ଭୀଷ୍ମ ଉଵାଚ-। ଯତ୍ପୁଣ୍ଯମଧିକଂ ଲୋକେ ସର୍ଵଦା ସର୍ଵସଂମତମ୍। ତଦ୍ଵଦସ୍ଵେଚ୍ଛଯା ଵିପ୍ର ଯତ୍କୃତଂ ପୂର୍ଵପୂର୍ଵକୈଃ
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ: ଏହି ଜଗତରେ ସବୁଠୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱୀକୃତ ପୁଣ୍ୟ କ'ଣ? ପୂର୍ବଜମାନେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ କ'ଣ କରିଥିଲେ, ଏହା ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ, ମହାପ୍ରଭୁ।
ପୁଲସ୍ତ୍ଯ ଉଵାଚ-। ଏକଦା ତୁ ଦ୍ଵିଜାଃ ସର୍ଵେ ଵ୍ଯାସଶିଷ୍ଯାସ୍ସହାଦରାତ୍। ଵ୍ଯାସଂ ପ୍ରଣମ୍ଯ ପପ୍ରଚ୍ଛୁ ଧର୍ମଂ ମାଂ ଚ ଯଥା ଭଵାନ୍
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: ଏକଥର, ସମସ୍ତ ଦ୍ୱିଜ, ଯେଉଁମାନେ ବ୍ୟାସଙ୍କର ଶିଷ୍ୟ, ସମ୍ମାନ ସହ ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ତାଙ୍କଠାରେ ଧର୍ମ ବିଷୟରେ ପଚାରିଲେ, ଏବଂ ଆପଣ ଯେପରି ମୋତେ ପଚାରୁଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ପଚାରିଥିଲେ।
ଦ୍ଵିଜା ଊଚୁଃ-। ପୁଣ୍ଯାତ୍ପୁଣ୍ଯତମଂ ଲୋକେ ସର୍ଵଧର୍ମେଷୁ ଚୋତ୍ତମମ୍। କିଂ କୃତ୍ଵା ମାନଵା ସ୍ଵର୍ଗଂ ଭୁଂଜତେ ଚାକ୍ଷଯଂ ଵଦ
ଦ୍ୱିଜମାନେ କହିଲେ: ସମସ୍ତ ଧର୍ମମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପୁଣ୍ୟ କ'ଣ? କ'ଣ କରିଲେ ମଣିଷ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଅକ୍ଷୟ ଫଳ ଭୋଗ କରିପାରିବ, ଏହା ଆମକୁ କୁହନ୍ତୁ।
ଲଭ୍ଯଂ ଚାକଷ୍ଟକଂ ଶୁଦ୍ଧଂ ଵର୍ଣାନାଂ ମର୍ତ୍ଯଵାସିନାମ୍। ଗୁରୂଣାଂ ଚ ଲଘୂନାଂ ଚ ସାଧ୍ଯମେକଂ କ୍ରତୁଂ ଵଦ
ମଣିଷମାନେ, ବଡ ହେଉ କି ଛୋଟ, ସମସ୍ତ ଜନମାନେ ପାଇଁ ଏକ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ସହଜରେ କରିପାରିବା ଯଜ୍ଞ କ'ଣ, ଆମକୁ କୁହନ୍ତୁ।
ଯଦ୍ଯତ୍କୃତ୍ଵା ଚ ଦେଵାନାଂ ପୂଜ୍ଯୋ ନାକେ ଭଵେନ୍ନରଃ। ତତ୍ତଦ୍ଵଦ ଚ ନୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍ପ୍ରସାଦୀ ଭଵ ଧର୍ମତଃ
ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଲେ ମଣିଷ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୂଜ୍ୟ ହୁଏ, ସେସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ ଆମକୁ କୁହନ୍ତୁ, ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ଆମକୁ ଶିଖାନ୍ତୁ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ-। ପଂଚାଖ୍ଯାନଂ ଵଦିଷ୍ଯାମି ଶୃଣୁଧ୍ଵଂ ତତ୍ର ପୂର୍ଵତଃ। ପଂଚାନାମେକକଂ କୃତ୍ଵା ଵିଂଦେନ୍ମୋକ୍ଷଂ ଦିଵଂ ଯଶଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ମୁଁ ପାଞ୍ଚଟି କଥା କହିବି, ଆରମ୍ଭରୁ ଶୁଣ। ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ମଧ୍ୟରୁ ଯେକୌଣସି ଏକ କରିଲେ, ମୁକ୍ତି, ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ଯଶ ପାଇଯାଏ।
ପିତ୍ରୋରର୍ଚାଽଥ ପତ୍ଯୁଶ୍ଚ ସାମ୍ଯଂ ସର୍ଵଜନେଷୁ ଚ। ମିତ୍ରାଦ୍ରୋହୋ ଵିଷ୍ଣୁଭକ୍ତିରେତେ ପଂଚ ମହାମଖାଃ
ମାତାପିତାଙ୍କ ପୂଜା, ପତିଙ୍କ ପୂଜା, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମଭାବେ ଦେଖିବା, ବନ୍ଧୁଙ୍କୁ ଧୋକା ନଦେବା, ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଭକ୍ତି—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ହେଉଛି ମହାଯଜ୍ଞ।
ପ୍ରାକ୍ପିତ୍ରୋରର୍ଚଯା ଵିପ୍ରା ଯଦ୍ଧର୍ମଂ ସାଧଯେନ୍ନରଃ। ନ ତତ୍କ୍ରତୁଶତୈରେଵ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାଦିଭିର୍ଭୁଵି
ମାତାପିତାଙ୍କ ପୂଜା ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଧର୍ମ ଲାଭ ହୁଏ, ଏହା ଶତଶତ ଯଜ୍ଞ କିମ୍ବା ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ପୃଥିବୀରେ ମିଳେନାହିଁ।
ପିତା ଧର୍ମଃ ପିତା ସ୍ଵର୍ଗଃ ପିତା ହି ପରମଂ ତପଃ। ପିତରି ପ୍ରୀତିମାପନ୍ନେ ପ୍ରୀଯଂତେ ସର୍ଵଦେଵତାଃ
ପିତା ହେଉଛନ୍ତି ଧର୍ମ, ପିତା ହେଉଛନ୍ତି ସ୍ୱର୍ଗ, ପିତା ହେଉଛନ୍ତି ସବୁଠୁ ବଡ ତପସ୍ୟା; ପିତା ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।
ପିତରୋ ଯସ୍ଯ ତୃପ୍ଯଂତି ସେଵଯା ଚ ଗୁଣେନ ଚ। ତସ୍ଯ ଭାଗୀରଥୀ ସ୍ନାନମହନ୍ଯହନି ଵର୍ତତେ
ଯାହାର ମାତାପିତା ସେବା ଓ ଗୁଣରେ ତୃପ୍ତ, ସେ ମଣିଷ ପାଇଁ ପ୍ରତିଦିନ ଭାଗୀରଥୀ ସ୍ନାନ ହୁଏ।
ସର୍ଵତୀର୍ଥମଯୀ ମାତା ସର୍ଵଦେଵମଯଃ ପିତା। ମାତରଂ ପିତରଂ ଚୈଵ ଯସ୍ତୁ କୁର୍ଯାତ୍ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍
ମାଆ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ମୂର୍ତ୍ତି, ବାପା ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି; ଯିଏ ମାଆ ବାପାଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରେ।
