କୀଟଵଦ୍ରମତେ ମହୀମ୍। କଥଯାମି ପୁରାଵୃତ୍ତଂ ଵିପ୍ରାଃ ଶୃଣୁତ ଯତ୍ନତଃ
ସେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟର କୌଣସି ଫଳ ପାଉନାହିଁ, ପୃଥିବୀରେ କୀଟ ଭଳି ଘୁରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୁଏ। ମୁଁ ପୁରୁଣା ଘଟଣା କହିବି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଆଗ୍ରହରେ ଶୁଣ।
ଯଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ନ ପୁନର୍ମୋହଂ ପ୍ରଯାସ୍ଯଥ ପୁନର୍ଭୁଵି। ପୁରାସୀଚ୍ଚ ଦ୍ଵିଜଃ କଶ୍ଚିନ୍ନରୋତ୍ତମ ଇତି ସ୍ମୃତଃ
ଏହି କଥା ଶୁଣିଲେ, ପୁନର୍ଜନ୍ମରେ ଆଉ କେବେ ମୂଢ଼ତାରେ ପଡ଼ିବେ ନାହିଁ। ପୂର୍ବେ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ, ଯିଏ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ପରିଚିତ।
ସ୍ଵପିତରାଵନାଦୃତ୍ଯ ଗତୋସୌ ତୀର୍ଥସେଵଯା। ତତଃ ସର୍ଵାଣି ତୀର୍ଥାନି ଗଚ୍ଛତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯ ଚ
ସେ ନିଜ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ଅଦୃଷ୍ଟ କରି, ତୀର୍ଥସେବା ପାଇଁ ଚାଲିଗଲେ। ଏପରେ, ସେ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଦେଖିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଆକାଶେ ସ୍ନାନଚେଲାନି ପ୍ରଶୁଷ୍ଯଂତି ଦିନେ ଦିନେ। ଅହଂକାରୋଽଵିଶତ୍ତସ୍ଯ ମାନସେ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯ ଚ
ତାଙ୍କର ସ୍ନାନବସ୍ତ୍ର ଦିନକୁ ଦିନ ଆକାଶରେ ଶୁଖିଯାଉଥିଲା। ସେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ମନରେ ଅହଂକାର ଆସିଗଲା।
ମତ୍ସମୋ ନାସ୍ତି ଵୈ କଶ୍ଚିତ୍ପୁଣ୍ଯକର୍ମା ମହାଯଶାଃ। ଇତ୍ଯୁକ୍ତେ ଚାନନେ ତସ୍ଯ ଅହଦଚ୍ଚ ବକସ୍ତଦା
ସେ କହିଲେ, 'ମୋ ପରି ପୁଣ୍ୟ କର୍ମ ଓ ମହାନ ଖ୍ୟାତି ଥିବା ଆଉ କେହି ନାହାନ୍ତି।' ଏଭଳି କହିବା ସମୟରେ ଗୋଟିଏ ଉଠୁରା ପକ୍ଷୀ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲା।
କ୍ରୋଧାଚ୍ଚୈଵେରିତସ୍ତସ୍ଯ ସ ଶଶାପ ଦ୍ଵିଜୋ ବକମ୍। ପପାତ ଚ ବକଃ ପୃଥ୍ଵ୍ଯାଂ ସ ଭସ୍ମୀଭୂତଵିଗ୍ରହଃ
ଉଠୁରା ପକ୍ଷୀ ଉପରେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାକୁ ଶାପ ଦେଲେ। ଉଠୁରା ପୃଥିବୀରେ ପଡ଼ିଗଲା ଏବଂ ତାହାର ଦେହ ଭସ୍ମ ହୋଇଗଲା।
ଭୀର୍ଦ୍ଵିଜେଂଦ୍ରଂ ମହାମୋହଃ ପ୍ରାଵିଶଚ୍ଚାଂତକର୍ମଣି। ତତଃ ପାପାଚ୍ଚ ଵିପ୍ରସ୍ଯ ଚେଲଂ ଖଂ ଚ ନ ଗଚ୍ଛତି
ମୃତ୍ୟୁବେଳେ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭୟ ଓ ମହାମୂଢ଼ତାରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ତାଙ୍କର ପାପ ଦ୍ୱାରା, ତାଙ୍କର ବସ୍ତ୍ର ଓ ଦେହ ଆକାଶକୁ ଯାଇପାରିଲା ନାହିଁ।
ଵିଷାଦମଗମତ୍ସଦ୍ଯସ୍ତତଃ ଖଂ ତମୁଵାଚ ହ। ଗଚ୍ଛ ବାଡଵ ଚାଂଡାଲଂ ମୂକଂ ପରମଧାର୍ମିକମ୍