ପ୍ରଦକ୍ଷିଣୀକୃତା ତେନ ସପ୍ତଦ୍ଵୀପା ଵସୁଂଧରା। ଜାନୁନୀ ଚ କରୌ ଯସ୍ଯ ପିତ୍ରୋଃ ପ୍ରଣମତଃ ଶିରଃ
ସେହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଲେ, ସପ୍ତଦ୍ୱୀପ ସହିତ ପୃଥିବୀ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ହୁଏ; ଯିଏ ମାତାପିତାଙ୍କୁ ହାତ ଓ ଘୁଁଡି ଦେଇ ପ୍ରଣାମ କରେ, ସେ ମୁଣ୍ଡ ଭୂମିକୁ ଛୁଏ।
ନିପତଂତି ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ଚ ସୋକ୍ଷଯଂ ଲଭତେ ଦିଵଂ। ତଯୋଶ୍ଚରଣଯୋର୍ଯାଵଦ୍ରଜଶ୍ଚିହ୍ନାନି ମସ୍ତକେ
ସେ ଭୂମିରେ ଶିର ନମାଇ ଦେଇଥିବା ବେଳେ, ସ୍ୱର୍ଗରେ ଅକ୍ଷୟ ସ୍ଥାନ ପାଏ; ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମାତାପିତାଙ୍କ ପାଦଧୂଳିର ଚିହ୍ନ ମୁଣ୍ଡରେ ରହିଥାଏ।
ପ୍ରତୀକେ ଚ ଵିଲଗ୍ନାନି ତାଵତ୍ପୂତଃ ସୁତସ୍ତଯୋଃ। ପାଦାରଵିଂଦସଲିଲଂ ଯଃ ପିତ୍ରୋଃ ପିବତେ ସୁତଃ
ସେଇ ଚିହ୍ନ ଦେହରେ ଲାଗି ରହିଲେ, ସେ ପୁଅ ପବିତ୍ର ହୁଏ; ଯିଏ ମାତାପିତାଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମର ଜଳ ପିଏ।
ତସ୍ଯ ପାପକ୍ଷଯଂ ଯାତି ଜନ୍ମକୋଟିଶତାର୍ଜିତଂ। ଧନ୍ଯୋସୌ ମାନଵୋ ଲୋକେ ପୂତୋସୌ ସର୍ଵକଲ୍ମଷାତ୍
ତାଙ୍କର ଶତକୋଟି ଜନ୍ମରେ ସଞ୍ଚିତ ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ; ସେ ମଣିଷ ଏହି ଜଗତରେ ଧନ୍ୟ ଓ ସମସ୍ତ ଦୋଷରୁ ପବିତ୍ର।
ଵିନାଯକତ୍ଵମାପ୍ନୋତି ଜନ୍ମନୈକେନ ମାନଵଃ। ପିତରୌ ଲଂଘଯେଦ୍ଯସ୍ତୁ ଵଚୋଭିଃ ପୁରୁଷାଧମଃ
ଏଭଳି କରିଲେ ମଣିଷ ଏକ ଜନ୍ମରେ ହିଁ ବିନାୟକ ପଦକୁ ପାଏ; କିନ୍ତୁ ଯିଏ ମାତାପିତାଙ୍କୁ ଅପମାନ କରେ, ସେ ମଣିଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠୁ ନିଚ।
ନିରଯେ ଚ ଵସେତ୍ତାଵଦ୍ଯାଵଦାଭୂତସଂପ୍ଲଵଂ। ପିତ୍ରୋରନର୍ଚନଂ କୃତ୍ଵା ଭୁଂକ୍ତେ ଯସ୍ତୁ ସୁତାଧମଃ
ଯେ କୃତଘ୍ନ ପୁଅ ନିଜ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇନାହାନ୍ତି, ସେ ସଂସାର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନରକରେ ରହିଥାଏ।
କ୍ରିମିକୂପେଥ ନରକେ କଲ୍ପାଂତମୁପତିଷ୍ଠତି। ରୋଗିଣଂ ଚାପି ଵୃଦ୍ଧଂ ଚ ପିତରଂ ଵୃତ୍ତିକର୍ଶିତମ୍
ଯେ ପୁଅ ନିଜ ବୃଦ୍ଧ ପିତାଙ୍କୁ ରୋଗ, ବୟସ୍କତା କିମ୍ବା ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିବାକୁ ଦେଇଥାଏ, ସେ କୀଟମାନେ ଥିବା ଗଡ଼ିଆଘର ନରକରେ ଏକ କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଥାଏ।
ଵିକଲଂ ନେତ୍ରକର୍ଣାଭ୍ଯାଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଗଚ୍ଛେଚ୍ଚ ରୌରଵମ୍। ଅଂତ୍ଯଜାତିଷୁ ମ୍ଲେଚ୍ଛେଷୁ ଚାଂଡାଲେଷ୍ଵପି ଜାଯତେ
ଯେ ପୁଅ ନିଜ ପିତା ଦୃଷ୍ଟି କିମ୍ବା କାନରେ ଅସୁବିଧା ଥିବାବେଳେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ସେ ରୌରବ ନରକକୁ ଯାଏ ଏବଂ ନିମ୍ନଜାତି, ବିଦେଶୀ ଓ ସବୁଠାରୁ ନିମ୍ନ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।
ପିତ୍ରୋରପୋଷଣଂ କୃତ୍ଵା ସର୍ଵପୁଣ୍ଯକ୍ଷଯୋ ଭଵେତ୍। ନାରାଧ୍ଯ ପିତରୌ ପୁତ୍ରସ୍ତୀର୍ଥଦେଵାନ୍ଭଜନ୍ନପି
ପିତାମାତାଙ୍କୁ ଦେଖାଶୁଣା ନକରିଲେ ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୁଏ; ପୁଅ ତୀର୍ଥ କିମ୍ବା ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ପିତାମାତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଉନାହାନ୍ତି, ତେବେ ସେଥିରେ କୌଣସି ଫଳ ମିଳେନାହିଁ।
ତଯୋର୍ନ ଫଲମାପ୍ନୋତି କୀଟଵଦ୍ରମତେ ମହୀମ୍। କଥଯାମି ପୁରାଵୃତ୍ତଂ ଵିପ୍ରାଃ ଶୃଣୁତ ଯତ୍ନତଃ
ସେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟର କୌଣସି ଫଳ ପାଉନାହିଁ, ପୃଥିବୀରେ କୀଟ ଭଳି ଘୁରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୁଏ। ମୁଁ ପୁରୁଣା ଘଟଣା କହିବି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଆଗ୍ରହରେ ଶୁଣ।
ଯଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ନ ପୁନର୍ମୋହଂ ପ୍ରଯାସ୍ଯଥ ପୁନର୍ଭୁଵି। ପୁରାସୀଚ୍ଚ ଦ୍ଵିଜଃ କଶ୍ଚିନ୍ନରୋତ୍ତମ ଇତି ସ୍ମୃତଃ
ଏହି କଥା ଶୁଣିଲେ, ପୁନର୍ଜନ୍ମରେ ଆଉ କେବେ ମୂଢ଼ତାରେ ପଡ଼ିବେ ନାହିଁ। ପୂର୍ବେ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ, ଯିଏ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ପରିଚିତ।
ସ୍ଵପିତରାଵନାଦୃତ୍ଯ ଗତୋସୌ ତୀର୍ଥସେଵଯା। ତତଃ ସର୍ଵାଣି ତୀର୍ଥାନି ଗଚ୍ଛତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯ ଚ
ସେ ନିଜ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ଅଦୃଷ୍ଟ କରି, ତୀର୍ଥସେବା ପାଇଁ ଚାଲିଗଲେ। ଏପରେ, ସେ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଦେଖିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଆକାଶେ ସ୍ନାନଚେଲାନି ପ୍ରଶୁଷ୍ଯଂତି ଦିନେ ଦିନେ। ଅହଂକାରୋଽଵିଶତ୍ତସ୍ଯ ମାନସେ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯ ଚ
ତାଙ୍କର ସ୍ନାନବସ୍ତ୍ର ଦିନକୁ ଦିନ ଆକାଶରେ ଶୁଖିଯାଉଥିଲା। ସେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ମନରେ ଅହଂକାର ଆସିଗଲା।
ମତ୍ସମୋ ନାସ୍ତି ଵୈ କଶ୍ଚିତ୍ପୁଣ୍ଯକର୍ମା ମହାଯଶାଃ। ଇତ୍ଯୁକ୍ତେ ଚାନନେ ତସ୍ଯ ଅହଦଚ୍ଚ ବକସ୍ତଦା
ସେ କହିଲେ, 'ମୋ ପରି ପୁଣ୍ୟ କର୍ମ ଓ ମହାନ ଖ୍ୟାତି ଥିବା ଆଉ କେହି ନାହାନ୍ତି।' ଏଭଳି କହିବା ସମୟରେ ଗୋଟିଏ ଉଠୁରା ପକ୍ଷୀ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲା।
କ୍ରୋଧାଚ୍ଚୈଵେରିତସ୍ତସ୍ଯ ସ ଶଶାପ ଦ୍ଵିଜୋ ବକମ୍। ପପାତ ଚ ବକଃ ପୃଥ୍ଵ୍ଯାଂ ସ ଭସ୍ମୀଭୂତଵିଗ୍ରହଃ
ଉଠୁରା ପକ୍ଷୀ ଉପରେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାକୁ ଶାପ ଦେଲେ। ଉଠୁରା ପୃଥିବୀରେ ପଡ଼ିଗଲା ଏବଂ ତାହାର ଦେହ ଭସ୍ମ ହୋଇଗଲା।
ଭୀର୍ଦ୍ଵିଜେଂଦ୍ରଂ ମହାମୋହଃ ପ୍ରାଵିଶଚ୍ଚାଂତକର୍ମଣି। ତତଃ ପାପାଚ୍ଚ ଵିପ୍ରସ୍ଯ ଚେଲଂ ଖଂ ଚ ନ ଗଚ୍ଛତି
ମୃତ୍ୟୁବେଳେ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭୟ ଓ ମହାମୂଢ଼ତାରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ତାଙ୍କର ପାପ ଦ୍ୱାରା, ତାଙ୍କର ବସ୍ତ୍ର ଓ ଦେହ ଆକାଶକୁ ଯାଇପାରିଲା ନାହିଁ।
ଵିଷାଦମଗମତ୍ସଦ୍ଯସ୍ତତଃ ଖଂ ତମୁଵାଚ ହ। ଗଚ୍ଛ ବାଡଵ ଚାଂଡାଲଂ ମୂକଂ ପରମଧାର୍ମିକମ୍
ସେ ସତେଜ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲେ। ଏବେ ଆକାଶ ତାଙ୍କୁ କହିଲା, 'ଯାଅ, ମୂକ ଚାଣ୍ଡାଳ, ସବୁଠାରୁ ଅଧର୍ମୀ ନିକଟକୁ।'
ତତ୍ର ଧର୍ମଂ ଚ ଜାନୀଷେ କ୍ଷେମଂ ତେ ତଦ୍ଵଚୋ ଭଵେତ୍। ଖାଚ୍ଚ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଗତୋସୌ ମୂକମଂଦିରମ୍
'ସେଠାରେ ତୁମେ ଧର୍ମ ଶିଖିବେ; ତାଙ୍କର କଥାରୁ ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେବ।' ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମୂକ ଚାଣ୍ଡାଳଙ୍କ ଘରକୁ ଗଲେ।
ଶୁଶ୍ରୂଷଂତଂ ଚ ପିତରୌ ସର୍ଵାରଂଭାନ୍ଦଦର୍ଶ ସଃ। ଦଦତଂ ଶୀତକାଲେ ଚ ସମ୍ଯଗୁଷ୍ଣଂ ଜଲଂ ତଯୋଃ
ସେ ଦେଖିଲେ, ମୂକ ପୁଅ ନିଜ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ କାମରେ ସେବା କରୁଛନ୍ତି, ଶୀତକାଳରେ ତାଙ୍କୁ ଠିକ୍ ଭଳି ଗରମ ପାଣି ଦେଉଛନ୍ତି।