ସେ ସତେଜ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲେ। ଏବେ ଆକାଶ ତାଙ୍କୁ କହିଲା, 'ଯାଅ, ମୂକ ଚାଣ୍ଡାଳ, ସବୁଠାରୁ ଅଧର୍ମୀ ନିକଟକୁ।'
ତତ୍ର ଧର୍ମଂ ଚ ଜାନୀଷେ କ୍ଷେମଂ ତେ ତଦ୍ଵଚୋ ଭଵେତ୍। ଖାଚ୍ଚ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଗତୋସୌ ମୂକମଂଦିରମ୍
'ସେଠାରେ ତୁମେ ଧର୍ମ ଶିଖିବେ; ତାଙ୍କର କଥାରୁ ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେବ।' ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମୂକ ଚାଣ୍ଡାଳଙ୍କ ଘରକୁ ଗଲେ।
ଶୁଶ୍ରୂଷଂତଂ ଚ ପିତରୌ ସର୍ଵାରଂଭାନ୍ଦଦର୍ଶ ସଃ। ଦଦତଂ ଶୀତକାଲେ ଚ ସମ୍ଯଗୁଷ୍ଣଂ ଜଲଂ ତଯୋଃ
ସେ ଦେଖିଲେ, ମୂକ ପୁଅ ନିଜ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ କାମରେ ସେବା କରୁଛନ୍ତି, ଶୀତକାଳରେ ତାଙ୍କୁ ଠିକ୍ ଭଳି ଗରମ ପାଣି ଦେଉଛନ୍ତି।
ତୈଲତାପନତାଂବୂଲଂ ତଥା ତୂଲଵତୀଂ ପଟୀମ୍। ନିତ୍ଯାଶନଂ ଚ ମିଷ୍ଟାନ୍ନଂ ଦୁଗ୍ଧଖଂଡଂ ତଥୈଵ ଚ
ସେ ତାଙ୍କୁ ତେଲ ମାସାଜ, ପାନ, ମୃଦୁ କପାସ ବସ୍ତ୍ର, ଦିନକୁ ମିଠା ଖାଦ୍ୟ, ଦୁଧ ଓ ଚିନି ଦେଉଥିଲେ।
ଦାପଯଂତଂ ଵସଂତେ ଚ ମଧୁମାଲାଂ ସୁଗଂଧିକାଂ। ଅନ୍ଯାନି ଯାନି ଭୋଗ୍ଯାନି କୃତ୍ଯାନି ଵିଵିଧାନି ଚ
ବସନ୍ତରୁତୁରେ ସେ ତାଙ୍କୁ ସୁଗନ୍ଧିତ ମାଳା ଦେଉଥିଲେ, ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭୋଗ୍ୟ ଓ ଆବଶ୍ୟକ ଜିନିଷ ଦେଉଥିଲେ।
ଉଷ୍ଣେ ଚାଵୀଜଯତ୍ସୋପି ନିତ୍ଯଂ ଚ ପିତରାଵପି। ତତସ୍ତଯୋଃ ପ୍ରଚର୍ଯାଂ ଚ କୃତ୍ଵା ଭୁଂକ୍ତେଥ ସର୍ଵଦା
ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ସେ ତାଙ୍କୁ ପଖା ଝାଲିଥିଲେ, ସଦା ପିତାମାତାଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିଲେ; ତାଙ୍କର ଚାର୍ଯ୍ୟା ପରେ ସେ ଖାଉଥିଲେ।
ଶ୍ରମସ୍ଯ ଵାରଣଂ କୁର୍ଯାତ୍ସଂତାପସ୍ଯ ତଥୈଵ ଚ। ଏଭିଃ ପୁଣ୍ଯୈଃ ସ୍ଥିତୋ ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତସ୍ଯ ଗେହୋଦରେ ଚିରମ୍
ସେ ତାଙ୍କର କ୍ଲାନ୍ତି ଓ ଦୁଃଖ ଦୂର କରୁଥିଲେ; ଏହି ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ବିଷ୍ଣୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କ ଘରେ ବାସ କରିଥିଲେ।
ଅଂତରିକ୍ଷେ ଚ କ୍ରୀଡଂତମାଧାରସ୍ତଂଭଵର୍ଜିତେ। ତସ୍ଯାପି ଭଵନେ ନିତ୍ଯଂ ସ୍ଥିତଂ ତ୍ରିଭୁଵନେଶ୍ଵରଂ
ଆକାଶରେ, ଯେଉଁଠି କୌଣସି ଆଧାର ନାହିଁ, ସେଠି ଖେଳୁଥିବା, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଘରେ ମଧ୍ୟ ସଦା ରହୁଛନ୍ତି ତିନି ଜଗତ୍ର ସ୍ୱାମୀ।
ଵିପ୍ରରୂପଧରଂ କାଂତଂ ନାନ୍ଯୈର୍ଭୂତଂ ଚ ସତ୍ପରମ୍। ତେଜୋମଯଂ ମହାସତ୍ଵଂ ଶୋଭଯଂତଂ ଚ ମଂଦିରଂ
ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆକାର ଧାରଣ କରି, ଆକର୍ଷକ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଦେଖିପାରିନଥିବା, ସତ୍ୟରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏବଂ ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ମନ୍ଦିରକୁ ଆଲୋକିତ କରୁଛନ୍ତି।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିସ୍ମଯମାପନ୍ନୋ ଵିପ୍ରଃ ପ୍ରୋଵାଚ ମୂକକମ୍। ଵିପ୍ର ଉଵାଚ-। ଆସନ୍ନଂ ଚ ମମାଗଚ୍ଛ ତ୍ଵଯୈଵେଚ୍ଛାମି ଶାଶ୍ଵତଂ
ଏହା ଦେଖି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚକିତ ହେଲେ ଏବଂ ମୂକଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ମୋ ପାଖକୁ ଆସ, ମୁଁ ତୁମଠାରୁ ଶାଶ୍ୱତ ଜିନିଷ ଚାହେଁ।'
ହିତଂ ମେ ସର୍ଵଲୋକାନାଂ ତତ୍ଵତୋ ଵକ୍ତୁମର୍ହସି। ମୂକ ଉଵାଚ-। ପିତ୍ରୋରର୍ଚାଂ କରୋମ୍ଯଦ୍ଯ କଥମାଯାମି ତେଂତିକଂ
‘ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ସତ୍ୟ କଥା ମୋତେ କହିବା ଉଚିତ।’ ମୂକ କହିଲେ: ‘ଆଜି ମୁଁ ମୋ ପିତାମାତାଙ୍କ ପୂଜା କରୁଛି, କିପରି ଏବେ ତୁମ ପାଖକୁ ଆସିପାରିବି?’
ଅର୍ଚଯିତ୍ଵା ତୁ ପିତରୌ କୃତ୍ଯଂ ତେ କରଵାଣି ଵୈ। ତିଷ୍ଠ ମେ ଦ୍ଵାରଦେଶେ ଚ ଆତିଥ୍ଯଂ ତେ କରୋମ୍ଯହମ୍
‘ପିତାମାତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରି ସେଷରେ ତୁମ କାମ କରିଦେବି; ତୁମେ ମୋ ଦ୍ୱାରରେ ଅପେକ୍ଷା କର, ମୁଁ ତୁମକୁ ଅତିଥି ସମ୍ମାନ ଦେବି।’
ଇତ୍ଯୁକ୍ତେ ଚୈଵ ଚାଂଡାଲେ ଚୁକୋପ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ତଦା। ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ମାଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ କିଂ କାର୍ଯମଧିକଂ ତଵ
ଏଭଳି କହିବା ପରେ ଚାଣ୍ଡାଳଙ୍କୁ ଦେଖି ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୁଷ୍ଟ ହେଲେ: ‘ମୋତେ, ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଛାଡ଼ି, ତୁମର ତାଠାରୁ କେଉଁ ଦାୟିତ୍ୱ ଅଧିକ?’
ମୂକ ଉଵାଚ-। କିଂ କୁପ୍ଯସି ଵୃଥା ଵିପ୍ର ନ ବକୋହଂ ତଵାଧୁନା। କୋପସ୍ସିଦ୍ଧ୍ଯତି ତେ ତାଵଦ୍ବକେନାନ୍ଯତ୍ର କିଂଚନ
ମୂକ କହିଲେ: ‘କାହିଁକି ଅକାରଣ ରୁଷ୍ଟ ହୁଅଛ, ବ୍ରାହ୍ମଣ? ଏବେ ମୁଁ ତୁମର ବକ ନୁହେଁ। ତୁମର ରୋଷ ବକଙ୍କ ପାଖରେ ଯେତେ ଫଳ ଦେଉଛି, ତାହା ଅନ୍ୟଠାରେ କିଛି ହେବ ନାହିଁ।’
ଗଗନେ ସ୍ନାନଶାଟୀ ତେ ନ ଶୁଷ୍ଯତି ନ ତିଷ୍ଠତି। ଵଚନଂ ଖାତ୍ତତଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମଦ୍ଗୃହଂ ଚାଗତୋ ଭଵାନ୍
ଆକାଶରେ ତୁମର ସ୍ନାନ ପଟ ନ ଶୁଖେ, ନ ରହିପାରେ; ଏହି କଥା ଶୁଣି ତୁମେ ମୋ ଘରକୁ ଆସିଛ।
ତିଷ୍ଠ ତିଷ୍ଠ ଵଦିଷ୍ଯାମି ନୋଚେଦ୍ଗଚ୍ଛ ପତିଵ୍ରତାଂ। ତାଂ ଚ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦଯିତଂ ତେ ଫଲିଷ୍ଯତି
‘ଥାଅ, ଥାଅ, ମୁଁ କହିବି; ନହେଲେ ତୁମେ ସତୀ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଅ। ସେଉଁଠାରେ ଦେଖିଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେବ।’
ତତସ୍ତସ୍ଯଗୃହାଦ୍ଵିଷ୍ଣୁର୍ଦ୍ଵିଜରୂପଧରୋ ଵିଭୁଃ। ଵିନିସ୍ସୃତ୍ଯ ଦ୍ଵିଜଂ ପ୍ରାହ ଗେହଂ ତସ୍ଯାଃ ପ୍ରଯାମ୍ଯହଂ
ତାପରେ ସେଠାରୁ ବିଷ୍ଣୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆକାର ଧାରଣ କରି, ବାହାରି ଆସି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ: ‘ମୁଁ ଏବେ ସେ ଜଣା ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଘରକୁ ଯାଉଛି।’
ସ ଵିମୃଶ୍ଯ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠସ୍ତେନ ସାର୍ଧଂ ଚଚାଲ ହ। ଗଚ୍ଛଂତଂ ତମୁଵାଚେଦଂ ହରିଂ ଵିପ୍ରେତି ଵିସ୍ମିତଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କରି, ସେଙ୍କ ସହ ଚାଲିଲେ; ଯିଏଁଠି ଯାଉଥିଲେ, ହରିଙ୍କୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ ପଚାରିଲେ:
କିର୍ଥଂ ଚ ତ୍ଵଯା ଵିପ୍ର ଚାଂଡାଲସ୍ଯ ଗୃହୋଦରେ। ସଦା ସଂସ୍ଥୀଯତେ ତାତ ଯୋଷାଜନଵୃତେ ମୁଦା
‘ବ୍ରାହ୍ମଣ, କାହିଁକି ତୁମେ ସଦା ଚାଣ୍ଡାଳଙ୍କ ଘରେ, ନାରୀମାନେ ଘିରି ଖୁସିରେ ରହୁଛ?’
ହରିରୁଵାଚ-। ଇଦାନୀଂ ମାନସଂ ଶୁଦ୍ଧଂ ନ ଭୂତଂ ଭଵତୋ ଧ୍ରୁଵମ୍। ପତିଵ୍ରତାଦିକଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପଶ୍ଚାଜ୍ଜ୍ଞାସ୍ଯସି ମାଂ କିଲ
ହରି କହିଲେ: ‘ଏବେ ତୁମର ମନ ନିଶ୍ଚୟ ଶୁଦ୍ଧ ନୁହେଁ; ସେ ସତୀ ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପରେ ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ମୋତେ ଜାଣିପାରିବ।’
ଵିପ୍ର ଉଵାଚ-। ପତିଵ୍ରତା ଚ କା ତାତ କିଂ ଵା ତସ୍ଯାଶ୍ଶ୍ରୁତଂ ମହତ୍। ଯେନାହଂ ତତ୍ର ଗଚ୍ଛାମି କାରଣଂ ଵଦ ମେ ଦ୍ଵିଜ
ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ: ‘ସେ ସତୀ ସ୍ତ୍ରୀ କିଏ, ମୋ ପିତା, ଏବଂ ତାଙ୍କ ବିଷୟରେ କଣ ମହାତ୍ତ୍ୱ ମୁଁ ଶୁଣିନାହିଁ? କାହିଁକି ମୁଁ ସେଠାକୁ ଯାଉଛି? ମୋତେ କାରଣ କହ, ବ୍ରାହ୍ମଣ।’
ହରିରୁଵାଚ-। ନଦୀନାଂ ଜାହ୍ନଵୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠା ପ୍ରମଦାନାଂ ପତିଵ୍ରତା। ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ପ୍ରଜାପାଲୋ ଦେଵାନାଂ ଚ ଜନାର୍ଦନଃ
ହରି କହିଲେ: ‘ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଙ୍ଗା ସର୍ବୋତ୍ତମ; ନାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସତୀ ସ୍ତ୍ରୀ; ମଣିଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଜାପତି; ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ।’
ପତିଵ୍ରତା ଚ ଯା ନାରି ପତ୍ଯୁର୍ନିତ୍ଯଂ ହିତେ ରତା। କୁଲଦ୍ଵଯସ୍ଯ ପୁରୁଷାନୁଦ୍ଧରେତ୍ସା ଶତଂ ଶତଂ୫୦ 1.50.
ସେଇ ସତୀ ସ୍ତ୍ରୀ ହେଉଛି, ଯିଏ ସଦା ପତିଙ୍କ ଭଲରେ ଲାଗିଥାଏ; ସେ ଦୁଇ ପରିବାରର ଶତେ ଶତେ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ।